Adhyaya 285
सूर्य–कर्णोपदेशः (Sūrya’s Counsel to Karṇa on Kīrti and the Kuṇḍala)
Upa-parva: Karna–Indra–Sūrya Saṃvāda (Kundala-dāna Pratiṣedha Episode)
Sūrya addresses Karṇa, affirming his prior beneficence toward self, friends, family, and parents, then reframes the pursuit of lasting fame (kīrti) as incompatible with actions that destroy life (prāṇa-virodha). He argues that meaningful work and social obligations belong to the living—parents, children, kin, and rulers act only while life remains—and that fame is valuable chiefly for one who can experience and operationalize it. The discourse introduces a guarded divine secret (deva-guhya), withheld until the proper time, and pivots to a concrete injunction: Karṇa should not give his radiant kuṇḍala to a mendicant who is in fact Vajrapāṇi (Indra). Sūrya underscores the ornaments’ protective and symbolic power, asserts that Arjuna cannot defeat Karṇa while he retains them (even if Indra’s own force were weaponized), and advises rhetorical strategies to repeatedly and plausibly deflect Indra’s request. The chapter thus integrates moral reasoning (fame versus life), devotion-based admonition, and strategic foresight oriented toward an impending martial encounter.
Chapter Arc: समुद्र-तट पर राम के चारों ओर वानर-सेना का महासंगठन होता है—कोटि-कोटि तरस्वी यूथपति, सुषेण, गज, गवय आदि अपने-अपने दलों सहित उपस्थित होकर लंका-गमन की घड़ी को विराट बना देते हैं। → समुद्र अजेय बाधा बनकर सामने खड़ा है। राम उपाय से पहले विनय चुनते हैं—समुद्र की आराधना और उपवास का संकल्प; पर भीतर-ही-भीतर यह भी स्पष्ट कर देते हैं कि यदि मार्ग न मिला तो वे अप्रतिहत महास्त्रों से समुद्र को दग्ध कर देंगे। → राम का निर्णायक संकल्प—‘मार्ग न दिखा तो दहन’—प्रकृति के सामने धर्म-बल और राज-बल का चरम उद्घोष बनता है; इसी निर्णायक क्षण से समाधान का द्वार खुलता है और सेतु-निर्माण की दिशा निश्चित होती है। → विभीषण की सम्मति के अनुसार सेतु के द्वारा राम एक मास में समस्त सेना सहित महासागर को पार करते हैं। मार्ग बन जाता है, अभियान को ठोस आधार मिलता है, और लंका के द्वार पर युद्ध की भूमिका तैयार हो जाती है। → लंका-समक्ष पहुँचकर राक्षस-दूत अपने वास्तविक रूप में प्रकट होते हैं; राम उन्हें अपनी सेना का दर्शन कराकर छोड़ देते हैं—अब अगला चरण सीधे लंका-युद्ध की देहरी पर है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ७१ ६ “लोक हैं) 3 “+(>9) #2<# # 5-7 त्रयशीर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: वानर-सेनाका संगठन, है का का निर्माण, विभीषणका अभिषेक और लंकाकी सेनाका प्रवेश तथा अंगदको रावणके पास दूत बनाकर भेजना मार्कण्डेय उवाच ततस्तत्रैव रामस्य समासीनस्य तै: सह । समाजग्मु: कपिश्रेष्ठा: सुग्रीववचनात् तदा,मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर सुग्रीवकी आज्ञाके अनुसार बड़े-बड़े वानरवीर माल्यवान् पर्वतपर लक्ष्मण आदिके साथ बैठे हुए भगवान् श्रीरामके पास पहुँचने लगे
માર્કંડેય બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! ત્યારબાદ એ જ સ્થળે, જ્યાં ભગવાન શ્રીરામ તેઓની સાથે બેઠા હતા, સુગ્રીવના વચન અનુસાર તે સમયે શ્રેષ્ઠ વાનરો એકત્ર થઈને તેમના પાસે આવી પહોંચ્યા.
