Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

સનંદન બોલ્યા—તેના પરમાર્થથી યુક્ત વચન સાંભળી રાજા વિનય અને શ્રદ્ધાથી નમ્ર બની, તે દ્વિજ મુનિને કહ્યું.

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

રાજાએ કહ્યું: હે ભગવન્! આપનું કહેલું વચન પરમાર્થથી ભરપૂર છે; પરંતુ તે સાંભળતાં જ મારા મનની વૃત્તિઓ જાણે ભ્રમમાં ઘૂમવા લાગે છે।

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

હે વિપ્ર! જો તમે અન્ય જીવો વિષે પણ આ વિવેક-જ્ઞાન દર્શાવ્યું હોય, તો તે પ્રકૃતિના મહત્તત્ત્વ તરફ પરમ રીતે નિર્દેશિત છે।

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

હું શિબિકા વહન કરતો નથી, કારણ કે શિબિકા મારી અંદર સ્થિત નથી. હું દેહથી ભિન્ન છું; આ શિબિકા દેહ દ્વારા જ ધારણ થાય છે।

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

ભૂતોની પ્રવૃત્તિ ગુણોની જ પ્રવૃત્તિ છે અને તે કર્મથી પ્રેરિત થાય છે. આ ગુણો જ સતત પ્રવર્તે છે—તો ‘આ મારું’ એવી ભાવના, આપ કહ્યા મુજબ, કેવી રીતે યોગ્ય ઠરે?

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

હે પરમાર્થજ્ઞ! આ વચન મારા કાનના માર્ગે પ્રવેશતાં જ મારું મન વિહ્વળ થઈ જાય છે, જાણે પરમાર્થના સાચા તાત્પર્ય સુધી પહોંચી ગયું હોય।

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

હે મહાભાગ દ્વિજ! અગાઉ હું કપિલ ઋષિ પાસે ગયો હતો, પરમ શ્રેય પૂછવા ઉદ્યત થઈ; છતાં આ વિષયમાં મારો સંશય હજી નિવૃત્ત થયો નથી।

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

અને આ વચ્ચે તમે જે વચન ઉચ્ચાર્યું, એ જ વચનો દ્વારા પરમાર્થના અર્થને શોધતું મારું ચિત્ત તમારી તરફ દોડી જાય છે।

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

ખરેખર કહેવાય છે કે કપિલ ઋષિ સર્વભૂતના ભગવાન વિષ્ણુના અંશ છે; જગતને મોહમાં નાખનાર મોહનો નાશ કરવા તેઓ પ્રગટ થયા।

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

નિશ્ચયે એ જ ભગવાન અમારા હિતની ઇચ્છાથી પ્રત્યક્ષરૂપે ઉપસ્થિત થયા છે; તેથી આપનું આ કહેવું યથાર્થ છે।

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

અતએવ હે દ્વિજ! મારા મોહનાશ માટે જે પરમ શ્રેય છે તે મને કહો; કારણ કે તમે સર્વ વિજ્ઞાન-જળની તરંગો ધરાવતો સમુદ્ર સમાન છો।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—તું ફરી પૂછે છે કે પરમ શ્રેય શું છે; તું પરમાર્થની દૃષ્ટિથી પૂછે છે. હે ભુપતે, સર્વ શ્રેયો ખરેખર તે પરમ લક્ષ્યનું જ સ્વરૂપ છે.

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

દેવતાની આરાધના કરીને મનુષ્ય ધન-સંપત્તિ ઇચ્છે છે; પુત્રો અને રાજ્ય પણ ઇચ્છે છે. પરંતુ હે નૃપ, પરમ શ્રેય તો એ જ ભક્તનું છે.

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

પરંતુ વિવેકી માટે પરમાત્મા સાથેનો સંયોગ જ પરમ શ્રેય છે; કર્મ-યજ્ઞાદિ જે શ્રેય કહેવાય છે, તે તો માત્ર સ્વર્ગલોકનાં ફળ આપે છે.

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

ભલે કોઈએ જાણીને તેને લક્ષ્ય ન બનાવ્યું હોય, છતાં જેમાં શ્રેય મુખ્ય છે તે જ ફળ પ્રગટ થાય છે. તેથી હે ભુપ, યોગયુક્ત અને પરમભાવવાળા જનોએ સદા આત્માનું ધ્યાન કરવું.

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

પરમાત્મા સાથેનો જે સંયોગ છે તે જ પરમ શ્રેય છે. આ રીતે હિતનાં અનેક સ્વરૂપો છે—સૈકડાં અને હજારો.

