Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, તે ઉત્તમ માઇથિલ આધ્યાત્મ સાંભળી ઉદારબુદ્ધિ નારદ આનંદિત થઈ સ્નેહપૂર્વક ફરી સનંદનને પૂછવા લાગ્યા।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

નારદ બોલ્યા—હે મુને, હે દયાનિધિ, આધ્યાત્મિક વગેરે ત્રિવિધ તાપનો અનુભવ ન થાય એમ કેવી રીતે, તે મને કહો; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

સનંદન બોલ્યા—હે પંડિત! અહીં જન્મેલા દેહધારી જીવનું દુઃખ ત્રિવિધ છે; તે ગર્ભમાં તથા જન્મ, જરા વગેરે અવસ્થાઓમાં ઉપજે છે.

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

અતિશય ઉલ્લાસ અને અશાંતિથી રહિત, એકરસ પરમાનંદસ્વરૂપ ભગવાનની પ્રાપ્તિ—એ જ એકમાત્ર અત્યંતિક (અનંત) ઔષધ માનવામાં આવી છે.

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

અતએવ તે પરમ લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ માટે પંડિત પુરુષોએ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. હે મહામુને! તેની પ્રાપ્તિનું કારણ-જ્ઞાન અને સાધનરૂપ કર્મ—બન્ને જણાવાયા છે.

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

જ્ઞાન બે પ્રકારનું કહેવાય છે—આગમ (શાસ્ત્ર-પરંપરા)થી ઉત્પન્ન અને વિવેકથી ઉત્પન્ન. શબ્દબ્રહ્મ આગમમય છે, અને પરબ્રહ્મ વિવેકજન્ય છે.

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

વેદાર્થનું સ્મરણ કરીને મુનિશ્રેષ્ઠ મનુએ પણ કહ્યું. તેથી અહીં હું સ્પષ્ટ રીતે કહું છું તે ઉપદેશ સાંભળો.

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

બ્રહ્મના બે સ્વરૂપ જાણવાં યોગ્ય છે—શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ. જે શબ્દબ્રહ્મમાં નિષ્ણાત થાય, તે પરબ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

આથર્વણી શ્રુતિ કહે છે—બે વિદ્યાઓ જાણવાં યોગ્ય છે. પરમ વિદ્યા તે, જેના દ્વારા અક્ષર પ્રાપ્ત થાય; અપરી વિદ્યા ઋગ્વેદ આદિ વેદસમૂહમય છે.

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

તે પરમ તત્ત્વ અવ્યક્ત, અજર, નિઃસ્પૃહ, અજ અને અવ્યય છે. તે અનિર્દેશ્ય અને અરૂપ છે; છતાં દિવ્ય અર્થમાં હાથ-પગ વગેરે સાથે યુક્ત છે.

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

જ્ઞાનીજન તે પરમ પ્રભુને જુએ છે—તે વિભુ, સર્વગત, નિત્ય, સર્વ ભૂતોની યોનિ અને પોતે અકારણ છે. તેની પાસેથી જ સર્વત્ર વ્યાપ્તિ અને વિસ્તરણ થાય છે.

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ પરમ ધામ છે; મોક્ષ ઇચ્છનારોએ તેનું ધ્યાન કરવું. શ્રુતિ-વાક્યોમાં પ્રગટ થયેલું તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વ—વિષ્ણુનું એ જ પરમ પદ છે.

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

પરમાત્માનું એ જ સ્વરૂપ ‘ભગવાન્’ શબ્દથી અભિધેય છે; અને ‘ભગવાન્’ શબ્દ તે અક્ષય આત્માનો નિર્દિષ્ટ વાચક છે.

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

આ રીતે કહેલા અર્થનું જે તત્ત્વ, તેને તત્ત્વતઃ જે જ્ઞાનથી જાણવામાં આવે—તે જ્ઞાનને પરમ જાણો; તે માત્ર વેદત્રયીમય જ્ઞાનથી ભિન્ન છે.