Verse 2
वृत: कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । श्वशुरो वालिन: श्रीमान् सुषेणो राममभ्ययात्,सबसे पहले वालीके श्वशुर श्रीमान् सुषेण श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें उपस्थित हुए। उनके साथ वेगशाली वानरोंकी सहस्र कोटि (दस अरब) सेना थी
વેગશાળી વાનરોની સહસ્ર-કોટિ સેના વડે ઘેરાયેલા, વાલીના શ્વશુર શ્રીમાન સુષેણ સૌપ્રથમ શ્રીરામ પાસે આવ્યા.
Verse 3
कोटीशतवृतो वापि गजो गवय एव च । वानरेन्द्रौ महावीर्यों पृथक् पृथगदृश्यताम्,फिर महापराक्रमी वानरराज “गज” और “गवय' पृथक्-पृथक् एक-एक अरब सेनाके साथ आते दिखायी दिये
પછી મહાવીર્ય વાનરેન્દ્ર ગજ અને ગવય પણ—પ્રત્યેક કરોડ-સૈંકડાઓથી ઘેરાયેલા—અલગ અલગ દેખાયા.
Verse 4
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत । गोलाड्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शन:,महाराज! गोलांगूल (लंगूर) जातिका वानर गवाक्ष, जो देखनेमें बड़ा भयंकर था, साठ सहस्र कोटि (छ: खरब) वानर-सेना साथ लिये दृष्टिगोचर हुआ
મહારાજ! ત્યારબાદ ગોલાંગૂલ (લંગૂર) જાતિનો, દેખાવમાં ભયંકર ગવાક્ષ સाठ સહસ્ર-કોટિ વાનર-સેનાને આગળ ધપાવતો દેખાયો.
Verse 5
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादन: । कोटीशतसहस््राणि हरीणां समकर्षत,गन्धमादन पर्वतपर रहनेवाला गन्धमादन नामसे विख्यात वानर वानरोंकी दस खरब सेना साथ लेकर आया
માર્કંડેયે કહ્યું—ગંધમાદન પર્વત પર વસતો ગંધમાદન નામે પ્રસિદ્ધ વાનર હતો. તેણે વાનરોની અસંખ્ય સેનાઓ—સૈકડો કરોડો અને હજારોની સંખ્યામાં—એકત્ર કરી સાથે લઈ આવ્યો.
Verse 6
पनसो नाम मेधावी वानर: सुमहाबल: । कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत् पञ्च प्रकर्षति,पनस नामक बुद्धिमान् तथा महाबली वानर सत्तावन करोड़ सेना साथ लेकर आया
માર્કંડેયે કહ્યું—પનસ નામે એક મેધાવી અને અતિ મહાબળી વાનર-નાયક હતો. તેણે દસ, બાર અને પાંત્રીસ કોટિની મહાસેનાને એકત્ર કરી આગળ ધપાવી.
Verse 7
श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो5तिवीर्यवान् । प्रचकर्ष महासैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्,वानरोंमें वृद्ध तथा अत्यन्त पराक्रमी श्रीमान् दधिमुख भयंकर तेजसे सम्पन्न वानरोंकी विशाल सेना साथ लेकर आये
માર્કંડેયે કહ્યું—દધિમુખ નામે એક શ્રીમાન વાનર હતો; વાનરોમાં તે વૃદ્ધ અને અતિ પરાક્રમી હતો. તેણે ભયંકર તેજસ્વી વાનરોની વિશાળ મહાસેનાને એકત્ર કરી આગળ ધપાવી.
Verse 8
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् | कोटीशतसहस्रेण जाम्बवानू् प्रत्यदृश्यत,जिनके मुख (ललाट)-पर तिलकका चिह्न शोभा पा रहा था तथा जो भयंकर पराक्रम करनेवाले थे, ऐसे काले रंगके शतकोटि सहस्र (दस खरब) रीछोंकी सेनाके साथ वहाँ जाम्बवान् दिखायी दिये
માર્કંડેયે કહ્યું—કાળા વર્ણના, કપાળ પર પુંડ્ર-તિલકચિહ્નથી શોભિત અને ભયંકર કર્મ કરનારા ઋક્ષોની સૈકડો કોટિ-હજારોની સેનાસહિત ત્યાં જામ્બવાન દેખાયો.
