Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

સનન્દને કહ્યું—વಿಪ્રો અવતર્યા પછી, પુત્રસહિત ધીમાન વ્યાસજી મૌન ધારણ કરીને ધ્યાનપરાયણ બની એકાંત સ્થાને બેસી ગયા।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

ત્યારે પુત્રસહિત વ્યાસજીને એક અશરીરી વાણી બોલી—“હે મહર્ષે, હે વાસિષ્ઠ! અહીં બ્રહ્મઘોષ, એટલે પવિત્ર વૈદિક ઘોષ, પ્રવર્તતો નથી.”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

તમે એકલા મૌન રહી ધ્યાનમાં કેમ બેઠા છો, જાણે ચિંતનમાં લીન હો? બ્રહ્મઘોષ વિના આ પર્વત શોભતો નથી।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

અતએવ, હે ભગવન્, બુદ્ધિમાન પુત્ર સાથે વેદોનું અધ્યયન કર; અને વેદવિદ સાથે પણ—સદા પરમ પ્રસન્ન અને શાંત મન રાખ।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

નભોવાણીથી ઉચ્ચારાયેલા તે વચન સાંભળી વ્યાસે, પુત્ર શુક સાથે, વેદોના નિયમબદ્ધ અભ્યાસ અને પાઠનો આરંભ કર્યો।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

હે દ્વિજોત્તમ, તેઓ બંને આ રીતે લાંબા સમય સુધી અભ્યાસ કરતા રહ્યા ત્યારે, સમુદ્રની પવનથી પ્રેરિત અતિ પ્રચંડ વાયુ વહેવા લાગ્યો।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

ત્યારે વ્યાસે પુત્રને અટકાવી કહ્યું, “આ અનધ્યાયનો સમય છે.” પરંતુ શુક ક્ષણમાત્ર રોકાયો છતાં કૌતૂહલથી ભરાઈ ગયો।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

ત્યાં તેણે પિતાને પૂછ્યું—“આ પવન ક્યાંથી ઊઠ્યો? વાયુની સર્વ ચેષ્ટાઓનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા તમે યોગ્ય છો.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

શુકના આ વચનો સાંભળી વ્યાસ પરમ વિસ્મિત થયા; અને અનધ્યાય (વેદાધ્યયન-નિષેધ)ના આ પ્રસંગે તેમણે આ વચન કહ્યું.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

તને દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ છે; તારો મન સ્વસ્થ અને નિશ્ચલ છે. તમસ અને રજસ પણ ત્યજી તું સત્યમાં સ્થિત થયો છે.

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

પોતાના આત્મામાં જ વેદોને જાણી અને તેમનું સમ્યક્ ચિંતન કરીને મનુષ્ય વિષ્ણુ તરફ લઈ જતાં દેવયાન માર્ગનો અનુગામી બને છે; પરંતુ પિતૃયાન તામસિક વૃત્તિનું છે.

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

આ બે જ માર્ગો નિશ્ચિત રૂપે સ્થાપિત થયા છે—એક ઉપર સ્વર્ગ તરફ જાય છે અને બીજો નીચે તરફ જાય છે; એમાંથી જ પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં વાયુઓ વહે છે અને એકત્ર થાય છે.

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

વાયુના સાત માર્ગો છે—તેને ક્રમશઃ જાણો. તે (માર્ગ/પ્રદેશ)ોમાં મહાબળવાન ‘સાધ્ય’ નામના દેવગણો પ્રગટ થયા.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

તેમામાં પણ સમાન નામનો દુર્જય પુત્ર થયો. તેના પુત્ર ઉદાન થયો અને ઉદાનનો પુત્ર ધ્યાન જન્મ્યો॥૧૪॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

પછી અપાન જન્મ્યો અને ત્યારપછી પ્રાણ પણ જન્મ્યો. પ્રાણ નિઃસંતાન રહ્યો—અદમ્ય, પ્રચંડ અને શત્રુમર્દન કરનાર॥૧૫॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

હવે હું તેમના (પ્રાણવાયુઓના) અલગ અલગ કાર્યો ક્રમ પ્રમાણે કહું છું. પ્રાણીઓમાં સર્વત્ર વ્યાપેલો વાયુ દરેક ક્રિયાને જુદી રીતે પ્રવર્તિત કરે છે॥૧૬॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