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

અહીં ખરેખર પરમાર્થ છે; પરંતુ તારા આ વચનો હું સ્વીકારતો નથી. જો ધન જ પરમ પુરુષાર્થ હોત, તો આ ધર્મ પણ નિષ્ફળ માની ત્યજી દેવાત.

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

તો પછી ખર્ચ શા માટે થાય છે? તે તો માત્ર કામપ્રાપ્તિનું લક્ષણ છે. અને જો મૂત્રને ‘પરમાર્થ’ કહીએ, તો પણ, હે નરેશ્વર, તે તો બીજાનું જ હોય છે.

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

એ જ પરમાર્થ-સ્વરૂપ છે; એ જ સૌનો પરમ લક્ષ્ય છે અને એ જ આપણો પિતા છે. તેથી આ ચરાચર જગતમાં તેના સિવાય બીજો પરમાર્થ નથી.

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

પરમાર્થ જ સર્વ કર્મો અને સાધનોનું નિઃશેષ ફળ છે. રાજ્યાદિ પ્રાપ્તિ પણ અહીં ‘પરમાર્થ’ કહેવાય છે—જો તેને એ પરમાર્થની દૃષ્ટિથી સમજવામાં આવે.

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

અહીં પરમાર્થ સિદ્ધ થાય છે; પરંતુ તે માત્ર તે બાહ્ય કર્મથી જ ઉત્પન્ન થતો નથી. તારા મત મુજબ ઋગ્-યજુઃ-સામ આધારિત યજ્ઞકર્મ મુખ્ય છે; છતાં પરમાર્થ ભક્તિથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

ત્યાં પણ મારા વચનથી પરમાર્થ સાંભળો; જે કોઈ કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે તે કારણરૂપ માટીથી જ સિદ્ધ થાય છે॥૨૨॥

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

હે નૃપ! કારણરૂપ માટીનું અનુસરણ કરવાથી મૃણ્મય વસ્તુ જન્મે છે; તેમ જ સમિધા, ઘી, કુશ વગેરે નાશવાન દ્રવ્યોમાંથી કાર્યો ઉત્પન્ન થાય છે॥૨૩॥

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

જે ક્રિયા ઉત્પન્ન થઈને કરવામાં આવે છે તે બનીને નાશ પામે છે; પરંતુ પરમાર્થ અવિનાશી છે—એવું જ પ્રાજ્ઞો સ્વીકારે છે॥૨૪॥

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

જે નાશવાન છે તેમાં સંશય નથી; નાશવાન દ્રવ્યો પર સ્થાપિત તે જ નિષ્ફળ કર્મ છે—મારા મતમાં આ જ પરમાર્થ છે॥૨૫॥

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

મુક્તિનું સાધન પોતે જ હોવાથી પરમાર્થ કોઈ જુદું સાધન નથી; હે ભુપ! આત્મધ્યાનને જ ‘પરમાર્થ’—સર્વોચ્ચ પ્રયોજન—કહે છે॥૨૬॥

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

ભેદો તો અન્યની અપેક્ષાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; પરમાર્થ સ્વયં ભેદવાન નથી. પરમાર્થ અને આત્માનો એક્ય-યોગ જ પરમ સત્ય કહેવાય છે.

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

આ બીજું ‘દ્રવ્ય’ ખરેખર મિથ્યા છે, કારણ કે તે સત્ય દ્રવ્ય-સ્વરૂપ નથી. તેથી, હે નૃપ, આ બધું નિઃસંદેહ પરમ શ્રેય છે.

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

હે ભૂપાલ, સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી પરમાર્થ સાંભળો: પરમ તત્ત્વ એક છે, સર્વવ્યાપી, સમદૃષ્ટિ, શુદ્ધ, નિર્ગુણ અને પ્રકૃતિથી પર છે.

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

હે નૃપ, આત્મા જન્મ, વૃદ્ધિ વગેરે રહિત અને સર્વગત છે. તે પરિપૂર્ણ જ્ઞાન-સ્વરૂપ છે; છતાં સદ્જનો નામ, જાતિ વગેરે સંજ્ઞાઓથી તેને વર્ણવે છે.

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

તે ન તો યોગી હતો, ન સાચે સંયમી; અને હે પાર્થિવ, આગળ પણ એવો નહીં બને. તેના માટે, પોતાના અને પરના દેહોમાં આત્મા હોવા છતાં, તે તત્ત્વ એકરૂપ જ છે.

