The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
સનાતન નારદને બાર માસ મુજબ ષષ્ઠી-વ્રતોનું વિધાન સમજાવે છે. ચૈત્ર શુક્લ ષષ્ઠીએ કુમાર-વ્રત—ષણ્મુખ/સ્કંદની પૂજાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ અને સદ્ગુણી સંતાન; જ્યેષ્ઠમાં સૂર્યપૂજાથી માતૃસુખ; આષાઢમાં સ્કંદ-વ્રતથી વંશવૃદ્ધિ; શ્રાવણમાં શરજન્મા દેવની ષોડશોપચાર પૂજા. ભાદ્રપદ કૃષ્ણ ષષ્ઠીનું સ્ત્રીઓ માટે લલિતા-વ્રત વિસ્તૃત—પ્રાતઃસ્નાન, શ્વેત વસ્ત્ર, સંગમના રેતીલા કાંઠે પૂજન, વાંસના પાત્રમાં પિંડરૂપ રચના, પુષ્પયાદી, 108 અને 28 ગણતરીથી જપ, નિર્દિષ્ટ તીર્થોમાં પ્રાર્થના, વિશાળ નૈવેદ્ય, દીપ-ધૂપ, અને રાતભર જાગરણ (નિદ્રા નિષેધ); પછી દાન, બ્રાહ્મણ/કન્યાભોજન અને સુહાગણોનું સન્માન. આશ્વિન શુક્લ ષષ્ઠીએ કાત્યાયની પૂજાથી પતિ તથા પુત્રલાભ; અન્ય માસોમાં ચંદના, વરુણા વગેરે નામની ષષ્ઠીઓ અને સૂર્ય/વિષ્ણુ/વરુણ/પશુપતિ પૂજન; અંતે શિવલોકપ્રાપ્તિ ફળ જણાવાયું છે।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥
સનાતન બોલ્યા—હે વિપ્ર, સાંભળ; હું તને ષષ્ઠીના વ્રતો કહું છું. તે યોગ્ય વિધિથી કરવાથી અહીં સર્વ મનોઇચ્છિત મનોરથો પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 2
चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥
ચૈત્ર માસના શુક્લપક્ષની ષષ્ઠીએ ઉત્તમ ‘કુમાર-વ્રત’ કરવું. તે દિવસે વિધાન મુજબ નાનાં ઉપચારોથી ષણ્મુખ દેવનું પૂજન કરીને વ્રત પૂર્ણ થાય છે.
Verse 3
पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥
વૈશાખ માસના શુક્લપક્ષની ષષ્ઠીએ (પ્રભુનું) પૂજન કરીને અને કાર્તિક માસનું યથોચિત સન્માન કરવાથી, સર્વ ગુણોથી યુક્ત દીર્ઘાયુ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 4
लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥
માતાથી પ્રાપ્ત થતું સુખ મળે છે—એમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લ ષષ્ઠીએ દિવાકર (સૂર્ય)નું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી આ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥
તેમના પ્રસાદથી ઇચ્છિત કામનાઓ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે—કોઈ સંશય નથી. આષાઢ માસની શુક્લ ષષ્ઠીએ અદ્વિતીય ‘સ્કંદ-વ્રત’નું આચરણ થાય છે.
Verse 6
उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥
ઉપવાસ કરીને પછી શિવ-ઉમાના પ્રિય પુત્રની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે—પુત્ર, પૌત્ર વગેરે સંતતિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 7
श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥
શ્રાવણ માસની શુક્લ પક્ષની ષષ્ઠીએ શરજન્માનું અર્ચન કરવું; સોળ ઉપચારોથી, પરમ ભક્તિ સહિત।
Verse 8
लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥
ષણ્મુખના પ્રસાદથી ઇચ્છિત અર્થ પ્રાપ્ત થાય છે. ભાદ્રપદ માસની કૃષ્ણ ષષ્ઠીએ કરાતું આ વ્રત ‘લલિતા-વ્રત’ કહેવાય છે।
Verse 9
प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥
પ્રાતઃ વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને સ્ત્રીએ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવું અને શ્વેત માળા પણ પહેરવી; પછી નદીના સંગમની રેતીલી કાંઠે જવું।
Verse 10
गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥
વાંસના પાત્રને લઈને તેમાં તે પિંડાકૃતિ વસ્તુ મૂકી, ત્યાં વનવિહારિણી લલિતાનું પંચવિધ ધ્યાન કરવું।
Verse 11
पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥
કમળ, કરવીર, નેપાળી અને માલતી, તેમજ નીલકમળ અને કેતકી—આ બધું એકત્ર કરીને તગર પણ સંગ્રહ કરવો।
Verse 12
एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥
એક એક કરીને એકસો આઠ, તેમજ અઠ્ઠાવીસ પણ લેવાં; અક્ષત અને કળીઓ લઈને તેનાથી દેવીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી।
Verse 13
प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥
તેની સામે ઊભા રહી ગિરીશ (શિવ)ને પ્રિય એવી દેવીને પ્રાર્થના કરવી—ગંગાદ્વાર, કુશાવર્ત, બિલ્વક અને નીલપર્વત ખાતે।
Verse 14
स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥
હે દેવી! કનખલમાં સ્નાન કરીને તેણે હરિને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો. હે લલિતે, હે સુભગ દેવી, હે સુખ-સૌભાગ્યદાયિની!
