द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)

Verse 1

सनातन उवाच । शुक्लाष्टम्यां चैत्रमासे भवान्याः प्रोच्यते जनिः । प्रदक्षिणशतं कृत्वा कार्यो यात्रामहोत्सवः ॥ १ ॥

સનાતન બોલ્યા—ચૈત્ર માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે ભવાનીનો જન્મોત્સવ પ્રખ્યાત છે. સો પ્રદક્ષિણા કરીને દેવિયાત્રાનો મહોત્સવ કરવો જોઈએ।

Verse 2

दर्शनं जगदम्बायाः सर्वानंदप्रदं नृणाम् । अत्रैवाशो ककलिकाप्राशनं समुदाहृतम् ॥ २ ॥

જગદંબાનું દર્શન મનુષ્યોને સર્વ આનંદ આપે છે. અહીં જ ‘કકલિકા-પ્રાશન’ નામની વિધિ-આચાર પણ જણાવવામાં આવી છે।

Verse 3

अशोककलिकाश्चाष्टौ ये पिबंति पुनर्वसौ । चैत्रे मासि सिताष्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुः ॥ ३ ॥

ચૈત્ર માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે પુનર્વસુ નક્ષત્રે જે અશોક વૃક્ષની આઠ કળીઓ પીવે છે, તેઓ શોકને પામતા નથી।

Verse 4

महाष्टमीति च प्रोक्ता देव्याः पूजाविधानतः । वैशाखस्य सिताष्टम्यां समुपोष्यात्र वारिणा ॥ ४ ॥

દેવીપૂજાના વિધાન અનુસાર આ વ્રતને ‘મહાષ્ટમી’ કહેવામાં આવ્યું છે. વૈશાખ માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે અહીં નિયમપૂર્વક ઉપવાસ કરીને માત્ર જળથી જ રહેવું જોઈએ।

Verse 5

स्नात्वापराजितां देवीं मांसीबालकवारिभिः । स्नापयित्वार्च्य गन्धाद्यैर्नैवेद्यं शर्करामयम् ॥ ५ ॥

સ્નાન કરીને માંસી અને બાલક મિશ્રિત સુગંધિત જળથી અપરાજિતા દેવીને સ્નાન કરાવી, ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે પૂજા કરીને, ખાંડથી બનેલું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 6

कुमारीर्भोजयेच्चापि नवम्यां पारणाग्रतः । ज्योतिर्मयविमानेन भ्राजमानो यथा रविः ॥ ६ ॥

નવમીના દિવસે પારણા પહેલાં કુમારીઓને ભોજન કરાવવું જોઈએ; ત્યારબાદ તે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બની જ્યોતિર્મય વિમાનમાં વિરાજમાન થાય છે।

Verse 7

लोकेषु विचरेद्विप्र देव्याश्चैव प्रसादतः । कृष्णाष्टम्यां ज्येष्ठमासे पूजयित्वा त्रिलोचनम् ॥ ७ ॥

હે વિપ્ર, દેવીના પ્રસાદથી તે લોકોમાં નિર્ભયે વિચરે છે; જ્યેષ્ઠ માસની કૃષ્ણ અષ્ટમીના દિવસે ત્રિલોચન (શિવ)ની પૂજા કરીને।

Verse 8

शिवलोके वसेत्कल्पं सर्वदेवनमस्कृतः । ज्येष्ठशुक्ले तथाष्टम्यां यो देवीं पूजयेन्नरः ॥ ८ ॥

જે મનુષ્ય જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીના દિવસે ભક્તિપૂર્વક દેવીની પૂજા કરે છે, તે સર્વ દેવોથી સન્માનિત થઈ શિવલોકમાં એક કલ્પ સુધી વસે છે.

Verse 9

स विमानेन चरति गन्धर्वाप्सरसां गणैः । शुक्लाष्टम्यां तथाऽषाढे स्नात्वा चैव निशांबुना ॥ ९ ॥

તે આષાઢ માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે રાત્રિના જળથી સ્નાન કરીને ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે દિવ્ય વિમાનમાં વિહરે છે.

Verse 10

तेनैव स्नापयेद्देवीं पूजयेच्च विधानतः । ततः शुद्धजलैः स्नाप्य विलिंपेत्सेंदुचंदनैः ॥ १० ॥

એ જ પવિત્ર દ્રવ્યથી દેવીને સ્નાન કરાવી વિધાનપૂર્વક પૂજા કરવી; પછી શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરાવી ચંદ્ર સમ શીતળ ચંદનનો લેપ કરવો.

Verse 11

नैवेद्यं शर्करोपेतं दत्वाऽचमनमर्पयेत् । भोजयित्वा ततो विप्रान्दत्वा स्वर्णं च दक्षिणाम् ॥ ११ ॥

શર્કરાસહિત નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને આચમન માટેનું જળ અર્પણ કરવું; પછી વિપ્રોને ભોજન કરાવી દક્ષિણારૂપે સોનું આપવું.