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

હે દ્વિજોએ, શબ્દોની પહોંચથી પરે એવા બ્રહ્મ માટે પણ પૂજામાં ‘ભગવાન્’ શબ્દ માત્ર ઉપચારરૂપે/પરંપરાગત રીતે વપરાય છે.

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

શુદ્ધ, મહાવિભૂતિ-સ્વરૂપ પરબ્રહ્મ—જે સર્વ કારણોનું કારણ છે—તેના સંદર્ભે ‘ભગવાન્’ શબ્દ વપરાય છે.

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ભ’ અક્ષરનો દ્વિઅર્થ—‘જ્ઞેય’ (જાણવા યોગ્ય) અને ‘જ્ઞાતા’ (જાણનાર); તેથી, હે મુને, ‘ગ’ અક્ષર ‘આગમનો પિતા’ તથા ‘સ્રષ્ટા’ (સૃષ્ટિકર્તા) અર્થ દર્શાવે છે.

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી-સમૃદ્ધિ તથા જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ છને ‘ભગ’ કહેવાય છે.

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

સર્વ ભૂતો ભૂતાત્મા એવા અખિલાત્મામાં વસે છે. તે સર્વ ભૂતોમાં નિઃશેષ રીતે નિવાસ કરે છે, તેથી ‘વ’ અક્ષરનો અર્થ અવ્યય (અવિનાશી) છે.

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

હે સત્તમ! એ જ રીતે ‘ભગવાન’ એવો મહાશબ્દ પરબ્રહ્મસ્વરૂપ વાસુદેવ સિવાય અન્ય કોઈનો નથી.

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

તે સંદર્ભમાં આ શબ્દ પૂજ્ય તત્ત્વનો નિર્દેશ કરે છે અને પરિભાષા-નિયમથી યુક્ત છે. ત્યાં તેનો પ્રયોગ ગૌણ/લક્ષણિક નથી; અન્યત્ર તો માત્ર ઉપચારરૂપે જ વપરાય છે.

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

જે ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, તેમનું આગમન અને ગમન, તેમજ વિદ્યા અને અવિદ્યાને જાણે છે—તે જ ‘ભગવાન’ કહેવાય યોગ્ય છે.

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

પૂર્ણ જ્ઞાન, શક્તિ, બળ, ઐશ્વર્ય, વીર્ય અને તેજ—અવશેષ વિના—‘ભગવાન’ શબ્દથી વાચ્ય છે; પરંતુ તે ત્યારે જ, જ્યારે તે નિંદ્ય ગુણાદિથી સર્વથા રહિત હોય.

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

સર્વ ભૂતો તે પરમાત્મામાં વસે છે; અને તે સર્વ ભૂતોમાં નિવાસ કરે છે—એથી જ તે ‘વાસુદેવ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

પૂર્વે પૂછવામાં આવતા કેશિધ્વજે ખાંડિક્ય જનકને અનંત—વાસુદેવ—ના નામનો તત્ત્વતઃ અર્થ સમજાવ્યો હતો.

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

તે સર્વ ભૂતોમાં અંતર્વાસ કરે છે અને સર્વ ભૂતો તેમાં વસે છે; તેથી વાસુદેવ જ જગતોના ધાતા-વિધાતા, પ્રભુ છે.

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

હે મુને! તે સર્વ ભૂતોની પ્રકૃતિ, તેના વિકારો તથા ગુણાદિ દોષોથી પરે છે. સર્વ આવરણોથી અતીત, અખિલાત્મા તે જ છે; તેના દ્વારા જ ભુવનોએ વચ્ચેનું સમગ્ર અંતરાળ વ્યાપ્ત છે.

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

તે સર્વ કલ્યાણગુણોનો સાર, ગુણસ્વરૂપ ભગવાન છે. અતિદુઃખથી આવૃત સૃષ્ટિમાં પણ તે પોતાની ઇચ્છાથી અભિમત વિશાળ રૂપ ધારણ કરી સમગ્ર જગતનું હિત સાધે છે.

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

જેમામાં તેજ, બળ, ઐશ્વર્ય અને મહાબોધ—તથા સ્વવીર્ય અને શક્તિ વગેરે ગુણો—અખંડ ખજાનારૂપે એકત્ર સંચિત છે. તે પરાત્પર પરમેશ્વર, પરા-અપરનો અધિપતિ; તેમાં ક્લેશાદિ કદી નથી.