Verse 15
अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥
હે અનંત! મને સૌભાગ્ય આપો; તમને વારંવાર નમસ્કાર. આ મંત્રથી સુશોભિત ચંપકના પુષ્પોથી (તમારી) પૂજા કરવી।
Verse 16
अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥
તે દેવીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને દેવતા સમક્ષ નૈવેદ્ય મૂકવું. કાકડી, કૂષ્માંડ, નાળિયેર અને ઉત્તમ દાડમ પણ અર્પણ કરવું॥૧૬॥
Verse 17
बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥
બીજપૂર (સિટ્રન), ઉત્તમ દાડમ, કારવેલ્લા (કરેલા) અને કાકડી—તથા એ જ ઋતુમાં પાકેલા ફળોથી—તેના સમક્ષ શોભા કરીને ગોઠવવું॥૧૭॥
Verse 18
विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥
અંકુરિત ધાન્યના અંકુરોથી અને તેજસ્વી દીપમાળાની પંક્તિઓથી; સૌહાલક તથા કરંજ જેવા સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે ધૂપ અર્પણ કરવો॥૧૮॥
Verse 19
गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥
ગોળથી મિશ્રિત પુષ્પાર્પણ, કર્ણવેષ્ટ, મોદક અને ઉપમોદક, તેમજ અનેક પ્રકારના નૈવેદ્યથી—પોતાના વૈભવ મુજબ—પૂજન કરવું॥૧૯॥
Verse 20
एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥
આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, રાત્રે જાગરણોત્સવ કરવો. ગીત, વાદ્ય, નટ-નર્તકોના નૃત્ય અને અનેક પ્રકારના પ્રોક્ષણ (પવિત્રીકરણ) સાથે॥૨૦॥
Verse 21
सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥
સખીઓ સાથે રહેલી સાધ્વી સ્ત્રીએ તે રાત્રિ જાગરણપૂર્વક વિતાવવી; અને રાત્રિના ચારેય પ્રહરોમાં આંખો ન મીંચે, એટલે જાગતી રહે।
Verse 22
दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥
જાગરણ વખતે આંખો મીંચાય (ઊંઘ આવી જાય) તો તે દુર્ભાગ્ય, પાપ અને વંધ્યત્વનું કારણ કહેવાય છે। તેથી આ રીતે જાગરણ કરીને સપ્તમીએ નદી તરફ જવું।
Verse 23
गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥
સુગંધિત દ્રવ્યો અને પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક અર્ચના કરી, ગીત અને વાદ્ય સાથે. પછી નૈવેદ્ય વગેરે સહિત તે અર્પણ દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દ્વિજેન્દ્રને આપવું, હે દ્વિજોત્તમ।
Verse 24
स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥
સ્નાન કરીને ઘરે આવી, પછી વૈશ્વાનર (ગૃહ્ય અગ્નિ)માં આહુતિ આપવી. ત્યારબાદ દેવો, પિતૃઓ અને મનુષ્યોનું પૂજન કરીને સુવાસિની સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું।
Verse 25
कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥
કન્યાઓને પણ ભોજન કરાવવું અને પંદર બ્રાહ્મણોને પણ. અનેક પ્રકારના ભક્ષ્ય-ભોજ્ય આપી, બહુ પ્રમાણમાં દાન ઉદારતાથી કરવું।
Verse 26
ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥
“લલિતા દેવી મારી ઉપર અત્યંત પ્રસન્ન રહે” એમ કહીને તેમને વિદાય આપવી. જે કોઈ આ વ્રત આચરે છે, તે પરમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 27
नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—તેનું પુણ્યફળ સાંભળો. વ્રત, તપ, દાન અને નિયમપાલનથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ આથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 28
तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥
આ એકથી જ અહીં બધું પ્રાપ્ત થાય છે—વધુ શું કહું, હે નારદ! મૃત્યુ પછી તરત જ સનાતન શિવલોક પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 29
मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥
નભસ્ય માસની શુક્લ ષષ્ઠી ‘ચંદના’ કહેવાય છે. તેનું વ્રત કરવાથી શિવલોકમાં લલિતા દેવીની સખી સમાન લાંબા સમય સુધી આનંદ થાય છે.