સર્વને તૃપ્ત અને પોષિત કરવાને કારણે તેને ‘પ્રાણ’ કહેવામાં આવે છે. તે મેઘસમૂહોને તેમજ ધુમજ અને ઉષ્મજ તત્ત્વોને પણ આગળ ધપાવે છે॥૧૭॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

પ્રથમ ગતિમાર્ગમાં પ્રથમ વાયુ ‘પ્રવાહ’ કહેવાય છે. તે આકાશમાં માત્ર ભેજમાંથી તથા વીજળીમાંથી પણ ઉત્તમ તેજ ઉત્પન્ન કરે છે॥૧૮॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

બીજો વાયુ ‘આવહ’ કહેવાય છે, ગર્જન કરતો ઝડપી પ્રવાહ; એ જ સદા ચંદ્ર આદિ જ્યોતિઓનો ઉદય કરાવે છે.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

દેહની અંદર ચાલતી ‘ઉદાન’ પ્રેરણાને વિદ્વાનો કહે છે; એ જ વાયુ ચાર સમુદ્રોમાંથી આહૃત જળને ધારણ કરે છે.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

વનમાં અનિલ જળને ઉઠાવી વાદળોને આપે છે; અને સમુદ્ર વાદળોને એકત્ર કરી પર્જન્ય—વર્ષાશક્તિ—ને અર્પે છે.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

ત્રીજો વાયુ ‘ઉદ્વહ’ નામે, અત્યંત બળવાન અને સદા ગતિમાન; તેના દ્વારા નીલાં મહાઘન વાદળો અનેક દિશામાં એકત્ર થઈ હંકાય છે.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

એ ઘનઘન વાદળસમૂહો વરસાદના વિમોચનનો આરંભ કરે છે; અને એ જ વાયુ આકાશમાં દેવોના વિમાનોને વહન કરે છે.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

ચોથો પ્રાણવાયુ ‘સંવહ’ નામે ઓળખાય છે; તે ‘ગિરિમર્દન’ છે. તેના તીવ્ર વેગથી વૃક્ષજ રસ મથાઈને વહેવા લાગે છે.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

પાંચમો મહાવેગી મારુત ‘વિવહ’ નામે ઓળખાય છે. જ્યારે તે ઉછળીને વહે છે ત્યારે દિવ્ય જળ આકાશમાર્ગે વહેતા જાય છે.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

આકાશગંગાનું પુણ્ય જળ ત્યાં જ સ્થિર રહે છે—સદા સ્થિર—જ્યાં દૂરથી આવેલો સૂર્યનો એક કિરણ પણ અટકાવી પાછો ફેરવાય છે.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

એ જ સહસ્રકિરણ (સૂર્ય)નો સ્ત્રોત છે; જેના બળથી તે પૃથ્વી પર પોતાની ગતિ કરે છે. એમાંથી જ સોમ (ચંદ્ર) પોષાઈને વધે છે; એ જ અમૃતનો દિવ્ય નિધિ પણ છે.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

છઠ્ઠો પ્રાણવાયુ ‘પરિવહ’ કહેવાય છે; તે જીવંતો માટે વાયુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. અંતકાળે તે સર્વ પ્રાણધારીઓના પ્રાણોને બહાર કાઢી દે છે.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

જેનાં ધર્મને અનુસરી મૃત્યુ અને વૈવસ્વત યમ—બન્ને ચાલે છે, તે શાંત, આત્મનિષ્ઠ બુદ્ધિથી સમ્યક્ વિચાર કરે છે; તેથી તેઓ પણ તેના ધર્માધીન બને છે.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ધ્યાનાભ્યાસમાં રમીને જે અમૃતત્વને યોગ્ય બને છે, તેને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરીને તેઓ દિશાઓના અંત—પરમ ગતિ—ને પામ્યા.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

પ્રજાપતિ દક્ષના દસ પુત્રોના હજારો ગણ હતા. એક શક્તિથી વરસાદ પરાજિત થાય છે અને બીજી શક્તિથી જળો પાછા હટે છે.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘પરીવહ’ નામનો શ્રેષ્ઠ વાયુ છે—તે દુર્જેય અને અતિક્રમણ અશક્ય. એ જ રીતે દિતીના પુત્ર એવા આ મરુત પરમ અદ્ભુત છે.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