Verse 12

विसृज्य च ततः पश्चात्स्वयं भुंजीत वाग्यतः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा देवीलोकमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥

પછી નિર્ધારિત દાન/વિસર્જન કરીને, વાણી સંયમમાં રાખી પોતે ભોજન કરવું; આ રીતે વ્રત કરનાર મનુષ્ય દેવીલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

नभःशुक्लेतथाष्टम्यां देवीमिष्ट्वा विधानतः । क्षीरेण स्नापयित्वा च मिष्टान्नं विनिवेदयेत् ॥ १३ ॥

નભસ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીએ વિધાન મુજબ દેવીની પૂજા કરીને, દૂધથી સ્નાન કરાવી, પછી મિષ્ટાન્નનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 14

ततो द्विजान् भोजयित्वा परेऽह्नि स्वयमप्युत । भुक्त्वा समापयेदद्व्रतं संततिवर्धनम् ॥ १४ ॥

પછી બીજા દિવસે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવી, પોતે પણ ભોજન કરીને; આ રીતે સંતતિ વધારનાર આ વ્રતનું વિધાનપૂર્વક સમાપન કરવું।

Verse 15

नभोमासे सिताष्टम्यां दशाफलमिति व्रतम् । उपवासं तु संकल्प्य स्नात्वा कृत्वा च नैत्यिकम् ॥ १५ ॥

નભોમાસની શુક્લ અષ્ટમીએ ‘દશાફલ’ નામનું વ્રત છે. ઉપવાસનો સંકલ્પ કરીને સ્નાન કરી નિત્યકર્મ કરવું।

Verse 16

तुलस्याः कृष्णावर्णाया दलैर्दशभिरर्चयेत् । कृष्णं विष्णुं तथाऽनन्तं गोविन्दं गरुडध्वजम् ॥ १६ ॥

કૃષ્ણવર્ણ તુલસીના દસ પાનથી અર્ચન કરવું—કૃષ્ણ, વિષ્ણુ, અનંત, ગોવિંદ અને ગરુડધ્વજ તરીકે સ્મરીને।

Verse 17

दामोदरं हृषीकेशं पद्मनाभं हरिं प्रभुम् । एतैश्च नामभिर्नित्यं कृष्णदेवं समर्चयेत् ॥ १७ ॥

દામોદર, હૃષીકેશ, પદ્મનાભ, હરિ, પ્રભુ—આ દિવ્ય નામોથી નિત્ય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સતત અર્ચના કરવી।

Verse 18

नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणसमन्वितम् । एवं दशदिनं कुर्याद्व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥ १८ ॥

ત્યારબાદ પ્રદક્ષિણાસહિત નમસ્કાર કરવો. આ રીતે દસ દિવસ આ વ્રતનું આચરણ કરવું—આ વ્રતોમાં સર્વોત્તમ વ્રત છે.

Verse 19

आदौ मध्ये तथा चांते होमं कुर्याद्विधानतः । कृष्णमंत्रेण जुहुयाच्चरुणाऽष्टोत्तरं शतम् ॥ १९ ॥

આરંભે, મધ્યે તથા અંતે વિધાન મુજબ હોમ કરવો. કૃષ્ણમંત્રથી ચરુની એકસો આઠ આહુતિ આપવી.

Verse 20

होमांते विधिना सम्यगाचार्य्यं पूजयेत्सुधीः । सौवर्णे ताम्रपात्रे वा मृन्मये वेणुपात्रके ॥ २० ॥

હોમના અંતે વિદ્વાન વ્યક્તિ વિધાન મુજબ આચાર્યનું યોગ્ય પૂજન કરે—સુવર્ણ પાત્રમાં, અથવા તામ્ર પાત્રમાં, અથવા મૃણ્મય પાત્રમાં, અથવા વેણુ (વાંસ) પાત્રમાં (અર્પણ કરીને).

Verse 21

तुलसीदलं सुवर्णेन कारयित्वा सुलक्षणम् । हैमीं च प्रतिमां कृत्वा पूजयित्वा विधानतः ॥ २१ ॥

સુવર્ણથી સુલક્ષણ તુલસીદળ બનાવડાવી, તેમજ સોનાની પ્રતિમા પણ બનાવી, વિધાન મુજબ તેનું પૂજન કરવું.

Verse 22

निधाय प्रतिमां पात्रे ह्याचार्याय निवेदयेत् । दातव्या गौः सवत्सा च वस्त्रालंकारभूषिता ॥ २२ ॥

પ્રતિમાને પાત્રમાં મૂકી આચાર્યને વિધાન મુજબ નિવેદન કરવું. વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત વાછરડાસહ ગાય પણ દાન આપવી.

Verse 23

दशाहं कृष्णदेवाय पूरिका दश चार्पयेत् । ताश्च दद्याद्विधिज्ञाय स्वयं वा भक्षयेद्व्रती ॥ २३ ॥

દસ દિવસ સુધી શ્રીકૃષ્ણદેવને દરરોજ દસ પૂરીકાઓ અર્પણ કરવી. તે અર્પિત પૂરીકાઓ વિધિજ્ઞ બ્રાહ્મણને આપવી, અથવા વ્રતધારી ભક્તે પ્રસાદરૂપે પોતે ભક્ષણ કરવું।

Verse 24

शयनं च प्रदातव्यं यथाशक्ति द्विजोत्तम । दशमेऽह्नि ततो मूर्तिं सद्रव्यां गुरवेऽर्पयेत् ॥ २४ ॥

હે દ્વિજોત્તમ! યથાશક્તિ શય્યા-દાન પણ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ દસમો દિવસે ગુરુને યોગ્ય દ્રવ્યসহ મૂર્તિ અર્પણ કરવી।

Verse 25

व्रतांते दशविप्रेभ्यः प्रत्येकं दश पूरिकाः । दद्यादेव दशाब्दं तु कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ॥ २५ ॥

વ્રતના અંતે દસ બ્રાહ્મણોને—પ્રત્યેકને દસ પૂરીકાઓ—દાન આપવું. આ અનુત્તમ વ્રત કરીને, ખરેખર દસ વર્ષ સુધી આમ જ કરવું।

Verse 26

उपोष्य विधिना भूयात्सर्वकामसमन्वितः । अंते कृष्णस्य सायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ २६ ॥