Verse 30
तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥
તે તિથિએ દેવીની વિધિવત્ આરાધના કરવાથી તેની જ લોકપ્રાપ્તિ થાય છે. અને રોહિણી જ્યારે પાત-ભૌમ યોગથી સંયુક્ત હોય, ત્યારે (વ્રત-સંબંધિત) ‘કપિલા’—શુભ તામ્રવર્ણી—માની લેવાય છે.
Verse 31
तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥
તે શુભ અવસરે વ્રતધારી નિયમમાં તત્પર રહી રવિદેવની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે તો ભાસ્કરના પ્રસાદથી ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 32
अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥
અન્નદાન, જપ, હોમ અને પિતૃ-દેવ-ઋષિ તર્પણ—આ બધું વિધિપૂર્વક કરેલું અક્ષય પુણ્યરૂપ છે, હે દેવર્ષિશ્રેષ્ઠ।
Verse 33
कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥
કપિલા ધેનુને વસ્ત્ર, માળા અને અનુલેપનથી પૂજીને, દ્વાદશાત્માની તૃપ્તિ માટે તેને વેદવિદને દાન આપવું જોઈએ.
Verse 34
अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥
પછી આશ્વિન શુક્લપક્ષની ષષ્ઠીએ, હે દ્વિજ, કાત્યાયની દેવીની સુગંધાદિ મંગલ દ્રવ્યો તથા વિવિધ નૈવેદ્યોથી પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 35
ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥
પછી દેવેશી પાસે ક્ષમા માગીને, પ્રણામ કરીને, વિધિપૂર્વક વિસર્જન કરવું. આ વિધિમાં રેતીની મૂર્તિ પૂજ્ય છે; અથવા આનંદથી કોઈ દ્વિજ-સતીનું સન્માન કરવું.
Verse 36
वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥
દેવી કાત્યાયિનીને પ્રસન્ન કરવા ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પણ કરવાથી કન્યાને વર મળે છે અને સુહાગણને ઇચ્છિત પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 37
कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥
કાત્યાયિનીના પ્રસાદથી અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી. કાર્તિક શુક્લ ષષ્ઠીએ મહાત્મા ષણ્મુખે આ કાર્ય સિદ્ધ કર્યું હતું।
Verse 38
देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥
સર્વ દેવોએ અર્પિત કરેલી મહાભાગ્યા દેવસેના પ્રાપ્ત થઈ; અને તેણીમાંથી દેવશ્રેષ્ઠ ષણ્મુખ (સ્કંદ) પ્રાદુર્ભૂત થયો।
Verse 39
संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! સર્વ મનોહર ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી મનોઇચ્છિત અતુલ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 40
अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥
અહીં જ અગ્નિપૂજા તરીકે કહેલી તે વિધિ યથાવત્ આચરવી; અને વિવિધ દ્રવ્યોની આહુતિઓથી આરંભથી અંત સુધી અગ્નિપૂજાનો ક્રમ પૂર્ણ કરવો।
Verse 41
मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥
માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ ષષ્ઠીએ સ્કંદે તારકાસુરનો વધ કર્યો. ત્યારે બ્રહ્મા આદિ દેવોએ નિર્ધારિત કરેલા યથોચિત સત્કારથી સ્કંદનું સન્માન થયું॥
Verse 42
ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥
પછી તે વિધિમાં સ્કંદની પૂજા સુગંધ, પુષ્પ, અક્ષત અને ફળોથી કરવી. તેમજ વસ્ત્રો, આભૂષણો અને નાનાવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવાં॥
Verse 43
रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જો તે (તिथि/યોગ) રવિવાર સાથે સંયુક્ત હોય અને શતભિષા નક્ષત્રથી યુક્ત હોય, તો તેને ‘ચંપા’ નામે સૂચવવામાં આવી છે॥
Verse 44
तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥
ત્યાં પાપનાશક દેવ વિશ્વેશ્વરના દર્શન કરવાં જોઈએ. સુખ અને કલ્યાણ ઇચ્છનારએ તેમની પૂજા કરવી, યથાર્થ રીતે જાણવું અને સ્મરણ કરવું જોઈએ॥
Verse 45
स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥
અહીં સ્નાન, દાન વગેરે સર્વ કર્મો અક્ષય ફળદાયક કહેવાય છે. હે દ્વિજ! પૌષ માસની શુક્લ ષષ્ઠીએ દેવતા ‘દિનપતિ’ એટલે સૂર્યદેવ છે॥
Verse 46
विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥
સનાતન જગતત્રાતા વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરીને પ્રાદુર્ભૂત થયા।
Verse 47
स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥
અતએવ આ વિધિમાં સર્વસુખ-કલ્યાણ ઇચ્છનારોએ સુગંધિત દ્રવ્યો સહિત, નૈવેદ્ય, વસ્ત્ર, ભૂષણ વગેરે દ્વારા તેમની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 48
माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥
માઘ માસની શુક્લ ષષ્ઠી ‘વરुणા’ તરીકે સ્મૃત છે; તે દિવસે વિષ્ણુરૂપ સનાતન વરુણનું અર્ચન કરવું જોઈએ।
Verse 49
रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥
લાલ અર્પણો, સુગંધિત વસ્ત્રો, પુષ્પો, નૈવેદ્ય, ધૂપ-દીપથી—આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને—માનવ જે ઇચ્છે તે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 50
तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥
તે તે ફળ પ્રાપ્ત કરીને તેના પ્રસાદથી આનંદિત થાય છે. હે દ્વિજ! ફાલ્ગુન શુક્લ ષષ્ઠીએ દેવ પશુપતિનું (પૂજન કરવું જોઈએ)।
Verse 51
मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥
વિધિ અનુસાર માટીનો વિગ્રહ બનાવી ઉપચારોથી તેની પૂજા કરવી. પછી શતરુદ્રીયનો પાઠ કરતાં અલગ અલગ પંચામૃત અને જળથી સ્નાન (અભિષેક) કરાવવો.
Verse 52
गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥
સુગંધિત દ્રવ્યોથી લેપન કરીને અતિ શુભ્ર અક્ષત અને શુભ્ર પુષ્પ અર્પણ કરવાં. તેમજ બિલ્વપત્ર, ધતૂરાના પુષ્પ અને ફળ પણ ચઢાવવાં.
Verse 53
सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥
વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજા કરી, પછી નિયમસર નીરાજન (આરતી) કરવી. ત્યારબાદ ક્ષમા માગી પ્રણામ કરીને તેમને કૈલાસ માટે વિસર્જિત કરવું.
Verse 54
एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥
હે મુને, પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જે આ રીતે શિવાર્ચના કરે છે તે આ લોકમાં ઉત્તમ ભોગો ભોગવી અંતે શિવગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશ માસસ્થિત ષષ્ઠીવ્રત નિરૂપણ’ નામનો એકસો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
It is the chapter’s most detailed vrata-kalpa template: it specifies eligibility/role (a woman), ritual setting (river confluence sandbank), material culture (bamboo vessel, sand/clay form, flower taxonomy, lamps, incense, seasonal fruits), numerical prescriptions (108 and 28 items), and a strict jāgaraṇa rule (no sleeping). It also ties household piety to social dharma via feeding and gifting, and culminates in phala-śruti extending to Śiva-loka.
It treats monthly Ṣaṣṭhī observances as a calendrical framework where different devatā-forms are worshipped according to time and rite: Skanda/Ṣaṇmukha dominates, while Lalitā and Kātyāyanī appear for specific aims, and Sun/Varuṇa/Viṣṇu/Paśupati are invoked in designated months. The unity is provided by dharma (proper procedure) and the shared soteriological horizon (merit and Śiva’s realm).
Upavāsa (fasting), pūjā with standard upacāras (fragrance, flowers, akṣata, lamps, incense, naivedya), optional homa/Agni sequence in some contexts, dāna (including cow-gift in an auspicious configuration), and formal conclusion steps (kṣamā-yācñā/forgiveness, namaskāra, visarjana/dismissal).