તેઓ અટકતા નથી; તેમના અંગો પૂર્ણ છે અને તેઓ સર્વત્ર વિચરે છે. છતાં આ મહાન આશ્ચર્ય—આ જ પર્વતોમાં ઉત્તમ છે.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

તે પવિત્ર કરનાર પવનથી તે સહસા કંપી ઉઠ્યો. આ તો વિષ્ણુના નિશ્વાસનો વાયુ છે; જ્યારે તે પ્રચંડ વેગે પ્રેરિત થાય છે।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

હે તાત! પવન સહસા ઊઠે ત્યારે જગત્ વ્યથિત થઈ કંપે છે. તેથી બ્રહ્મવિદો અતિપ્રચંડ પવનમાં બ્રહ્મ-પાઠ કરતા નથી।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

કહેવામાં આવ્યું છે કે વાયુને પણ વાયુનો ભય થાય છે, અને બ્રહ્મા પણ તેનાથી પીડિત થાય છે. એટલું કહી પરાશરપુત્ર પ્રભુએ વચન સમાપ્ત કર્યું।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

પુત્રને ‘અધ્યયન કર’ કહી વ્યાસ ત્યારે વ્યોમગંગા ગયા. વ્યાસ ગયા પછી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ શુક સ્નાન કરવા ગયો।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

હે બ્રાહ્મણ! તેણે સ્વાધ્યાય કર્યો અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત થયો. હે મુને! ત્યાં તેણે સ્વાધ્યાયમાં લીન વ્યાસપુત્ર શુકને જોયો।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

ભગવાન સનત્કુમાર એકાંતમાં આવી પહોંચ્યા. ત્યારે કાર્ષ્ણીએ ઊભા થઈ બ્રહ્મપુત્રનું યથોચિત સન્માન કર્યું.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

પછી, હે વિપ્રેન્દ્ર, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠે શુકને કહ્યું— “હે મહાભાગ, હે વ્યાસપુત્ર મહાદ્યુતે, તું શું કરે છે?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

શુક બોલ્યા— “હું સ્વાધ્યાયમાં પ્રવૃત્ત છું અને અત્યારે બ્રહ્મપુત્રભાવમાં સ્થિત છું. કોઈ પુણ્યકર્મથી જ મને આપના દર્શનનો લાભ થયો છે.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

હું આપને કંઈક પૂછવા ઇચ્છું છું—તત્ત્વ અને મોક્ષસાધન. હે મહાભાગ, કૃપા કરીને કહો, જેથી હું તે સત્યનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરું.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા— “વિદ્યાસમાન કોઈ નેત્ર નથી, વિદ્યાસમાન કોઈ તપ નથી. રાગસમાન કોઈ દુઃખ નથી, અને ત્યાગસમાન કોઈ સુખ નથી.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

પાપકર્મથી નિવૃત્તિ, સદા પુણ્યશીલ આચરણ, અને સદાચારરૂપ યોગ્ય દૈનિક વર્તન—આ જ પરમ કલ્યાણનો અનુત્તમ માર્ગ છે.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

દુઃખભર્યું આ દુર્લભ માનવજીવન પામીને જે આસક્ત થાય છે તે મોહમાં પડે છે. એવો માણસ દુઃખમોક્ષને યોગ્ય નથી, કારણ કે સંગ જ દુઃખનું લક્ષણ છે.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

આસક્તની બુદ્ધિ મોહજાળને વધારનારી બને છે. તે મોહજાળથી ઢંકાઈને તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં દુઃખ ભોગવે છે.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

પરમ શ્રેય ઇચ્છનારએ સર્વ ઉપાયથી કામ અને ક્રોધનો વિનિગ્રહ કરવો જોઈએ; કારણ કે એ બન્ને શ્રેયનો ઘાત કરવા સદા તત્પર રહે છે.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

સદા ક્રોધથી તપનું રક્ષણ કરવું; મત્સરથી શ્રી-સમૃદ્ધિનું રક્ષણ કરવું; માન-અપમાનથી વિદ્યાનું રક્ષણ કરવું; અને પ્રમાદથી પોતાનું રક્ષણ કરવું.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

કરુણા પરમ ધર્મ છે, ક્ષમા પરમ બળ છે. આત્મજ્ઞાન પરમ જ્ઞાન છે, અને સત્ય નિશ્ચયે પરમ હિત છે.