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

એ જ ઈશ્વર વ્યષ્ટિ અને સમષ્ટિ—બન્ને રૂપવાળો છે; તેનું સ્વરૂપ અવ્યક્ત પણ છે અને પ્રગટ પણ. તે સર્વેશ્વર, સૃષ્ટિના સમગ્ર ક્રમનો જાણકાર, સર્વશક્તિસંપન્ન—પરમેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

જેનાથી તે પરમ—સર્વદોષરહિત, શુદ્ધ, પરાતીત અને નિર્મળ સ્વરૂપ—જાણવામાં આવે છે; અને જેના દ્વારા તે જાણે પ્રત્યક્ષ દેખાઈ સાચી રીતે સમજાય છે—એ જ ‘જ્ઞાન’ કહેવાય. આ સિવાયનું બધું જ્ઞાનથી ભિન્ન કહેવાયું છે.

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

સ્વાધ્યાય અને સંયમ દ્વારા તે પુરુષોત્તમ સાચે જ દર્શન આપે છે. તેને પ્રાપ્ત કરાવનાર કારણરૂપ જે બ્રહ્મ છે—હે તું—એને જ યોગ્ય રીતે સમજી સ્વીકારવું જોઈએ.

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

સ્વાધ્યાયથી યોગમાં પ્રવેશ કરવો અને યોગથી ફરી સ્વાધ્યાયમાં પરત આવવું. સ્વાધ્યાય-યોગની સિદ્ધિથી પરમાત્મા સ્વયં પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

તે પરમ તત્ત્વના દર્શન માટે ‘ચક્ષુ’ સ્વાધ્યાય છે અને તેમ જ પરમ યોગ-શાસન પણ. બ્રહ્મભાવ પામેલ તે મांसચક્ષુથી જોવાઈ શકતો નથી.

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

નારદ બોલ્યા— હે ભગવન, હું તે યોગ જાણવાની ઇચ્છા રાખું છું; કૃપા કરીને કહો. જેને જાણીને હું સર્વાધાર પરમેશ્વરનું દર્શન કરી શકું।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

સનંદન બોલ્યા— જેમ કેશિધ્વજે પૂર્વકાળે મહાત્મા ખાંડિક્યને અને રાજા જનકને યોગ ઉપદેશ્યો હતો, તેમ જ હું તને તે યોગ કહું છું.

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

નારદ બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, ખાંઙિક્ય કોણ હતા અને કેશિધ્વજ કોણ હતા? યોગસંબંધિત તેમનો સંવાદ કેવી રીતે થયો?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

સનંદન બોલ્યા—ધર્મધ્વજ નામે એક જનક હતો. તેમાંથી અમિતધ્વજ જન્મ્યો. તેનો ભાઈ કૃતધ્વજ નામનો રાજા હતો, જે સદા આત્મજ્ઞાનમાં રત રહેતો.

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

કૃતધ્વજનો પુત્ર દ્વિજ કેશિધ્વજ હતો, જે ‘ધન્ય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. અને અમિતધ્વજનો પુત્ર પણ ખાંડિક્ય હતો, જેને ‘જનક’ પણ કહેતા.

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

ખાંડિક્ય પોતાના સ્વરાજ્યમાંથી પદચ્યૂત થઈ કર્મમાર્ગે પ્રવૃત્ત થયો. પુરોહિત અને મંત્રીઓ સાથે મળીને, અલ્પ સાધનો લઈને જ તે આગળ વધ્યો.

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકાયા પછી તે દુર્ગમ અરણ્યમાં વસવા લાગ્યો. ત્યાં પણ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને તેણે અનેક યજ્ઞો કર્યા.

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

બ્રહ્મવિદ્યામાં સ્થિત રહી તે સ્વયં મૃત્યુને પણ પાર કરવા સમર્થ થયો. હે યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! એક વખત યજ્ઞ ચાલતો હતો ત્યારે આ બન્યું.