વિધિ મુજબ ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિઓથી યુક્ત થાય છે; અને અંતે શ્રીકૃષ્ણનું સાયુજ્ય પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 27

कृष्णजन्माष्टमी चेयं स्मृता पापहरा नृणाम् । केवलेनोपवासेन तस्मिञ्जन्मदिने हरेः ॥ २७ ॥

આ કૃષ્ણજન્માષ્ટમી મનુષ્યોના પાપ હરણ કરનારી તરીકે સ્મરાય છે. હરિના તે જન્મદિને માત્ર ઉપવાસ કરવાથી પણ પાપ નાશ પામે છે।

Verse 28

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । उपवासी तिलैः स्नातो नद्यादौ विमले जले ॥ २८ ॥

અહીં કોઈ સંશય નથી—સાત જન્મોમાં કરેલા પાપોથી મુક્તિ મળે છે. ઉપવાસ કરીને, તલ સાથે નદી વગેરેના નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરનાર શુદ્ધિ પામે છે।

Verse 29

सुदेशे मंडपे क्लृप्ते मंडलं रचयेत्सुधीः । तन्मध्ये कलशं स्थाप्य ताम्रजं वापि मृन्मयम् ॥ २९ ॥

યોગ્ય સ્થાને મંડપ તૈયાર કરીને વિદ્વાન સાધકે મંડળ રચવું. તેના મધ્યમાં કલશ સ્થાપવો—તાંબાનો હોય કે માટીનો।

Verse 30

तस्योपरि न्यसेत्पात्रं ताम्रं तस्योपरि स्थिताम् । हैमीं वस्त्रयुगाच्छन्नां कृष्णस्य प्रतिमां शुभम् ॥ ३० ॥

તે કલશ ઉપર તાંબાનું પાત્ર મૂકવું; અને તેના ઉપર શુભ શ્રીકૃષ્ણની પ્રતિમા સ્થાપવી—સુવર્ણમય, અને બે વસ્ત્રોથી આવૃત।

Verse 31

पाद्याद्यैरुपचारैस्तु पूजयेत्स्निग्धमानसः । देवकीं वसुदेवं च यशोदां नंदमेव च ॥ ३१ ॥

સ્નેહભક્તિથી દ્રવિત મનથી પાદ્ય વગેરે ઉપચારોથી પૂજા કરવી; દેવકી-વસુદેવ તથા યશોદા અને નંદનું પણ આદરપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 32

व्रजं गोपांस्तथा गोपीर्गाश्च दिक्षु समर्चयेत् । तत आरार्तिकं कृत्वा क्षमाप्यानम्य भक्तितः ॥ ३२ ॥

વ્રજધામ, ગોપો, ગોપીઓ અને ગાયોનું સર્વ દિશાઓમાં વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. પછી આરતી કરીને, ક્ષમા માગી ભક્તિથી નમન કરવું।

Verse 33

तिष्ठेत्तथैवार्द्धरात्रे पुनः संस्नापयेद्धरिम् । पंचामृतैः शुद्धजलैर्गंधाद्यैः पूजयेत्पुनः ॥ ३३ ॥

એ જ રીતે અર્ધરાત્રે ફરી શ્રીહરિને સ્નાન કરાવવું. પંચામૃત અને શુદ્ધ જળથી, ચંદનાદિ ઉપચારોથી ફરી પૂજા કરવી॥

Verse 34

धान्याकं च यवानीं च शुंठीं खंडं च नारद । साज्यं रौप्ये धृतं पात्रे नैवेद्यं विनिवेदयेत् ॥ ३४ ॥

હે નારદ! ધાણા, અજમો (યવાણી), સૂંઠ, ખાંડ અને ઘી—ઘીને ચાંદીના પાત્રમાં રાખીને—નૈવેદ્યરૂપે વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું॥

Verse 35

पुनरारार्तिकं कृत्वा दशधा रूपधारिणम् । विचिंतयन्मृगांकाय दद्यादर्घ्यं समुद्यते ॥ ३५ ॥

ફરી આરતી કરીને, મૃગચિહ્નધારી ચંદ્રને દશરૂપ ધારણ કરનાર તરીકે ધ્યાન કરતાં, ઊભા થઈ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું॥

Verse 36

ततः क्षमाप्य देवेशं रात्रिखंडं नयेद्व्रती । पौराणिकैः स्तोत्रपाठैर्गीतवाद्यैरनेकधा ॥ ३६ ॥

પછી દેવેશને ક્ષમા માગીને વ્રતી રાત્રિનો સમય વિતાવે—પુરાણપાઠ, સ્તોત્રપાઠ, તેમજ ભજન-ગાન અને વાદ્યસેવા વગેરે અનેક રીતે॥

Verse 37

ततः प्रभाते विप्रग्र्यान्भोजयेन्मधुरान्नकैः । दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृजेत्तुष्टमानसः ॥ ३७ ॥

પછી પ્રભાતે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને મધુર અન્નથી ભોજન કરાવવું. તેમને દક્ષિણા આપી, સંતોષભર્યા મનથી આદરપૂર્વક વિદાય કરવી॥

Verse 38

ततस्तां प्रतिमां विष्णोः स्वर्णधेनुधरान्विताम् । गुरवे दक्षिणां दत्वा विसृज्याश्रीत च स्वयम् ॥ ३८ ॥

ત્યારબાદ તે સુવર્ણ ધેનુના દાનসহ વિષ્ણુની તે પ્રતિમા અર્પણ કરે; ગુરુને દક્ષિણા આપી વિધિપૂર્વક કર્મનું વિસર્જન કરીને અંતે પોતે શ્રીવિષ્ણુના શરણમાં જાય।