Verse 9
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपा: । असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्,महाराज! ये तथा और भी बहुत-से वानर-यूथपतियोंके भी यूथपति, जिनकी कोई संख्या नहीं थी, श्रीरामचन्द्रजीके कार्यसे वहाँ एकत्र हुए
માર્કંડેયે કહ્યું—મહારાજ! આ અને આવા અનેક વાનર-યૂથપતિઓના પણ યૂથપતિ, જેમની સંખ્યા અસંખ્ય હતી, શ્રીરામના કાર્ય માટે ત્યાં એકત્ર થયા.
Verse 10
गिरिकूटनिभाड़ानां सिंहानामिव गर्जताम् | श्रूयते तुमुल: शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्,उनके अंग पर्वतोंके शिखरके सदृश जान पड़ते थे। वे सबके सब सिंहोंके समान गरजते और इधर-उधर दौड़ते थे। उन सबका सम्मिलित शब्द बड़ा भयंकर प्रतीत होता था
તેમના અંગો પર્વતશિખરો સમાન જણાતા. સિંહોની જેમ ગર્જના કરતાં તેઓ અહીં-ત્યાં દોડી રહ્યા હતા; તેમની સમૂહ ગતિથી ત્યાં-ત્યાં એક તુમુલ, ભયંકર ઘોંઘાટ સંભળાતો હતો.
Verse 11
गिरिकूटनिभा: केचित् केचिन्महिषसंनिभा: । शरदशभ्रप्रतीकाशा: केचिद्धिड्डुलकानना:,कोई पर्वत-शिखरके समान ऊँचे थे तो कोई भैंसोंके सदूश मोटे और काले। कितने ही वानर शरद-ऋतुके बादलोंकी तरह सफेद दिखायी देते थे, कितनोंके ही मुख सिन्दूरके समान लाल रंगके थे
કેટલાક પર્વતશિખર સમાન ઊંચા હતા, તો કેટલાક મહિષ સમાન સ્થૂલ અને શ્યામ. કેટલાંક વાનરો શરદઋતુના વાદળો જેવા શ્વેત દેખાતા, અને કેટલાંકના મુખ સિંદૂર સમાન લાલ હતા.
Verse 12
उत्पतन्तः पतन्तश्न प्लवमानाश्न वानरा: । उद्धुन्वन्तो 5परे रेणून् समाजग्मु: समन्ततः,वे वानर सैनिक उछलते, गिरते-पड़ते, कूदते-फाँदते और धूल उड़ाते हुए चारों ओरसे एकत्र हो रहे थे
વાનરો ઉછળતા, પડતા, કૂદતા-ફાંદતા આગળ વધતા હતા; અને કેટલાક તો ધૂળ ઝાડી ઝાડી આકાશમાં ઉડાવતા હતા. આ રીતે તેઓ ચારે તરફથી આવીને એકત્ર થયા.
Verse 13
स वानरमहासैन्य: पूर्णसागरसंनिभ: । निवेशमकरोत तत्र सुग्रीवानुमते तदा,वानरोंकी वह विशाल सेना भरे-पूरे महासागरके समान दिखायी देती थी। सुग्रीवकी आज्ञासे उस समय माल्यवान् पर्वतके आस-पास ही उस समस्त सेनाका पड़ाव पड़ गया
વાનરોની તે મહાસેના ભરેલા મહાસાગર જેવી દેખાતી હતી. ત્યારે સુગ્રીવની અનુમતિથી તેમણે ત્યાં જ પડાવ—નિવાસ—કર્યો.
Verse 14
ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वश: । तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते,तदनन्तर उन समस्त श्रेष्ठ वानरोंक सब ओरसे एकत्र हो जानेपर सुग्रीवसहित भगवान् श्रीरामने एक दिन शुभ तिथि, उत्तम नक्षत्र और शुभ मुहूर्तमें युद्धके लिये प्रस्थान किया। उस समय ऐसा जान पड़ता था, मानो वे उस व्यूहरचनायुक्त सेनाके द्वारा सम्पूर्ण लोकोंका संहार करने जा रहे हैं
ત્યારબાદ જ્યારે તે સર્વ હરીન્દ્રો ચારે તરફથી એકત્ર થયા, અને શુભ તિથિ, અનુકૂળ નક્ષત્ર તથા વિધિવત્ પૂજિત શુભ મુહૂર્ત પ્રાપ્ત થયો, ત્યારે સુગ્રીવ સાથે ભગવાન શ્રીરામ યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યા. તે સમયે એવું લાગતું હતું કે વ્યૂહબદ્ધ તે સેનાની સાથે તેઓ જાણે સર્વ લોકનો સંહાર કરવા નીકળ્યા હોય.