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

એક નિર્જન વનમાં એક ઉગ્ર વ્યાઘ્રે તેની ધેનુને મારી નાખી. ત્યારબાદ રાજા અને ઋત્વિજ, વ્યાઘ્રે ગાયને મારી છે એમ જાણીને, અત્યંત ચિંતિત થયા.

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

તેણે પ્રાયશ્ચિત્ત વિષે પૂછ્યું—“અહીં શું વિધાન કરવું?” તેઓ બોલ્યા—“અમને ખબર નથી; કશેરુને પૂછો.”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

કશેરુ પણ તેને કહ્યે—“તથાસ્તુ,” હે નારદ. “હે રાજેન્દ્ર, શುನકને પૂછો; તે વેદજ્ઞ છે, તે જ સમજાવશે.”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

તે તેની પાસે જઈને પૂછ્યું. તેણે પણ કહ્યું—“હે મુને, હાલમાં પૃથ્વી પર ન કશેરુ છે, ન હું, ન બીજો કોઈ (એવો) છે.”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

તમારા શત્રુને માત્ર એક જ જાણે છે—ખાંડિક્ય, જેને તમે જીત્યો હતો. તેણે કહ્યું—“હે મુને, હું હમણાં જ તેની પાસે જઈને આત્મરિપુ, આંતરિક શત્રુ વિષે પૂછું છું.”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

જો તે યજ્ઞમાં આવીને ખરેખર મને મારી નાખે, તો પૂછવામાં આવે ત્યારે મારો એ શત્રુ જ પોતે પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન કહેશે.

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારો યોગ અવિઘ્ન અને પૂર્ણ થશે.” એમ કહી કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલો રાજા રથ પર ચઢ્યો.

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

તે તે વનમાં ગયો જ્યાં રાજા ખાંડિક્ય નિવાસ કરતો હતો. તેને આવતો જોઈ ખાંજડિક્ય—પોતાનો શત્રુ—તે તરફ નજર કરી રહ્યો.

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો, ધનુષ ચઢાવેલો તે બોલ્યો. ખાંડિક્યે કહ્યું—“કૃષ્ણાજિન-ત્વચાના કવચભાવથી તું અમને મારી નાખીશ.”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

તું વિચારે છે—‘હું કૃષ્ણાજિન ધારણ કરું છું, તેથી તે મારા પર પ્રહાર નહીં કરે.’ પરંતુ કહો, મૂર્ખ! મૃગોના પીઠ પર પણ શું કૃષ્ણાજિન નથી?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

જેનાં પર મારા ઉગ્ર, તીક્ષ્ણ બાણો છોડાયા હતા તે વ્યર્થ ગયા એમ માનીને—હવે હું તને સંહાર કરીશ; તું મારી પાસેથી જીવતો છૂટશે નહીં।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“હે દુર્બુદ્ધિ! તું આતતાયી છે, મારું રાજ્ય હરણ કરનાર શત્રુ છે!” કેશિધ્વજે કહ્યું—“હે ખાંડિક્ય, એક સંશય પૂછવા હું તમારી પાસે આવ્યો છું।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

વિચાર કરીને તેણે તને ન મારવાનો નિર્ણય કર્યો; ક્રોધને શમાવ્યો અને બાણ પણ છોડ્યું નહીં. પછી તે મંત્રીઓ તથા પુરોહિત સાથે એકાંત સ્થાને ગયો।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

મહામતિ ખાંડિક્યે સૌની સાથે મંત્રણા કરી. ત્યારે મંત્રીઓએ કહ્યું—“આ શત્રુ આપણા વશમાં આવ્યો છે; તેને વધ કરવો જોઈએ।”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“આ લોકો માર્યા જાય તો અહીંની સમગ્ર પૃથ્વી તારા વશમાં થશે.” ખાંડિક્યે પણ સૌને કહ્યું—“હા, એમ જ થશે; તેમાં સંશય નથી।”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

પરંતુ તે હણાઈ જાય તો સમગ્ર પૃથ્વી મારા વશમાં આવશે. જે પરલોકને જીતે છે, તેના માટે આ આખી પૃથ્વી પણ મારી જ ગણાય છે.