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

જેણે સર્વનું પરિત્યાગ કર્યું છે, તે જ સાચો વિદ્વાન અને પંડિત છે. તે અહીં આત્મવશ ઇન્દ્રિયો વડે ઇન્દ્રિયવિષયો વચ્ચે વિચરે છે.

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

જે આસક્ત થતો નથી, શાંતાત્મા, નિર્વિકાર અને સમાહિત—તે પોતાના સમાન લોકોમાં પણ અને અસમાન લોકોમાં પણ અનાસક્ત રહે છે; સંગમાં હોય કે એકાંતમાં, તે સમાન રહે છે.

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

આવો વિમુક્ત પુરુષ વિલંબ વિના પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે. તે સદા (વિષય) દર્શનથી રહિત, સ્પર્શથી રહિત, અને તેમ જ વાણી-વ્યવહારથી પણ નિવૃત્ત રહે છે.

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

હે મુને, જે સર્વ ભૂતો સાથે સુમેળમાં રહે છે, તે મહાન શ્રેય પામે છે. તે કોઈ પણ જીવની હિંસા ન કરે, અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મૈત્રીભાવથી વર્તે.

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

આ માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરીને કોઈ સાથે વૈર ન કરવું. અકિંચનતા, ઊંડો સંતોષ, ફળની આશા ન રાખવી અને અચંચળ સ્થિરતા સાધવી।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

આત્મજ્ઞ અને જીતાત્મા માટે આ જ પરમ શ્રેય કહેવાય છે. હે તાત, પરિગ્રહ ત્યજી ઇન્દ્રિયજयी બન।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

શોકરહિત સ્થાને સ્થિત થા—અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ અભય. જે નિરાશિષ હોય તે શોક કરતો નથી; તેથી પોતાની ફળ-આશા ત્યજવી।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

હે સૌમ્ય, આશિષ (ફળની ઇચ્છા) ત્યજી દે તો તું દુઃખ-ગ્રામમાંથી મુક્ત થશો. આ નિત્ય તપસ્વી, દાંત અને સંયતાત્મા મુનિના માર્ગે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

અજિત (મન)ને જીતવા ઇચ્છનારએ સંગોમાં રહીને પણ અસંગ રહેવું. ગુણસંગોમાં અનાસક્ત રહી સદા એકચર્યામાં રત રહેવું।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

સાચો બ્રાહ્મણ થોડા જ સમયમાં અનુત્તમ સુખ પામે છે; પરંતુ દયનીય માણસ—‘મુનિ’ કહેવાય તોય—દ્વંદ્વોમાં રમતા જીવોમાં જ રમે છે।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

જે થોડું પણ પ્રજ્ઞાથી તૃપ્ત અને સાચા જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે, તે શોક કરતો નથી. શુદ્ધ શુભ કર્મોથી દેવત્વ મળે છે, અને મિશ્ર કર્મોથી માનવ જન્મ।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

અશુભ કર્મોથી તે અવશ બની અધોગતિનું જન્મ પામે છે; અને ત્યાં મૃત્યુ, જરા તથા દુઃખોથી સતત પીડિત રહે છે।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

જીવ સંસારચક્રને જુએ છે—તો પણ તું કેમ નથી સમજતો? જે અહિત છે તેને હિત માને છે, અને જે અધ્રુવ છે તેને ધ્રુવ કહે છે।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

અનર્થને તું અર્થ (લાભ) માને છે—તો કેમ નથી સમજતો? તારા જમાંથી જન્મેલા મોહના અનેક તંતુઓથી, અનેક બંધનોથી તું કસીને વળગાડાઈ રહ્યો છે।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

રેશમના કીડા જેમ પોતાના કોશમાં જ વળગી જઈ આત્માને ઓળખતો નથી, તેમ પરિગ્રહના આવરણમાં તું તારો આત્મસ્વરૂપ જાણતો નથી. અહીં સંગ્રહ પૂરતો—પરિગ્રહ જ દોષોથી ભરેલો છે.