Verse 39

दारापत्यसुहृद्भृत्यरेवं कृत्वा व्रत नरः । साक्षाद्गोकमाप्नोति विमानवरमास्थितः ॥ ३९ ॥

જે પુરુષ પત્ની, સંતાન, મિત્ર અને સેવકો સાથે આ રીતે વ્રત કરે છે, તે શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં આરૂઢ થઈ સాక్షાત્ ગોકુલ-લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

नैतेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये । कृतेन येन लभ्येत कोट्यैकादशकं फलम् ॥ ४० ॥

ત્રિલોકમાં આ વ્રત સમાન બીજું કોઈ વ્રત નથી; આ કરવાથી અગિયાર કરોડ સમાન મહાફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 41

शुक्लाष्टम्यां नभस्यस्य कुर्याद्राधाव्रतं नरः । पूर्ववद्राधिकां हैमीं कलशस्थां प्रपूजयेत् ॥ ४१ ॥

નભস্য (ભાદ્રપદ) માસની શુક્લ અષ્ટમીએ મનુષ્ય રાધા-વ્રત કરે; પૂર્વવત્ કલશ પર સ્થાપિત સુવર્ણમયી રાધિકાની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે।

Verse 42

मध्याह्ने पूजयित्वेनामेकभक्तं समापयेत् । शक्तो भक्तश्चोपवासं परेऽह्नि विधिना ततः ॥ ४२ ॥

મધ્યાહ્ને પૂજા કરીને અંતે એકભક્ત (એક વખત ભોજન)થી સમાપ્તિ કરવી; ત્યારબાદ શક્તિશાળી ભક્તે બીજા દિવસે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો।

Verse 43

सुवासिनीर्भोजयित्वा गुरवे प्रतिमार्पणम् । कृत्वा स्वयं च भुंजीतं व्रतमेवं समापयेत् ॥ ४३ ॥

સુવાસિની સ્ત્રીઓને ભોજન કરાવી અને ગુરુને પ્રતિમા અર્પણ કરીને, પછી પોતે પણ ભોજન કરે; આ રીતે વ્રતનું સમાપન કરવું।

Verse 44

व्रतेनानेन विप्रर्षे कृतेन विधिना व्रती । रहस्यं गोष्ठजं लब्ध्वा राधापरिकरे वसेत् ॥ ४४ ॥

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! જે વ્રતી આ વ્રતને વિધિપૂર્વક કરે છે, તે ગોકુલજન્ય ગુપ્ત રહસ્ય પ્રાપ્ત કરીને રાધાના પરિકરોમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 45

दूर्वाष्टमीव्रतं चात्र कथितं तच्च मे श्रृणु । शुचौ देशे प्रजातायां द्वर्वायां द्विजसत्तम ॥ ४५ ॥

અહીં દૂર્વાષ્ટમી વ્રત વર્ણવ્યું છે; હવે મારી પાસેથી સાંભળો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—શુદ્ધ સ્થાને ઉગેલી પવિત્ર દૂર્વા ઘાસ સાથે (આ વ્રત કરવું)।

Verse 46

स्थाप्य लिंगं ततो गंधैः पुष्पैर्धूपैश्च दीपकैः । नैवेद्यैरर्चयेद्भक्त्या दध्यक्षतफलादिभिः ॥ ४६ ॥

લિંગ સ્થાપીને પછી ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ અને દીપથી, તેમજ દહીં, અક્ષત, ફળ વગેરે નૈવેદ્યથી ભક્તિપૂર્વક અર્ચના કરવી।

Verse 47

अर्घ्यं प्रदद्यात्पूजांते मंत्राभ्यां सुसमाहितः । त्वं दूर्वेऽमृतजन्माऽसि सुरासुरनमस्कृते ॥ ४७ ॥

પૂજાના અંતે મન એકાગ્ર કરીને આ બે મંત્રોથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું—“હે દૂર્વે! તું અમૃતજન્યા છે; દેવો અને અસુરો તને નમસ્કાર કરે છે।”

Verse 48

सौभाग्यं संततिं देहि सर्वकार्यकरी भव । यथा शाखा प्रशाखाभिर्विस्तृताऽसि महीतले ॥ ४८ ॥

મને સૌભાગ્ય અને સંતાન આપો; મારા સર્વ કાર્યો સિદ્ધ કરનાર બની રહો—જેમ વૃક્ષની શાખા-પ્રશાખાઓ ધરતી પર વિસ્તરે છે તેમ।

Verse 49

तथा विस्तृतसंतानं देहि मेऽप्यजरामरम् । ततः प्रदक्षिणीकृत्य विप्रान्संभोज्य तत्र वै ॥ ४९ ॥

એ જ રીતે મને પણ વિશાળ સંતાન આપો—જેણે જરા-મરણથી વંશપ્રવાહ તૂટે નહીં. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને ત્યાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું.

Verse 50

भुक्त्वा स्वयं गृहं गच्छेदत्वा विप्रेषु दक्षिणाम् । फलानि च प्रशस्तानि मिष्टानि सुरभीणि च ॥ ५० ॥

પોતે ભોજન કરીને ઘરે જવું, અને બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી—સાથે ઉત્તમ ફળ પણ આપવા, જે મીઠાં અને સુગંધિત હોય।

Verse 51

एवं पुण्या पापहरा नृणा दूर्वाष्टमी द्विज । चतुर्णामपि वर्णानां स्त्रीजनानां विशेषतः ॥ ५१ ॥

આ રીતે, હે દ્વિજ, દૂર્વાષ્ટમી વ્રત અતિ પવિત્ર અને પાપહર છે. તે ચારેય વર્ણો માટે હિતકારી છે, અને વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓ માટે કલ્યાણકારી છે।