Verse 15
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्)र्तयन्निव । प्रययौ राघव: श्रीमान् सुग्रीवसहितस्तदा,तदनन्तर उन समस्त श्रेष्ठ वानरोंक सब ओरसे एकत्र हो जानेपर सुग्रीवसहित भगवान् श्रीरामने एक दिन शुभ तिथि, उत्तम नक्षत्र और शुभ मुहूर्तमें युद्धके लिये प्रस्थान किया। उस समय ऐसा जान पड़ता था, मानो वे उस व्यूहरचनायुक्त सेनाके द्वारा सम्पूर्ण लोकोंका संहार करने जा रहे हैं
યુદ્ધવ્યূহમાં ગોઠવાયેલી તે સેનાસહ શ્રીમાન રાઘવ સુગ્રીવ સાથે ત્યારે પ્રસ્થાન કર્યો; એવું લાગતું હતું કે જાણે તે સુવ્યવસ્થિત દળના બળે સર્વ લોકોને ઉથલાવીને વહી લઈ જશે।
Verse 16
मुखमासीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मज: । जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभय:,उस सेनाके मुहानेपर वायुपुत्र हनुमानजी विद्यमान थे। किसीसे भी भय न माननेवाले सुमित्रानन्दन लक्ष्मण उसके पृष्ठभागकी रक्षा कर रहे थे
સેનાના મોખરે વાયુપુત્ર હનુમાન હાજર હતા; અને કોઈથી પણ ન ડરનાર સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) પાછળના ભાગની રક્ષા કરતા હતા।
Verse 17
बद्धगोधाडुलित्राणौ राघवौ तत्र जम्मतुः । वृतौ हरिमहामात्रै श्वन्द्रसूर्यों ग्रहैरिव,दोनों रघुवंशी वीर श्रीराम और लक्ष्मण हाथोंमें गोहके चमड़ेके बने हुए दस्ताने पहने हुए थे। वे ग्रहोंसे घिरे हुए चन्द्रमा और सूर्यकी भाँति वानरजातीय मन्त्रियोंके बीचमें होकर चल रहे थे
ત્યાં બંને રાઘવ—શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ—ગોહના ચામડાના દસ્તાના બાંધીને આગળ વધ્યા; વાનરસેનાના મહામંત્રીઓથી ઘેરાયેલા તેઓ ગ્રહોથી ઘેરાયેલા ચંદ્ર-સૂર્ય સમા લાગતા હતા।
Verse 18
प्रबभौ हरिसैन्यं तत् सालतालशिलायुधम् | सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति
સાલ-તાલ વૃક્ષો અને શિલાઓને આયુધ બનાવી તે હરિસેના ઝળહળી ઊઠી—જાણે સૂર્યોદય તરફ મુખ કરેલું વિશાળ, તેજસ્વી નગર-પ્રાસાદ।
Verse 19
श्रीरामचन्द्रजीके सम्मुख साल, ताल और शिलारूपी आयुध लिये वे समस्त वानर सैनिक सूर्योदयके समय पके हुए धानके विशाल खेतोंके समान जान पड़ते थे ।। नलनीलाड्डदक्राथमैन्दद्धिविदपालिता । ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये,नल, नील, अंगद, क्राथ, मैन्द तथा द्विविदके द्वारा सुरक्षित हुई वह विशाल वानरसेना श्रीरामचन्द्रजीका कार्य सिद्ध करनेके लिये आगे बढ़ती चली जा रही थी
નલ, નીલ, અંગદ, ક્રાથ, મૈન્દ અને દ્વિવિદ દ્વારા રક્ષિત તે અતિ વિશાળ સેના રાઘવના કાર્યસિદ્ધિ માટે આગળ વધતી ગઈ।
Verse 20
विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च । प्रभूतमधुमूलेषु वारिमत्सु शिवेषु च,जहाँ फल-मूलकी बहुतायत होती, मधु और कन्द-मूल प्रचुरमात्रामें उपलब्ध होते तथा जलकी अधिक सुविधा होती, ऐसे कल्याणकारी और उत्तम विविध पर्वतीय शिखरोंपर डेरा डालती हुई वह वानरसेना बिना किसी विघ्न-बाधाके खारे पानीवाले समुद्रके निकट जा पहुँची
જ્યાં ફળ-મૂળની બહુતા, મધુ અને કંદમૂળની સમૃદ્ધિ તથા પાણીની સગવડ હતી એવા કલ્યાણકારી ઉત્તમ પર્વતશિખરો પર પડાવ નાખતી તે વાનરસેના કોઈ વિઘ્ન-બાધા વિના ખારા જળવાળા સમુદ્રની નજીક પહોંચી ગઈ।
Verse 21
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु । उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्,जहाँ फल-मूलकी बहुतायत होती, मधु और कन्द-मूल प्रचुरमात्रामें उपलब्ध होते तथा जलकी अधिक सुविधा होती, ऐसे कल्याणकारी और उत्तम विविध पर्वतीय शिखरोंपर डेरा डालती हुई वह वानरसेना बिना किसी विघ्न-बाधाके खारे पानीवाले समुद्रके निकट जा पहुँची
પર્વતોની ઢાળ અને કાંઠાઓ પર પણ નિર્વિઘ્ને નિવાસ કરતી તે હરિસેના આગળ વધતી રહી અને અંતે ખારા જળવાળા સમુદ્ર સુધી પહોંચી ગઈ।
Verse 22
द्वितीयसागरनिभं तद् बल॑ बहुलध्वजम् | वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत् तदा,असंख्य ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित वह विशाल वाहिनी दूसरे महासागरके समान जान पड़ती थी। सागरके तटवर्ती वनमें पहुँचकर उसने अपना पड़ाव डाला
ઘણા ધ્વજોથી ઘન બનેલી તે મહાસેના બીજા સમુદ્ર જેવી જણાતી હતી. સમુદ્રકાંઠાના વનમાં પહોંચી ત્યારે તેણે ત્યાં જ નિવાસ-પડાવ કર્યો।
Verse 23
ततो दाशरथि: श्रीमान् सुग्रीव॑ प्रत्यभाषत । मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वच:,तत्पश्चात् मुख्य-मुख्य वानरोंके बीचमें बैठे हुए दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामने सुग्रीवसे यह समयोचित बात कही--
પછી વાનરમુખ્યોની વચ્ચે બેઠેલા શ્રીમાન દાશરથી રામે સુગ્રીવને પ્રસંગોચિત વચન કહ્યું।
Verse 24
उपाय: को नु भवतां मतः सागरलड्घने । इयं हि महती सेना सागरश्नातिदुस्तर:,“मित्रो! हमारी यह सेना बहुत बड़ी है और सामने अत्यन्त दुस्तर महासागर लहरें ले रहा है। ऐशी दशामें आपलोग समुद्रके पार जानेके लिये कौन-सा उपाय ठीक समझते हैं?
“મિત્રો! સમુદ્ર લંઘવા માટે તમારાં મત પ્રમાણે કયો ઉપાય કરવો યોગ્ય છે? આ સેના તો બહુ મોટી છે અને સામેનો સમુદ્ર અત્યંત દુસ્તર છે.”
Verse 25
तत्रान्ये व्याहरन्ति सम वानरा बहुमानिन: । समर्था लड्घने सिन्धोर्न तु तत् कृत्स्नकारकम्,तब वहाँ बहुत-से दूसरे-दूसरे वानर, जो बड़े अभिमानी थे, कहने लगे--“'हम तो समुद्रको लाँघ जानेमें समर्थ हैं, परंतु सब नहीं लाँध सकते”
ત્યાં બીજા ઘણા વાનરો પણ—ગર્વીલા અને આત્મવિશ્વાસી—બોલી ઊઠ્યા: “અમે તો સમુદ્ર લંઘવા સમર્થ છીએ; પરંતુ આ સમગ્ર કાર્યને પૂર્ણરૂપે સિદ્ધ કરી શકતા નથી.”