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

કોશ વણનાર કીડો પોતાના પરિગ્રહથી જ બંધાય છે. તેમ જ પુત્ર, પત્ની અને કુટુંબમાં આસક્ત જીવો દુઃખમાં ડૂબે છે.

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

કાદવના સમુદ્ર સમા સરોવરમાં ડૂબેલા, જર્જર વનગજોની જેમ—મોહના જાળે ખેંચાયેલા અતિ દુઃખી જીવોને જો.

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

કુટુંબ, પુત્ર-પત્ની, શરીર અને ધનસંચય—આ બધું પરકું અને અસ્થિર છે. તો ખરેખર પોતાનું શું? માત્ર સુકૃત-દુષ્કૃત, એટલે કર્મફળ.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

જ્યારે અવશ થઈને બધું ત્યજીને જવું જ પડે, ત્યારે અનર્થમાં તું કેમ આસક્ત છે? તારો સાચો કલ્યાણમાર્ગ કેમ નથી અપનાવતો?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

જ્યાં વિરામ નથી, આધાર નથી, પાથેય નથી, માર્ગદર્શક નથી, અને જેના કર્તા જ તમ છે—એવા માર્ગે તું એકલો કેમ જઈશ?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

તું પ્રસ્થાન કરેશ ત્યારે પાછળથી કોઈ તારા સાથે નહીં આવે; માત્ર તારા સુકૃત અને દુષ્કૃત જ તારી સાથે આગળ જશે.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

વિદ્યા, કર્મ, શૌર્ય અને બહુ વિસ્તૃત જ્ઞાન પણ વારંવાર લોકિક અર્થલાભ માટે જ અનુસરાય છે; પરંતુ જેણે પરમ લક્ષ્ય સિદ્ધ કર્યું તે બંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

ગ્રામ્ય જીવન પ્રત્યેની આસક્તિ એ જ બાંધનારી દોરી છે; સુકૃતવાળા તેને કાપીને પાર જાય છે, પરંતુ દુષ્કૃતવાળા તેને કાપતા નથી.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

તારા સમાન જાતિ, વય અને રૂપવાળાને પણ મૃત્યુ હરી લઈ જાય છે તે તું જુએ છે; છતાં તને રત્તીભર પણ વૈરાગ્ય નથી—ખરેખર તારું હૃદય લોખંડનું છે.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

મનનો પ્રવાહ રૂપના કાંઠાવાળો છે; સ્પર્શના દ્વીપો ધરાવે છે અને રસને વહન કરે છે. ગંધની કાદવ અને શબ્દનું જળ—એથી સ્વર્ગમાર્ગ ચઢવો દુષ્કર બને છે.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

ક્ષમાની પાતર, સત્યમય સ્વરૂપ અને ધર્મને સ્થિર રાખનાર—એવી વિવેક-નાવને ત્યાગના પવનથી ઝડપી ચલાવી, સંસાર-નદી પાર કરવી જોઈએ.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ધર્મ અને અધર્મ—બન્ને ત્યજી, સત્ય-અસત્યની જોડીને પણ છોડ. સંકલ્પરહિતતાથી ‘ધર્મ’ ત્યજ અને અહિંસાથી ‘અધર્મ’ પણ ત્યજ.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

પરમ દૃઢ નિશ્ચયથી બુદ્ધિમાં સત્ય-અસત્ય બન્નેને સમાન, માત્ર કલ્પના તરીકે જો. આ દેહ હાડકાંનો થાંભલો છે, સ્નાયુઓથી બંધાયેલો, માંસ અને લોહીથી લિપ્ત છે.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

આ દેહ ‘ધર્મ’ની ધારણાથી બંધાયેલો, દુર્ગંધયુક્ત, મૂત્ર અને વિષ્ઠાથી ભરેલો છે. જરા અને શોકથી ઘેરાયેલો, રોગોનું નિવાસસ્થાન અને અસ્થિર છે.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