Verse 52

या न पूजयते दूर्वा नारी मोहाद्यथाविधि । जन्मानि त्रीणि वैधव्यं लभते सा न संशयः ॥ ५२ ॥

જે સ્ત્રી મોહવશ વિધિ પ્રમાણે દૂર્વાની પૂજા કરતી નથી, તે નિઃસંદેહ ત્રણ જન્મ સુધી વૈધવ્ય પામે છે।

Verse 53

यदा ज्येष्ठर्क्षसंयुक्ता भवेच्जैवाष्टभी द्विज । ज्येष्ठा नाम्नी तु सा ज्ञेया पूजिता पापनाशिनी ॥ ५३ ॥

હે દ્વિજ! જ્યારે અષ્ટમી તિથિ જ્યેષ્ઠા નક્ષત્ર સાથે યુક્ત થાય, ત્યારે તે ‘જ્યેષ્ઠા’ નામે જાણીતી છે; તેની પૂજા કરવાથી પાપનો નાશ થાય છે।

Verse 54

अथैनां तु समारभ्य व्रतं षोडशवासरम् । महालक्ष्म्याः समुद्दिष्टं सर्वसंपद्विवर्धनम् ॥ ५४ ॥

પછી આ વ્રતનો આરંભ કરીને સોળ દિવસ સુધી વ્રત કરવું. આ મહાલક્ષ્મી માટે નિર્દિષ્ટ છે અને સર્વ પ્રકારની સંપત્તિ તથા સૌભાગ્ય વધારનારું છે।

Verse 55

करिष्येऽहं महालक्ष्मीव्रतं ते त्वत्परायणः । तदविघ्नेन मे यातु समाप्तिं त्वत्प्रसादतः ॥ ५५ ॥

હે મહાલક્ષ્મી! હું તને જ શરણ માની તારો મહાલક્ષ્મી-વ્રત કરીશ. તારા પ્રસાદથી તે મારું નિર્વિઘ્ને પૂર્ણ થાઓ।

Verse 56

इत्युच्चार्य ततो बद्धा डोरक दक्षिणे करे । षोडशग्रंथिसहितं गुणैः षोडशभिर्युतम् ॥ ५६ ॥

આ રીતે ઉચ્ચાર કરીને પછી જમણા હાથમાં ડોરક બાંધવો—સોળ ગાંઠોવાળો અને સોળ શુભ ગુણોથી યુક્ત।

Verse 57

ततोऽन्वहं महालक्ष्मीं गंधाद्यैरर्च्चयेद्व्रती । यावत्कृष्णाष्टमी तत्र चरेदुद्यापनं सुधीः ॥ ५७ ॥

ત્યારબાદ વ્રતી દરરોજ ગંધ વગેરે ઉપચારોથી મહાલક્ષ્મીની આરાધના કરે. જ્યારે કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી આવે, ત્યારે બુદ્ધિમાન એ વ્રતનું ઉદ્યાપન (સમાપનવિધિ) કરે।

Verse 58

वस्त्रमंडपिकां कृत्वा सर्वतोभद्रमंडले । कलशं सुप्रतिष्ठाप्य दीपमुद्द्योतयेत्ततः ॥ ५८ ॥

સર્વતોભદ્ર મંડળ પર વસ્ત્રમંડપિકા બનાવી, કલશને સુપ્રતિષ્ઠિત કરીને, ત્યારબાદ દીપ પ્રજ્વલિત કરવો।

Verse 59

उत्तार्य डोरकं बाहोः कुंभस्याधो निवेदयेत् । चतस्रः प्रतिमाः कृत्वा सौवर्णीस्तत्स्वरूपिणीः ॥ ५९ ॥

બાહુ પરથી ડોરક (રક્ષા-સૂત્ર) ઉતારી કુંભની નીચે નિવેદન કરવું. પછી તે જ સ્વરૂપની ચાર સુવર્ણ પ્રતિમાઓ બનાવી અર્પણ કરવી।

Verse 60

स्नपनं कारयेत्तासाः जलैः पञ्चामृतैस्तथा । उपचारैः षोडशभिः पूजयित्वा विधानतः ॥ ६० ॥

તેમનું સ્નપન જળ તથા પંચામૃતથી કરાવવું. પછી વિધાન મુજબ ષોડશોપચારોથી પૂજન કરીને વિધિ પૂર્ણ કરવી।

Verse 61

जागरस्तत्र कर्तव्यो गीतवादित्रनिः स्वनैः । ततो निशीथे संप्राप्तेऽभ्युदितेऽमृतदीधितौ ॥ ६१ ॥

ત્યાં ગીત અને વાદ્યોના નાદ સાથે જાગરણ કરવું. પછી નિશીથે (મધ્યરાત્રિએ) અમૃતસમાન કિરણોવાળો ચંદ્ર ઉદિત થાય ત્યારે વિધિ આગળ વધે।

Verse 62

दत्वार्घ्यं बंधनं द्रव्यैः श्रीखंडाद्यैर्विधानतः । चंद्रमण्डलसंस्थायै महालक्ष्यै प्रदापयेत् ॥ ६२ ॥

અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, શ્રીખંડ વગેરે દ્રવ્યો વડે વિધાન મુજબ બંધન (બંધન-અર્પણ) આપવું; અને ચંદ્રમંડળમાં સ્થિત મહાલક્ષ્મીને તે સમર્પિત કરવું।

Verse 63

क्षीरोदार्णवसंभूत महालक्ष्मीसहोदर । पीयूषधाम रोहिण्याः सहिताऽर्घ्यं गृहाण मे ॥ ६३ ॥