Verse 26
केचिन्नौभिव्यवस्यन्ति केचिच्च विविधै: प्लवै: । नेति रामस्तु तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत,कुछ वानर बड़ी-बड़ी नावोंके द्वारा समुद्रके पार जानेका निश्चय प्रकट करने लगे। कुछने नाव-डोंगी आदि विविध साधनोंद्वारा पार जानेकी बात बतायी। परंतु श्रीरामचन्द्रजीने उनकी यह सलाह माननेसे इनकार कर दिया और सबको सान्त्वना देते हुए कहा--
કેટલાંક નાવોથી સમુદ્ર પાર કરવાનો નિશ્ચય કરવા લાગ્યા અને કેટલાંક વિવિધ બેડાં તથા તરતાં સાધનો સૂચવવા લાગ્યા; પરંતુ રામે તે બધા ઉપાયો ન સ્વીકાર્યા અને સૌને સાંત્વના આપતાં કહ્યું.
Verse 27
शतयोजन विस्तारं न शक्ता: सर्ववानरा: । क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैप्ठेकी मति:,“वीरो! सभी वानरोंमें इतनी शक्ति नहीं है कि वे सौ योजन विस्तृत समुद्रको लाँघ सकें; अतः तुम लोगोंका यह निर्णय सर्वमान्य सिद्धान्तके रूपमें ग्राह्म नहीं है
હે વીરો! સો યોજન વિસ્તૃત જલનિધિને લંઘવાની શક્તિ બધા વાનરોમાં નથી; તેથી તમારો આ નિશ્ચય દૃઢ અને સર્વમાન્ય નીતિ ગણાતો નથી.
Verse 28
नावो न सन्ति सेनाया बह्वदयस्तारयितुं तथा । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्,“इतनी बड़ी सेनाको पार उतारनेके लिये हमलोगोंके पास अधिक नौकाएँ भी नहीं हैं। (यदि कहें, व्यापारियोंके जहाजोंसे काम लिया जाय, तो) मेरे-जैसा पुरुष अपने स्वार्थके लिये व्यापारियोंके व्यवसायको हानि कैसे पहुँचा सकता है?
આટલી મોટી સેનાને પાર ઉતારવા માટે અમારી પાસે પૂરતી નાવો વગેરે નથી; અને જો વેપારીઓનાં જહાજો વાપરવાની વાત હોય, તો મારા જેવો પુરુષ પોતાના સ્વાર્થ માટે વેપારીઓની આજીવિકાને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડી શકે?
Verse 29
विस्तीर्ण चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै पर: । प्लवोडुपप्रतारश्न नैवात्र मम रोचते,“इसके सिवा नौका आदिसे यात्रा करनेपर हमारी सेना छिट-फुट होकर बहुत दूरतक फैल जायगी। उस दशामें अवसर पाकर शत्रु इसका नाश भी कर सकता है। इसीलिये डोंगी और नाव आदिपर बैठकर पार उतरनेकी बात मुझे ठीक नहीं जँचती है
અને નાની નાવો-બેડાંથી જશો તો અમારી સેના છૂટીછવાઈને બહુ દૂર સુધી ફેલાઈ જશે; ત્યારે શત્રુ છિદ્ર જોઈને પ્રહાર કરી તેનો નાશ કરી શકે. તેથી ડોંગી-નાવ વગેરેમાં બેસીને પાર ઉતરવાની યોજના મને અહીં ગમતી નથી.
Verse 30
अहं त्विमं जलनिर्धि समारप्स्याम्युपायतः । प्रतिशेष्याम्युपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः,“मैं तो किसी उपायसे इस समुद्रकी ही आराधना आरम्भ करूँगा। इसके तटपर अन्न- जल छोड़कर धरना दूँगा। इससे यह अवश्य मुझे दर्शन देगा तथा कोई मार्ग दिखायेगा
હું કોઈ ઉપાયથી આ જ સમુદ્રની આરાધના આરંભ કરીશ. તેના કિનારે અન્ન-જળ ત્યજી ઉપવાસ કરીને અડગ નિશ્ચયથી બેસી રહીશ; ત્યારે તે નિશ્ચયે મને દર્શન આપશે અને પછી માર્ગ પણ બતાવશે.