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

જે વિજ્ઞાન અને તે પરમાર્થ જાણે છે તે તત્ત્વદર્શી છે; અસત્યદર્શનવાળો જાણતો નથી. જેમ વેણુમાં આંગળીનાં છિદ્રભેદથી ષડ્જ વગેરે સ્વરભેદો નામે ઓળખાય છે.

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

જેમ સર્વવ્યાપી વાયુ સ્વભાવથી અભેદ છે, તેમ તે મહાત્મા (આત્મા) પણ છે. તેનું એકત્વ સત્ય છે; રૂપભેદ માત્ર બાહ્ય કર્મપ્રવૃત્તિથી દેખાય છે.

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

જે ‘દેવ’ વગેરે ભેદોમાં જ અટવાય છે, તેના માટે સાચો આચાર રહેતો નથી. હવે સાંભળો, હે રાજન, એક પ્રાચીન પ્રસંગ—જે કદી ઋભુએ ગાયું હતું.

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

અવબોધ (જાગૃતિ) જગાવનાર દ્વિજ નિદાઘ માટે, પરમેષ્ઠિ બ્રહ્માથી ‘ઋભુ’ નામનો પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

હે ભૂપતે, તેનું તત્ત્વસદ્‌ભાવ શરૂઆતથી જ જાણીતું હતું. અને પૂર્વકાળમાં પુલસ્ત્યનો પુત્ર નિદાઘ તેનો શિષ્ય બન્યો.

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

તેણે પરમ આનંદથી તેને સર્વ શાસ્ત્રીય જ્ઞાન અર્પણ કર્યું. પરંતુ જેણે જ્ઞાનતત્ત્વનું સાક્ષાત્કાર ન કર્યો હોય, તેના અંતરમાં અદ્વૈતની વાસના ઊપજે નહીં.

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

હે નરેશ્વર! ઋભુ મુનિ નિદાઘ વિષે વિચાર કરતાં દેવિકા નદીના કાંઠે સ્થિત ‘નાગર’ નામના વીર નગરમાં પહોંચ્યા.

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

હે પાંડવોત્તમ! તે સ્થાન સમૃદ્ધ અને રમણીય હતું, પુલસ્ત્યે સ્થાપેલું, અને મનોહર ઉપવન સુધી વિસ્તરેલું; ત્યાં જ તે નિવાસે રહ્યો.

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

પ્રાચીન સમયમાં યોગજ્ઞ નિદાધન તેનો શિષ્ય બન્યો. અને એક હજાર દિવ્ય વર્ષો વીતી ગયા પછી તે તેના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યો.

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

પછી ઋભુ પોતાના શિષ્ય નિદાઘને જોવા ગયો. તે સમયે નિદાઘ વૈશ્વદેવ કર્મમાં રત હતો, અને ઋભુ દ્વારે તેની નજરે પડ્યો.

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

પકડાયેલ ચોર પાસેથી ચોરાયેલ વસ્તુઓ લઈ, તેને પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો હોય તોય તેને અતિથિ સમાન સન્માન આપવું; તેના પગ-હાથ ધોઈને આસન આપવું।

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

તે દ્વિજશ્રેષ્ઠે આદરથી કહ્યું—“ભોજન કરો.” ઋભુ બોલ્યા—“હે વિપ્રવર્ય, તમારા ગૃહમાં જે કંઈ છે તે જ નિશ્ચયે ભોજ્ય છે.”

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

“તો કહો—પાકેલા અન્નમાં મને હંમેશાં સ્થિર પ્રીતિ કેમ થતી નથી?” નિદાઘ બોલ્યા—“મારા ઘરમાં સત્તુ, યવ, વ્રીહિ (ચોખા) અને અપૂપ (પૂઆ) છે.”

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જેટલું રુચે તેટલું ઇચ્છા મુજબ ભોજન કરો.” ઋભુ બોલ્યા—“મને તપસ્વીઓને યોગ્ય એવા રૂક્ષ/સાદા અન્ન આપો, અને સાથે મીઠું અન્ન પણ આપો.”

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

નિદાઘ બોલ્યા—“હે શાલીન, મારા ઘરમાં જે કંઈ અતિશય મનોહર છે—સંયાવ, પાયસ વગેરે તથા રસભર્યા મધુર ઇક્ષુ-પદાર્થો—બધું જ છે.”