હે ક્ષીરસાગરથી પ્રગટ થયેલા, હે મહાલક્ષ્મીના સહોદર, હે અમૃતધામ! રોહિણી સહિત મારું આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો।

Verse 64

क्षीरोदार्णवसम्भूते कमले कमलालये । विष्णुवक्षस्थलस्थे मे सर्वकामप्रदा भव ॥ ६४ ॥

હે ક્ષીરસાગર-સમ્ભૂતા કમલા, હે કમલાલયે, હે વિષ્ણુના વક્ષસ્થળે સ્થિતે! મારા માટે સર્વકામપ્રદા થાઓ।

Verse 65

एकनाथे जगन्नाथे जमदग्निप्रियेऽव्यये । रेणुके त्राहि मां देवि राममातः शिवं कुरु ॥ ६५ ॥

હે રેણુકા દેવી! તમે એકમાત્ર આશ્રય, જગન્નાથા, જમદગ્નિપ્રિયા, અવ્યયા—મને રક્ષા કરો. હે રામમાતા! મારું કલ્યાણ કરો।

Verse 66

मंत्रैरेतैर्महालक्ष्मीं प्रार्थ्य श्रोत्रिययोषितः । सम्यक्संपूज्य ताः सम्यग्गंधयावककज्जलैः ॥ ६६ ॥

આ મંત્રોથી મહાલક્ષ્મીની પ્રાર્થના કરીને, શ્રોત્રીય બ્રાહ્મણ-ગૃહોની સ્ત્રીઓનું યથાવિધી સન્માનપૂર્વક પૂજન કરવું અને તેમને સુગંધ, યાવક-લેપ તથા કાજળથી યોગ્ય રીતે અલંકૃત કરવું।

Verse 67

संभोज्य जुहुयादग्नौ बिल्वपद्मकपायसैः । तदलाभे घृतैर्विप्र गृहेभ्यः समिधस्तिलान् ॥ ६७ ॥

આમંત્રિતોને ભોજન કરાવી, અગ્નિમાં બિલ્વ અને પદ્મકથી બનેલા પાયસની આહુતિ આપવી. તે ન મળે તો, હે વિપ્ર, પોતાના ઘરેથી સમિધા અને તલ લાવી ઘીથી આહુતિ આપવી।

Verse 68

मृत्युंजयाय च परं सर्वरोगप्रशांतये । चंदनं तालपत्रं च पुष्पमालां तथाऽक्षतान् ॥ ६८ ॥

સર્વ રોગોની પૂર્ણ શાંતિ માટે પરમ મૃત્યુંજયને ચંદન, તાળપત્ર, પુષ્પમાળા તથા અક્ષત અર્પણ કરવો।

Verse 69

दुर्वां कौसुम्भसूत्रं च युगं श्रीफलमेव वा । भक्ष्याणि च नवे शूर्पे प्रतिद्रव्यं तु षोडश ॥ ६९ ॥

દૂર્વા ઘાસ, કૌસુમ્ભ રંગનું સૂત્ર, યુગ (જુંઆ) અથવા શ્રીફળ (નારિયેળ), તેમજ નવા શૂર્પમાં મૂકેલા ભક્ષ્ય—દરેક દ્રવ્યના સોળ સોળ અર્પણ કરવાં।

Verse 70

समाच्छाद्यान्यशूर्पेण व्रती दद्यात्समन्त्रकम् । क्षीरोदार्णवसंभूता लक्ष्मीश्चन्द्रसहोदरा ॥ ७० ॥

બીજા શૂર્પથી ઢાંકી વ્રતી મંત્રসহ અર્પણ કરે—“ક્ષીરસાગરથી ઉત્પન્ન લક્ષ્મી, ચંદ્રની સહોદરા।”

Verse 71

व्रतेनानेन संतुष्टा भवताद्विष्णुवल्लभा । चेतस्रः प्रतिमास्तास्तु श्रोत्रियेभ्यः समर्पयेत् ॥ ७१ ॥

આ વ્રતથી વિષ્ણુવલ્લભા દેવી પ્રસન્ન થાઓ. ત્યારબાદ તે ચાર પ્રતિમાઓ શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણોને સમર્પિત કરવી।

Verse 72

ततस्तु चतुरो विप्रान् षोडशापि सुवासिनीः । मिष्टान्नेनाशयित्वा तु विसृजेत्ताः सदक्षिणाः ॥ ७२ ॥

પછી ચાર વિપ્રો અને સોળ સુવાસિનીઓને મિષ્ટાન્નથી ભોજન કરાવી તૃપ્ત કરીને, દક્ષિણાસહ આદરપૂર્વક વિદાય આપવી।

Verse 73

समाप्तिनियमः पश्चाद्भुञ्जीतेष्टैः समन्वितः । एतद्व्रतं महालक्ष्म्याः कृत्वा विप्र विधानतः ॥ ७३ ॥

સમાપ્તિના નિયમો પૂર્ણ કરીને પછી ઇચ્છિત (અનુમત) આહાર ગ્રહણ કરવો. હે બ્રાહ્મણ, વિધાન મુજબ મહાલક્ષ્મીનું આ વ્રત કરવાથી તેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 74

भुक्त्वेष्टानैहिकान् कामांल्लक्ष्मीलोके वसेच्चिरम् । एषाऽशोकाष्टमी चोक्ता यस्यां पूर्णं रमाव्रतम् ॥ ७४ ॥

ઇચ્છિત ઐહિક કામનાઓ ભોગવીને તે લાંબા સમય સુધી લક્ષ્મી-લોકમાં વસે છે. આને ‘અશોકાષ્ટમી’ કહે છે; એ દિવસે રમા (લક્ષ્મી)નું વ્રત પૂર્ણ થાય છે.