Verse 31
न चेद् दर्शयिता मार्ग धक्ष्याम्पेनमहं ततः । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलै:,“यदि यह स्वयं प्रकट होकर कोई मार्ग नहीं दिखायेगा तो मैं अग्नि और वायुसे भी अधिक तेजस्वी तथा कभी न चूकनेवाले महान दिव्यास्त्रोंद्रारा इसे जलाकर भस्म कर डालूँगा'
અને જો આ પોતે પ્રગટ થઈ માર્ગ ન બતાવે, તો અગ્નિ અને વાયુથી પણ વધુ તેજસ્વી, અપ્રતિહત અને કદી ન ચૂકતા મહાદિવ્યાસ્ત્રોથી હું તેને દહન કરીને ભસ્મ કરી દઈશ.
Verse 32
इत्युक्त्वा सह सौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघव: । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे,ऐसा कहकर लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजीने आचमन करके समुद्रके तटपर कुशकी चटाई बिछाकर उसपर लेटकर विधिपूर्वक धरना दे दिया
આવું કહી સૌમિત્રિ સાથે રાઘવે આચમન કરીને શુદ્ધિ કરી. પછી સમુદ્રકાંઠે કુશનું આસન પાથરી, તેના પર શયન કરીને, વિધિપૂર્વક ધરણા (દૃઢ વ્રત) ધારણ કરી.
Verse 33
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् | देवो नदनदीभर्ता श्रीमान् यादोगणैर्वृत:,तब नदों और नदियोंके स्वामी श्रीमान् समुद्रदेवने जल-जन्तुओंके साथ प्रकट होकर स्वप्नमें श्रीरामचन्द्रजीको दर्शन दिया
ત્યારે નદ-નદીઓના સ્વામી શ્રીમાન સમુદ્રદેવે જલચરગણોથી ઘેરાઈને સ્વપ્નમાં રાઘવને દર્શન આપ્યાં.
Verse 34
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वच: । इदमित्याह रत्नानामाकरै: शतशो वृत:,वह सैकड़ों रत्नके आकरोंसे घिरा हुआ था। उसने “कौसल्यानन्दन” कहकर श्रीरामको सम्बोधित किया और मधुर वाणीमें इस प्रकार कहा--
તે સૈકડો રત્ન-આકરોથી ઘેરાયેલો હતો. તેણે “કૌસલ્યામાતૃ” (કૌસલ્યાનો નંદન) કહી મધુર વાણીમાં રામને સંબોધીને કહ્યું—“આ રહ્યું.”
Verse 35
ब्रृहि कि ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ । ऐक्ष्वाको हास्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्,“नरश्रेष्ठ! कहो, मैं यहाँ तुम्हारी क्या सहायता करूँ? सगरपुत्रोंसे संवर्धित होनेके कारण मैं भी इक्ष्वाकुवंशीय तथा तुम्हारा भाई-बन्धु हूँ"। यह सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने उससे कहा --
રામે તેને કહ્યું— “પુરુષર્ષભ! કહો, અહીં હું તમારી શું સહાય કરું? હું ઇક્ષ્વાકુવંશીય અને તમારો જ સગો છું; તેથી નિઃસંકોચ બોલો।”
Verse 36
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते । येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्,“नद-नदीश्वर! मैं अपनी सेनाके लिये तुम्हारे द्वारा दिया हुआ मार्ग चाहता हूँ, जिससे जाकर पुलस्त्यकुलांगार दशमुख रावणको मार सकूँ
“નદ-નદીપતિ! મારી સેના માટે તમે આપેલો માર્ગ મને જોઈએ છે; જેથી તે માર્ગે જઈને પુલસ્ત્યકુલના કલંક દશગ્રીવ રાવણનો વધ કરી શકું।”
Verse 37
यद्येवं याचतो मार्ग न प्रदास्यति मे भवान् | शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितै:,“यदि इस प्रकार याचना करनेपर तुम मुझे मार्ग न दोगे तो मैं दिव्यास्त्रोंसे अभिमन्त्रित बाणोंद्वारा तुम्हें सुखा दूँगा”