રજોગુણથી કલુષિત અને અનિત્ય એવા ભૂતોના આ નિવાસને ત્યજી દો. આ સમગ્ર વિશ્વ—આ સર્વ જગત—જે કંઈ બને છે, તે ખરેખર નિત્ય અને સત્ય નથી.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

આ બધું મહાભૂતમય છે—સ્થૂલથી પરમાણુ સુધી. તેમજ પાંચ ઇન્દ્રિયો અને તમ, સત્ત્વ તથા રજ પણ છે.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

આ રીતે સત્તર તત્ત્વોનો આ સમૂહ ‘વ્યક્ત’ નામે ઓળખાય છે. અહીં સર્વ ઇન્દ્રિય-વિષયો સાથે જોડાઈ, તે વ્યક્ત-અવ્યક્તના વિવેકનો આધાર બને છે.

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

વ્યક્ત-અવ્યક્તમય આ ગણને ‘પંચવિંશક’ એટલે ‘પચ્ચીસ’ કહેવામાં આવે છે. આ બધાથી સંયુક્ત જે કંઈ છે, તે અનિત્ય કહેવાય છે.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

અહીં ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ) છે, તેમજ સુખ-દુઃખ અને જીવન-મરણ પણ છે. જે આને તત્ત્વથી જાણે છે, તે જ ઉત્પત્તિ અને લયને જાણે છે.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે જે ગ્રહણ થાય તે ‘વ્યક્ત’ કહેવાય છે. પરંતુ જે ‘અવ્યક્ત’ જાણવાનું છે તે ઇન્દ્રિયાતીત છે અને માત્ર લિંગ (સૂચક ચિહ્ન) દ્વારા જ ગ્રહ્ય છે.

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત થતાં દેહી સતત ધારાઓથી તૃપ્ત થવા જેવો તૃપ્ત થાય છે. ત્યારે તે લોકમાં સ્થાપિત આત્માને અને આત્મામાં પ્રતિબિંબિત લોકને જુએ છે.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

પર અને અપાર બંનેને જોનાર શક્તિ ‘જ્ઞાનનો કોઈ ક્ષણ’ નથી જોતી. તે દ્રષ્ટા માટે સર્વ ભૂતો સર્વ અવસ્થામાં સર્વદા દેખાય છે.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

જે બ્રહ્મભૂત થયો છે તેને અશુભ સાથે સંયોગ શક્ય નથી. છતાં જ્ઞાનથી પણ દેહજન્ય વિવિધ ક્લેશોની સંપૂર્ણ નિવૃત્તિ થતી નથી.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

લોકમાં સમ્યક બુદ્ધિના પ્રકાશથી જીવનમાર્ગ નષ્ટ થતો નથી. જીવને અનાદિ-અનંત, અવ્યય અને આત્મામાં સ્થિત સત્યરૂપે ઓળખવો જોઈએ.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

તીર્થવિદ્ ભગવાને કહ્યું—આત્મા અકર્તા અને અમૂઢ સાક્ષી છે; છતાં જીવ પોતાના જ કરેલા કર્મોથી સદા દુઃખિત રહે છે।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

પોતાના દુઃખને અટકાવવા જીવ અનેક રીતે બીજાને હિંસા કરે છે; તેથી તે ફરી કર્મ ગ્રહણ કરે છે—ઘણા નવા કર્મો।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

પછી તે જ કારણે તે ફરી તપે છે—જેમ બીમાર માણસ અપથ્ય ખાઈને પીડાય; મોહાંત જીવ સતત દુઃખને જ સુખ માને છે।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

તે સદા ભયભર્યા કષ્ટોથી વારંવાર આઘાતિત અને તપ્ત થાય છે; પછી અહીં જ પોતાના કર્મોના ઉદય અને ફળપ્રારંભથી બંધનમાંથી નિવૃત્તિ પામવા લાગે છે।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

યોગ્ય સાધનરૂપ ‘બાહુ’ વિનાનો તે ચક્રની જેમ સંસારમાં ભટકે છે; પરંતુ સંયમથી આસક્તિ તૂટે છે, અને નિવૃત્તિ—તપના બળથી—મુક્તિ આપે છે।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

ઘણાંએ એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે જે અવરોધરહિત છે અને જેમાંથી સાચા સુખનો ઉદય થાય છે।