Verse 75

अत्राशोकस्य पूजा स्यादेकभक्तं तथा स्मृतम् । कृत्वाऽशोकव्रतं नारी ह्यशोका शोकजन्मनि ॥ ७५ ॥

અહીં અશોકની પૂજા કરવી જોઈએ અને ‘એકભક્ત’ (એક વખત ભોજન)નું વિધાન પણ સ્મૃતિમાં કહ્યું છે. અશોક-વ્રત કરનાર નારી શોકજન્ય જન્મમાં પણ નિશ્ચયે ‘અશોકા’—શોકરહિત—થાય છે.

Verse 76

यत्र कुत्रापि संजाता नात्र कार्या विचारणा । आश्विने शुक्लपक्षे तु प्रोक्ता विप्र महाष्टमी ॥ ७६ ॥

આ જ્યાં ક્યાંય પણ આવે, તેના વિષે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. હે બ્રાહ્મણ, આશ્વિનના શુક્લપક્ષમાં તેને જ ‘મહાષ્ટમી’ કહેવાઈ છે.

Verse 77

तत्र दुर्गाचनं प्रोक्तं सव्रैरप्युपचारकैः । उपवासं चैकभक्तं महाष्टम्यां विधाय तु ॥ ७७ ॥

ત્યાં દેવી દુર્ગાનું પૂજન સર્વ ઉપચાર અને અર્ઘ્યાદિ સેવાઓ સહિત કહ્યું છે. મહાષ્ટમીના દિવસે ઉપવાસ કરીને ‘એકભક્ત’ પાળી પછી વિધિમાં પ્રવૃત્ત થવું.

Verse 78

सर्वतो विभवं प्राप्य मोदते देववच्चिरम् । ऊर्ज्जे कृष्णादिकेऽष्टम्यां करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ७८ ॥

ચારેય તરફથી વૈભવ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય દેવોની જેમ દીર્ઘકાલ આનંદિત રહે છે. ઊર્જ માસમાં કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીએ ‘કરક-વ્રત’ સ્મરણિય કહેવાયું છે.

Verse 79

तत्रोमासहितः शंभुः पूजनीयः प्रयत्नतः । चंद्रोदयेऽर्घदानं च विधेयं व्रतिभिः सदा ॥ ७९ ॥

ત્યાં ઉમાસહિત શંભુ (શિવ)ની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ. અને ચંદ્રોદયે વ્રતધારીઓએ હંમેશાં અર્ઘ્યદાન કરવું જોઈએ.

Verse 80

पुत्रं सर्वगुणोपेतमिच्छद्भिर्विविधं सुखम् । गोपाष्टमीति संप्रोक्ता कार्तिके धवले दले ॥ ८० ॥

સર્વગુણસંપન્ન પુત્ર અને વિવિધ સુખ ઇચ્છનારોએ કાર્તિક માસના શુક્લપક્ષમાં કહેવાયેલ ‘ગોપાષ્ટમી’ વ્રત કરવું જોઈએ.

Verse 81

तत्रकुर्याद्गवां पूजां गोग्रासं गोप्रदक्षिणाम् । गवानुगमनं दानं वांछन्सर्वाश्च संपदः ॥ ८१ ॥

ત્યાં ગાયોની પૂજા કરવી, તેમને એક ગ્રાસ ચારો આપવો અને ગોપ્રદક્ષિણા કરવી. સર્વ સંપત્તિ ઇચ્છનારએ ગાયોને ભક્તિથી અનુસરી સેવા કરવી અને દાન પણ કરવું.

Verse 82

कृष्णाष्टम्यां मार्गशीर्षे मिथुनं दर्भनिर्मितम् । अनघां चानघां तत्र बहुपुत्रसमन्वितम् ॥ ८२ ॥

માર્ગશીર્ષ માસની કૃષ્ણપક્ષ અષ્ટમીએ દર્ભથી એક યુગલ બનાવવું જોઈએ; અને ત્યાં ‘અનઘા’ તથા ‘અનઘ’ને બહુ પુત્રપ્રદ રૂપે સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

Verse 83

स्थापयित्वा शुभे देशे गोमयेनोपलेपिते । पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैरुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ८३ ॥

ગોમયથી લિપાયેલ શુભ સ્થાને સ્થાપિત કરીને, ધૂપ-ગંધ, પુષ્પ આદિ નાનાવિધ અલગ ઉપચારોથી પૂજન કરવું।

Verse 84

संभोज्य द्विजदांपत्यं विसृजेल्लब्धदक्षिणम् । व्रतमेतन्नरः कृत्वा नारी वा विधिपूर्वकम् ॥ ८४ ॥

દ્વિજ દંપતીને ભોજન કરાવી, દક્ષિણા અર્પી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી। આ વ્રતને વિધિપૂર્વક કરનાર—પુરુષ કે સ્ત્રી—સમ્યક્ પૂર્ણતા પામે છે।

Verse 85

पुत्रं सल्लक्षणोपेतं लभते नात्र संशयः ॥ ८५ ॥

તે શુભ લક્ષણો અને સદ્ગુણોથી યુક્ત પુત્રને પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 86

मार्गाशीर्षसिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ । उपोष्य जागरं कृत्वा महापापैः प्रमुच्यते ॥ ८६ ॥

માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ અષ્ટમીએ કાલભૈરવના સાન્નિધ્યમાં ઉપવાસ કરીને જાગરણ કરનાર મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 87

यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं मानुषजन्मनि । तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात् ॥ ८७ ॥

માનવ જન્મમાં કરેલું જે કંઈ અશુભ કર્મ હોય, તે બધું કાલભૈરવના દર્શનમાત્રથી લય પામી નષ્ટ થાય છે।

Verse 88

अथ पौषसिताष्टम्यां श्राद्धमष्टकसंज्ञितम् । पितॄणां तृप्तिदं वर्षं कुलसन्ततिवर्द्धनम् ॥ ८८ ॥

હવે પૌષ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીએ ‘અષ્ટકા’ નામનું શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. તે પિતૃઓને વર્ષભર તૃપ્તિ આપે છે અને કુળ-સંતતિ વધારે છે.