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

“ભોજનમાં કોઈ મીઠું પદાર્થ બનાવ; તેનાથી જ તેમનું અન્ન સુશોભિત કરી પીરસ.” એમ કહ્યે પછી પત્નીએ તે દ્વિજ માટે મીઠું અન્ન તૈયાર કર્યું.

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

પતિના વચનનું ગૌરવ માની તેણે ખરેખર તે ભોજન તૈયાર કર્યું; પરંતુ મહામુનિ હજી ભોજન કર્યા ન હોવાથી, તેમને મીઠું અન્ન ખવડાવવાની તેની ઇચ્છા ન હતી.

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

નિદાઘે વિનયપૂર્વક નમ્ર થઈ ઊભા રહી રાજાને કહ્યું: “શું તમને પરમ તૃપ્તિ ઉત્પન્ન થઈ છે—અર્થાત્ સાચી પુષ્ટિ અને કલ્યાણ?”

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

હે દ્વિજ, આહાર લીધા પછી તમારું મન સ્વસ્થ અને શાંત થયું છે શું? હે વિપ્ર, તમે ક્યાં નિવાસ કરો છો અને હવે ક્યાં જવા ઉદ્યત છો?

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

“તમે ક્યાંથી આવ્યા છો અને કયા હેતુથી? કૃપા કરીને જણાવો.” ઋમુએ કહ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, ભૂખ્યા માણસે અન્ન ભોજન કરતાં તૃપ્તિ સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.”

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

મને ન ભૂખ થાય છે, ન તૃપ્તિ; તો હે દ્વિજ, તું મને આ વિષે કેમ પૂછે છે? આરંભે જ્યારે આ પાર્થિવ દેહ અગ્નિથી દગ્ધ થયો, ત્યારે પણ ક્ષુરધારા સમ તીક્ષ્ણ પ્રભુ-સ્વામી દેહધર્મોથી પરે સ્થિત રહ્યો।

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

દેહમાં રહેલું જલતત્ત્વ ક્ષીણ થાય ત્યારે મનુષ્યોમાં તરસ ઊપજે છે. ભૂખ અને તરસ—જેને દેહધર્મ કહે છે—એ મારા નથી, હે દ્વિજ; તેથી હું એમની સાથે તાદાત્મ્ય કરતો નથી।

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

અતએવ ભૂખનો ઉદય જ ન હોવાથી હું સદા તૃપ્ત જ રહું છું. હે દ્વિજ, મનની સ્વસ્થતા અને સંતોષ—આ બે ચિત્તધર્મ છે.

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

જે પુરુષનો સ્વભાવ મનથી પરે છે, તેના વિષે મનુષ્યો પૂછે તે પ્રશ્નો સાચા અર્થમાં લાગુ પડતા નથી. તેથી તું કહેલું ‘તારો નિવાસ ક્યાં છે અને તું ક્યાં જાય છે?’—આ વચન તેને યોગ્ય નથી.

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

આ (તત્ત્વ) ક્યાંથી આવે છે? તેને ત્રણ રીતે પણ મને સ્પષ્ટ કરીને સમજાવ. કારણ કે આ પુરુષ પોતાના સર્વ વર્ગો સહિત આકાશની જેમ સર્વવ્યાપી છે.

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

હું ક્યાંથી, ક્યાં અને કયા માર્ગે જઈશ—આ પ્રશ્ન પણ કેવી રીતે અર્થવંતો બને? હું એ જ આત્મા છું; ન હું જનાર, ન અજનાર, કારણ કે હું એક જ સ્થાને નિવાસ કરતો નથી।

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

તું પણ છે અને અન્ય પણ છે—પણ તું માત્ર ‘તું’ નથી; તેઓ સાચા અર્થમાં ‘અન્ય’ નથી; અને હું પણ અલગ ‘હું’ નથી. મીઠું અન્ન સામે આવે ત્યારે જીભ ‘મીઠું!’ કહે છે—એ મારી જીભ પણ તું જ રચી છે।

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

‘એ શું કહેશે?’—ત્યાં પણ સાંભળો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ. જ્યારે મીઠું જ અમીઠું બની જાય, ત્યારે એ જ મીઠાશ ઉદ્વેગનું કારણ બને છે।

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

અમીઠામાંથી મીઠું જન્મે છે, અને મીઠામાંથી જ લોકો ફરી ઉદ્વેગ પામે છે. આરંભ, મધ્ય અને અંતે—કયું અન્ન સાચે સ્થિર રુચિનું કારણ છે?