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

જો હું તેને ન હણું, તો મારા માટે આ લોકનો જય માત્ર યુવાનીનું ક્ષણભંગુર શણગાર છે. પરલોકનો જય અનંત છે, જ્યારે પૃથ્વીનો વિજય થોડા સમયનો જ છે.

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

અતએવ હું તેને નહીં હણું; તે જે પૂછશે તે હું કહી દઈશ. એમ નક્કી કરીને ખાંડિક્ય પોતાના શત્રુ રાજા જનક પાસે ગયો અને બોલ્યો.

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

તારે જે કંઈ પૂછવું હોય તે બધું પૂછ; હું કહું છું. ત્યારબાદ, હે મુનિ, તેણે હોમધેનુના વધનો પ્રસંગ જેમ બન્યો તેમ જ વર્ણવ્યો.

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

પછી તેણે તે વિષય માટે યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત શું છે તે પૂછ્યું. અને તેણે ધર્મના નિયમ મુજબ મુનિ કેશિધ્વજને તે પ્રાયશ્ચિત્ત સમજાવ્યું.

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

ત્યાં જે સંપૂર્ણ પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિ નિર્ધારિત હતી, તે સર્વે જણાવાઈ. તેનો અર્થ જાણી તે મહાત્મા પાસેથી તેમ જ અનુમતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

યાગભૂમિ પર આવી તેણે ક્રમશઃ સર્વ ક્રિયાઓ કરી. વિધિપૂર્વક પગલે પગલે યાગ પૂર્ણ કરીને અંતે તેણે અવભૃથ સ્નાન કર્યું.

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

પછી કૃતકૃત્ય બની રાજા વિચારવા લાગ્યો—“મેં સર્વ ઋત્વિજોની પૂજા કરી છે અને સભાના વિદ્વાન સભ્યોને પણ યથોચિત માન આપ્યો છે.”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

એ જ રીતે ધન ઇચ્છનાર લોકો પણ તેમના અભિમત પદાર્થો આપીને મેં જીત્યા છે; કારણ કે મર્ત્યલોકનું સર્વ મેં જોઈ-સમજી લીધું છે.

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“મારું ચિત્ત કોઈ સંકલ્પ પૂર્ણ કરી શકતું નથી; તે મારા વશમાં જરાય રહેતું નથી।” આમ વારંવાર વિચારતાં તે રાજા મોહ અને વિષાદમાં પડી ગયો.

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“મેં ખાંડિક્યને ગુરુદક્ષિણા આપી નથી,” એમ વિચારી તે રાજા ફરી રથ પર ચઢી પુનઃ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

જ્યાં અરણ્યના દુર્ગમ સ્થાને સ્વાયંભુવ નિવાસ કરતો હતો, ત્યાં ખાંડિક્ય પણ હતો. હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરીને ખાંડિક્યે તેને ફરી આવતો જોઈ તૈયાર થયો।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

તે મારવા નિશ્ચય કરીને ઊભો રહ્યો; પરંતુ રાજાએ ફરી કહ્યું— “હે ખાંડિક્ય, ક્રોધ ન કર. હું તને હાનિ કરવા આવ્યો નથી.”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

મને જાણ કે હું ગુરુને આપવાપાત્ર પ્રતિદાન અર્પણ કરવા આવ્યો છું. તારા ઉપદેશ મુજબ મેં યજ્ઞને યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કર્યો છે.

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

અતએવ હું તને આપવા ઇચ્છું છું; તું ગુરુદક્ષિણા પસંદ કર. એમ કહેતાં તેણે મંત્રીઓ સાથે ફરી વિચાર કર્યો।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

રાજાએ વિચાર્યું—“આ પુરુષ ગુરુસંબંધિત દોષની નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) ઇચ્છે છે; તો હું તેની પાસે શું માગું?” મંત્રીઓએ કહ્યું—“તેની પાસેથી સમગ્ર રાજ્ય જ માગો.”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

યુદ્ધમાં થાક ન લાગેલી સેના ધરાવતા કૃતોએ રાજ્ય માગ્યું. ત્યારે મહાપતિ રાજા ખાંડિક્ય હસી પડ્યો અને તેમને કહ્યું.