Verse 89

शुक्लाष्टम्यां तु पौषस्य शिवं सम्पूज्य भक्तितः । भुक्तिमुक्तिमवाप्नोति भक्तिमेकां समाचरन् ॥ ८९ ॥

પૌષ માસની શુક્લ અષ્ટમીએ જે ભક્તિપૂર્વક શિવનું સમ્યક પૂજન કરે છે, તે એકાગ્ર ભક્તિ આચરી ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 90

कृष्णाष्टम्यां तु माघस्य भद्रकालीं समर्चयेत् । भक्तितो वैरिवृन्दघ्नीं सर्वकामप्रदायिनीम् ॥ ९० ॥

માઘ માસની કૃષ્ણ અષ્ટમીએ ભક્તિથી ભદ્રકાળીનું સમર્ચન કરવું જોઈએ; તે શત્રુસમૂહનો નાશ કરનારી અને સર્વ કામનાઓ આપનારી છે.

Verse 91

माघमासे सिताष्टम्यां भीष्मं संतर्पयद्द्विज । संततिं त्वव्यवच्छिन्नामिच्छंश्चाप्यपराजयम् ॥ ९१ ॥

હે દ્વિજ! માઘ માસની શુક્લ અષ્ટમીએ ભીષ્મને તર્પણ કરવું જોઈએ; અવિચ્છિન્ન સંતતિ અને અપરાજય (અજેયતા) ઇચ્છનાર માટે.

Verse 92

फाल्गुने त्वसिताष्टम्यां भीमां देवीं समर्चयेत् । तत्र व्रतपरो विप्र सर्वकामसमृद्धये ॥ ९२ ॥

ફાલ્ગુન માસની કૃષ્ણ અષ્ટમીએ ભીમા દેવીનું શ્રદ્ધાભક્તિથી પૂજન કરવું જોઈએ. હે વિપ્ર! ત્યાં વ્રતપર રહીને સર્વ કામનાઓની પૂર્ણ સમૃદ્ધિ મળે છે.

Verse 93

शुक्लाष्टम्यां फाल्गुनस्य शिवं चापि शिवां द्विज । गंधाद्यैः सम्यगभ्यर्च्य सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥ ९३ ॥

હે દ્વિજ! ફાલ્ગુન માસની શુક્લ અષ્ટમીએ ગંધાદિ દ્રવ્યોથી વિધિપૂર્વક શિવ તથા શિવા દેવીની પૂજા કરવાથી સાધક સર્વ સિદ્ધિઓનો અધિપતિ બને છે.

Verse 94

फाल्गुनापरपक्षे तु शीतलामष्टमीदिने । पूजयेत्सर्ववपक्कानैः सप्तम्यां विधिवत्कृतैः ॥ ९४ ॥

ફાલ્ગુનના કૃષ્ણ પક્ષમાં શીતલા-અષ્ટમીના દિવસે, સપ્તમીએ વિધિપૂર્વક તૈયાર કરેલા સર્વ પ્રકારના પક્વાન્ન નૈવેદ્યોથી દેવી શીતલાની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 95

शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता । शीतले त्वं जगद्वात्री शीतलायै नमोनमः ॥ ९५ ॥

હે શીતલે! તું જગતની માતા છે; હે શીતલે! તું જગતનો પિતા છે. હે શીતલે! તું જગતની ધાત્રી અને પોષિકા છે—શીતલાને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 96

वन्देऽहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् । मार्जनी कलशोपेतां विस्फोटकविनाशिनीम् ॥ ९६ ॥

હું દેવી શીતલાને વંદન કરું છું—જે ગધેડા પર આરૂઢ, દિગંબરા, ઝાડૂ અને કલશ ધારણ કરનારી, તથા વિસ્ફોટક (ચાંદિયા/ચેચક જેવા) રોગોનો નાશ કરનારી છે.

Verse 97

शीतले शीतले चेत्थं ये जपंति जले ल्थिताः । तेषां तु शीतला देवी स्याद्विस्फोटकशांतिदा ॥ ९७ ॥

જે લોકો પાણીમાં ઊભા રહી ‘શીતલે, શીતલે’ એમ જપ કરે છે, તેમના માટે દેવી શીતલા વિસ્ફોટક (ચેચકાદિ) રોગોની શાંતિ આપનારી બને છે.

Verse 98

इत्येवं शीतलामन्त्रैर्यः समर्चयते द्विज । तस्य वर्षं भवेच्छांतिः शीतलायाः प्रसादतः ॥ ९८ ॥

હે દ્વિજ! જે આ રીતે શીતલાના મંત્રોથી વિધિપૂર્વક તેની આરાધના કરે છે, શીતલાના પ્રસાદથી તેને આખું વર્ષ શાંતિ અને ઉપશમ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 99

सर्वमासोभये पक्षे विधिवच्चाष्टमीदिने । शिवां वापिशिवं प्रार्च्यलभते वांछितं फलम् ॥ ९९ ॥

દરેક માસમાં, બંને પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ, જે વિધિપૂર્વક દેવી શિવા અથવા ભગવાન શિવની પૂજા કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 100

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थिताष्टमीव्रतकथनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११७ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશમાસસ્થિત અષ્ટમીવ્રતકથન’ નામનો એકસો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.