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

જેમ માટીનું ઘર માટીથી લિપાય તો મજબૂત બને, તેમ આ પાર્થિવ દેહ પણ પાર્થિવ પરમાણુઓથી ઘન અને સ્થિર બને છે।

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

યવ, ગોધૂમ, મુદગ વગેરે; ઘી, તેલ, દૂધ, દહીં; ગોળ અને ફળો—આ બધાં પણ પૃથ્વી-તત્ત્વના સૂક્ષ્મ પરમાણુ કહેવાય છે।

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

આ જાણીને અને ઇષ્ટ-અનિષ્ટનો વિચાર કરીને, મન-શમનમાં સ્થિત સાધના કરવી જોઈએ; કારણ કે મુક્તિ ખરેખર એથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

હે રાજન, પરમાર્થમાં સ્થિત તેના વચનો સાંભળી મહાભાગ નિદાઘે પ્રણામ કર્યો અને પછી વચન બોલ્યો।

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

મારા હિત માટે પ્રસન્ન થાઓ; તમે શા માટે આવ્યા છો તે કહો. હે દ્વિજ, તમારા આ વચનો સાંભળીને મારો મોહ નાશ પામ્યો છે।

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

ઋભુ બોલ્યા—હે દ્વિજ, હું ઋભુ, તારો આચાર્ય છું; તને પ્રજ્ઞા આપવા અહીં આવ્યો છું. હું તને પરમાર્થ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી આપીશ।

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

આને એક જ માની જાણો—સમગ્ર જગત ખરેખર ભિન્ન નથી. ‘વાસુદેવ’ નામે અભિધેય પરમાત્માનું જ આ સ્વરૂપ છે.

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—‘તથાસ્તુ’ કહીને, નિદાઘે પહેલાં સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને પરમ ભક્તિથી પૂજન કર્યું. પ્રભુએ ઇચ્છ્યું ન હોવા છતાં તે વિભુ તત્ક્ષણે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

હે નરેશ્વર, ફરી એક હજાર વર્ષ પછી ગુરુ નિદાઘને જ્ઞાનદાન કરવા માટે એ જ નગરમાં પાછા આવ્યા.

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

પછી નગરની બહાર તેણે મુનિ નિદાઘને જોયા. મહાબળવાન પરિચારકોના પરિઘમાં રાજા નગરમાં પ્રવેશ કરતો હતો.

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

હે મહાભાગ, મેં તેને દૂર, જનસમૂહની ભીડથી રહિત સ્થાને જોયો—ભૂખથી ગળું સૂકાયેલું; અરણ્યમાંથી સમિધા અને કુશ લઈને આવતો હતો.

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

નિદાઘને જોઈ ઋભુ મુનિ નજીક આવી પ્રણામ કરીને બોલ્યા— “હે દ્વિજ! તમે એકાંતમાં એકલા કેમ ઊભા છો?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

નિદાઘ બોલ્યા— “હે વિપ્ર! આ રાજનગરમાં લોકોની મોટી ભીડ છે. હું તે રમ્ય નગરમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છું છું; તેથી અહીં ઊભો છું.”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

ઋભુ બોલ્યા— “અહીં મનુષ્યોમાં રાજા કોણ છે અને બીજો પુરુષ કોણ? હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મને કહો; હું તમને જાણકાર માનું છું.”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

નિદાઘ બોલ્યા— “જે આ મદોન્મત્ત ગજેન્દ્ર પર પર્વતશિખર સમ ઊંચો થઈને આરુઢ છે, એ જ નરેન્દ્ર છે; અને જે તેની આસપાસ ઊભો છે, તે બીજો માણસ છે.”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

ઋભુ બોલ્યા— “મેં આ બંને ગજરાજોને એકસાથે જોયા; પરંતુ તમે કોઈ ભેદભાવ વિના વેદમાં કહેલા લક્ષણોથી તેમને અલગ અલગ ઓળખ્યા.”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

હે મહાભાગ! કૃપા કરીને આ બન્નેનો વિશેષ ભેદ કહો. મને જાણવા છે—અહીં ગજ કોણ છે અને નરાધિપ (રાજા) કોણ છે?

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

નિદાઘ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! નીચે આ ગજ છે અને તેના ઉપર આ ભુપતિ બેઠો છે. હે દ્વિજ! વાહક અને વાહ્ય (જેને વહન કરવામાં આવે) નો સંબંધ કોણ નથી જાણતો?