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

અમારા જેવા લોકો થોડાક સમયનું પૃથ્વી-રાજ્ય કેવી રીતે માગી શકે? હે મંત્રીઓ, અહીં તો તમે તમારો જ સ્વાર્થ સાધવા પ્રયત્ન કરો છો—એ જ વાત છે.

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“અહીં પરમાર્થ કેવી રીતે હશે? તમે આ વિષયમાં વિવેકી નથી.” એમ કહી ખાંડિક્ય કેશિધ્વજ રાજા પાસે ગયો.

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

તેણે કહ્યું—“ગુરુદક્ષિણા તરીકે તું નિશ્ચિતપણે શું આપશે?” તેણે કહ્યું, “હા, નિશ્ચય.” ત્યારે ખાંડિક્યે તેને આગળ કહ્યું.

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

તમે અધ્યાત્મવિજ્ઞાન અને પરમાર્થ-તત્ત્વમાં વિવેકી છો. જો તમે કૃપા કરો, તો ગુરુનિષ્ક્રય—ગુરુનું નિશ્ચિત મુક્તિદાયક માર્ગદર્શન—મને આપો.

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

આ ક્લેશ શમાવવા માટે પૂરતું જે સાધન છે તે કહો. કેશિધ્વજ બોલ્યો—તમે મારી પાસે કંટકમુક્ત (નિર્વિઘ્ન) રાજ્ય કેમ ન માગ્યું?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

ક્ષત્રિયોને રાજ્યલાભ જેટલું પ્રિય બીજું કંઈ નથી. ખાંડિક્ય બોલ્યો—કેશિધ્વજ, સમજો; તેથી જ મેં તારી પાસે તે (રાજ્ય) માગ્યું નથી.

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

પંડિતો સ્વાર્થ માટે સમગ્ર રાજ્યને લાલચથી નથી ઇચ્છતા. ક્ષત્રિયનો ધર્મ આ છે—પ્રજાનું ન્યાયપૂર્વક પાલન અને રક્ષણ-શાસન કરવું.

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

અને ધર્મયુદ્ધમાં સ્વરાજ્યના માર્ગમાં અવરોધ કરનારાઓનો વધ—તેમાં અશક્ત એવા મારો દોષ નથી; કારણ કે અપકૃત્ય તો તું જ કર્યું છે.

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

ત્યાગ ન કરેલી આ અવిద્યા જ બંધનનું કારણ બને છે. પુનઃપુનઃ જન્મ અને ભોગની લાલસાથી મારા અંદર રાજ્યની સ્પૃહા ઊભી થઈ છે।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

અન્ય લોકો માટે ધર્મ જાણે ગૌણ લાભ માટે અનુસરાય છે; પરંતુ સચ્ચા ક્ષત્રિયો માટે યાચના ધર્મપાલનનું સાધન નથી—આ સજ્જનોનું મત છે।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

એથી મેં તારી પાસે રાજ્ય માગ્યું નથી, કારણ કે રાજ્ય અવಿದ್ಯાના ક્ષેત્રમાં આવે છે. મમત્વથી ખેંચાયેલ ચિત્તવાળા ‘વિદ્વાન’ પણ રાજ્ય માટે લાલચ કરે છે।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

અહંકાર અને મદિરાપાનના ગર્વથી મત્ત, મારા જેવો કોઈ નથી. કેશિધ્વજ બોલ્યા—હું તો સત્યવિદ્યાથી મૃત્યુને પાર કરવા ઇચ્છું છું।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

રાજ્યો, વિવિધ યજ્ઞો અને ભોગો—આ બધું પુણ્યક્ષય કરાવે છે. તેથી તું ધન્ય છે; વિવેકથી તારો મન સદાચાર અને સંયમના માર્ગે વળ્યું છે।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

હે કુલનંદન, અવಿದ್ಯાનું સ્વરૂપ પણ સાંભળો. જે અનાત્મામાં ‘હું’ એવી બુદ્ધિ અને જે પોતાનું નથી તેમાં ‘મારું’ એવી દૃઢ મતિ—એ જ અવિદ્યા છે.