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

ઋભુ બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! હું જેમ યોગ્ય રીતે સમજી શકું તેમ મને બોધ આપો. ‘નીચે’ સત્ત્વનો વિભાગ શું છે અને ‘ઉપર’ શું કહેવાય છે?

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

બ્રાહ્મણ બોલ્યો—આમ કહીને નિદાઘ ઝડપથી ચઢી બેઠો અને ઋભુને કહ્યું: ધ્યાનથી નજીક આવી સાંભળ; તું જે મને પૂછ્યું છે તે હું હવે કહું છું.

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

જેમ હું ઉપર રાજા સમાન છું, તેમ તું નીચે ગજ સમાન છે. હે બ્રાહ્મણ! તને સમજાવવા માટે મેં આ દૃષ્ટાંત દર્શાવ્યો છે.

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

ઋભુએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જો તું રાજા સમો સ્થિત છે અને હું ગજ સમો મૂકાયેલો છું, તો સ્પષ્ટ કહી દે—ત્યારે હું શું અને તું શું?

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી નિદાઘે તત્કાળ તેના ચરણોમાં વંદન કરી કહ્યું, “ભગવન! તમે જ મારા આચાર્ય છો; તમે જ ઋભુ છો.”

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

સચ્ચા આચાર્યનું મન જેમ અદ્વૈત-સંસ્કારોથી પરિષ્કૃત થાય છે તેમ બીજાનું થતું નથી. તેથી, હે પ્રભુ, હું માનું છું કે મેં તમને ગુરુરૂપે પ્રાપ્ત કર્યા છે.

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

ઋભુએ કહ્યું—તને ઉપદેશ આપવા માટે, તારી પૂર્વની શ્રદ્ધાભરી સેવા કારણે અને ગુરુસ્નેહથી, ‘ઋભુ’ નામનો હું નિદાઘ પાસે આવ્યો છું.

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

હે મહામતે! તને સંક્ષેપમાં જે ઉપદેશ અપાયો, તે જ પરમાર્થનો સારરૂપ, સર્વથા અદ્વૈત તત્ત્વ છે.

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—આમ કહી ગુરુ ઋભુએ નિદાઘને વિદ્યા આપી. તે ઉપદેશથી નિદાઘ પણ અદ્વૈતપરાયણ થયો.

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

તેણે સર્વ ભૂતોને ભેદ વિના પોતાના આત્મરૂપે જોયાં. અને તે પરમ દ્વિજે કહ્યું કે મુક્તિ બ્રહ્મસ્વરૂપમાં જ છે.

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

હે ધર્મજ્ઞ! તું પણ શત્રુ-મિત્ર અને બંધુ-વૈરીમાં સમભાવ રાખ. હે અવનીપતિ! સર્વવ્યાપી જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્માને અનુભવી લે.

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

જેમ એક જ આકાશ શ્વેત-નીલ વગેરે ભેદથી જુદું જુદું દેખાય છે, તેમ આત્મા પણ એક હોવા છતાં ભ્રાંત દૃષ્ટિને અનેકરૂપે જણાય છે.

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

અહીં જે કંઈ છે તે બધું એકમાત્ર અચ્યુત જ છે; તેનાથી પરે બીજું કશું નથી. તે જ ‘હું’, તે જ ‘તું’, તે જ આ સર્વ—આત્મા સ્વયં પ્રકાશે છે; ભેદનો મોહ માત્ર ભ્રાંતિ છે.

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

સનંદન બોલ્યા—તેણે આપેલા ઉપદેશથી તે રાજશ્રેષ્ઠ પરમાર્થદૃષ્ટિથી યુક્ત થઈ ભેદબુદ્ધિનો ત્યાગ કરી બેઠો. અને જાતિસ્મરણથી ઉત્પન્ન બોધ પામી એ જ જન્મમાં અપવર્ગ, એટલે મોક્ષ, પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

હે મુનીશ્વર, પરમાર્થસંબંધિત આ પરમ આધ્યાત્મિક ઉપદેશ મેં તને કહ્યો છે. આ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય તથા શ્રદ્ધાથી સાંભળનાર શ્રોતાઓને પણ મુક્તિ આપનાર છે.

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

હે બ્રાહ્મણ, જેમ તું પૂછ્યું તેમ જ મેં તને કહ્યું. આ શુદ્ધ બ્રહ્મજ્ઞાન છે; પછી હું બીજું શું કહું?