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

અવિદ્યા-વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ બીજ દ્વિવિધ રૂપે સ્થિત છે. પંચભૂતાત્મક દેહમાં દેહી મોહ અને તમસથી આવૃત થઈ ભ્રમે છે.

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

આત્મા આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વીથી ખરેખર અલગ હોવા છતાં, કુમતિ ઊંચે સ્વરે ‘હું આ જ (દેહ) છું’ એવી મતિ બાંધે છે.

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

દેહમાં આત્મમય ભાવ કોણ સ્થાપી શકે? કારણ કે ગૃહ, ક્ષેત્ર વગેરે જે કંઈ છે તે તો દેહના ઉપભોગ માટે જ છે.

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

આત્મા તો દેહરહિત છે, છતાં મનુષ્ય ભ્રમથી ‘આ મારું છે’ એમ માને છે. એ જ રીતે પુત્ર-પૌત્રોમાં અને પોતાના દેહથી ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિમાં પણ ‘મારું’ ભાવ ફેલાવે છે.

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

પંડિતાભિમાની મનુષ્ય અનાત્મા દેહ પર પોતાનું સ્વામિત્વ માને છે; અને સમગ્ર દેહથી ભોગ કરવા માટે કર્મ કરે છે।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

જ્યારે પુરુષ દેહને ‘હું’ કે ‘મારું’ માને છે, ત્યારે એ ભાવ જ સંપૂર્ણ રીતે બંધન તરફ દોરી જાય છે; જેમ માટીનું ઘર કાદવ-પાણીથી ફરી લિપાય છે।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

આ દેહ પાર્થિવ છે; માટી, પાણી અને લેપનથી ટકેલો છે. પાંચ વિષયભોગોથી ભોગવાતાં દેહ પણ પાંચ ભોગાત્મક બની જાય છે।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

મનુષ્ય સમૃદ્ધ બને તો પણ તેમાં ગર્વ શાનો? તે તો હજારો જન્મોથી સંસારના માર્ગે ભટકતો આવ્યો છે।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

મોહથી થાકેલો જીવ વાસનાઓની ધૂળથી ઢંકાઈ જાય છે; પરંતુ હે સૌમ્ય, જ્ઞાનરૂપ ઉષ્ણ જળથી એ ધૂળ ધોવાઈ જાય ત્યારે નિર્મળતા પ્રગટે છે।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

ત્યારે સંસારના માર્ગમાં મોહથી ઉત્પન્ન થાક શમન પામે છે. મોહશ્રમ શાંત થતાં મન-બુદ્ધિનું અંતઃકરણ સ્વચ્છ અને નિર્મળ બને છે.

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

જેનો આધાર પરમેશ્વર સિવાય બીજો નથી, તે પરમ નિર્વાણને પામે છે. આ આત્મા નિર્વાણમય જ છે—જ્ઞાનમય, અમલ અને નિષ્કલંક.

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

દુઃખ અને અજ્ઞાનમય ગુણધર્મો પ્રકૃતિના છે, આત્માના નથી. જેમ જળનો અગ્નિ સાથે સાચો સંગ નથી—માત્ર પાત્રસંગથી એવો ભાસ થાય છે—તેમ જ અહીં પણ.

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

જેમ કોઈ બુદ્ધિમાન ઊંચા સ્વરમાં બોલવું વગેરે આચરણધર્મ કરે છે, તેમ આત્મા પણ પ્રકૃતિના સંગથી અહંકાર, માન વગેરે દોષોથી દૂષિત થયેલી જેવી દેખાય છે.

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

આધારસ્તંભને ત્યજી દીધા છતાં તે અવ્યય આત્મા પ્રાકૃત (સાંસારિક) ધર્મોને ભજે છે. આ જ મેં તને અવಿದ್ಯાનું બીજ કહીને સમજાવ્યું છે.

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

યોગ સિવાય ક્લેશોનો ક્ષય કરનારું બીજું કશું નથી।