“આ રીતે વિનંતી કર્યા છતાં જો તમે મને માર્ગ ન આપો, તો દિવ્યાસ્ત્રોથી અભિમંત્રિત બાણોથી હું તમને સુકવી નાખીશ।”
Verse 38
इत्येवं ब्रुवत: श्रुत्वा रामस्य वरुणालय: । उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलि: स्थित:,श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर वरुणालय समुद्र व्यथित हो उठा और खड़े हुए हाथ जोड़कर बोला--
રામના આ વચન સાંભળીને વરુણાલય સમુદ્ર વ્યથિત થયો; હાથ જોડીને ઊભો રહી આ રીતે બોલ્યો।
Verse 39
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव । शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर,“श्रीराम! मैं तुम्हारा सामना करना नहीं चाहता और न मैं तुम्हारे मार्गमें विघ्न डालनेकी ही इच्छा रखता हूँ। मेरी यह बात सुनो और सुनकर जो कर्तव्य हो, उसे करो
“હે રામ! હું તમારો પ્રતિકાર કરવા ઇચ્છતો નથી અને તમારા માર્ગમાં વિઘ્ન કરનાર પણ નથી. મારી આ વાત સાંભળો; સાંભળીને જે કર્તવ્ય હોય તે કરો।”
Verse 40
यदि दास्यामि ते मार्ग सैन्यस्य व्रजतो55ज्ञया । अन्ये>प्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्,“यदि मैं इस समय तुम्हारी आज्ञासे तुम्हें और लंका जाती हुई तुम्हारी सेनाको मार्ग दे दूँगा तो दूसरे लोग भी इसी प्रकार धनुषके बलसे मुझपर हुक्म चलाया करेंगे
માર્કંડેય બોલ્યા— “જો તારી આજ્ઞાથી આગળ વધતી તારી સેનાને હું માર્ગ બતાવી દઉં, તો બીજા લોકો પણ ધનુષ્યના બળે આવી જ રીતે મને આદેશ આપતા થઈ જશે.”
Verse 41
अस्ति त्वत्र नलो नाम वानर: शिल्पिसम्मत: । त्वष्टदेंवस्य तनयो बलवान विश्वकर्मण:,“तुम्हारी सेनामें एक नल नामक वानर है जो शिल्पियोंके लिये भी आदरणीय है। बलवान् नल देवशिल्पी विश्वकर्माका पुत्र है
માર્કંડેય બોલ્યા— “તમારા વચ્ચે નલ નામનો એક વાનર છે, જે શિલ્પીઓમાં પણ માન્ય છે. તે બળવાન છે—દેવશિલ્પી વિશ્વકર્માનો પુત્ર, ત્વષ્ટૃદેવનો તનય.”
Verse 42
स यत् काष्ठ तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्व तद् धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति,“वह अपने हाथसे उठाकर जो भी काठ, तिनका या पत्थर मेरे भीतर डाल देगा, वह सब मैं जलके ऊपर-धारण किये रहूँगा। वही तुम्हारे लिये पुल हो जायगा”
માર્કંડેય બોલ્યા— “તે પોતાના હાથથી જે કાઠ, તણખલું કે પથ્થર મારી અંદર નાખશે, તે બધું હું જળ ઉપર ધારણ કરી રાખીશ; એ જ તમારો સેતુ બની જશે.”
Verse 43
इत्युक्त्वान्तरहिते तस्मिन् रामो नलमुवाच ह । कुरु सेतु समुद्रे त्वं शक्तो हसि मतो मम,ऐसा कहकर समुद्र अन्तर्धान हो गया। तत्पश्चात् श्रीयीमने उठकर नलसे कहा--“तुम समुद्रपर एक पुल तैयार करो। मैं जानता हूँ, तुममें यह कार्य करनेकी शक्ति है”
એવું કહીને સમુદ્ર અદૃશ્ય થઈ ગયો. ત્યારબાદ રામે નલને કહ્યું— “સમુદ્ર પર સેતુ બાંધ; મારા મત પ્રમાણે તું આ કાર્ય માટે સમર્થ છે.”
Verse 44
तेनोपायेन काकुत्स्थ: सेतुबन्धमकारयत् । दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्,उसी उपायसे रघुनाथजीने समुद्रपर सौ योजन लंबा और दस योजन चौड़ा पुल तैयार कराया
માર્કંડેય બોલ્યા— “એ જ ઉપાયથી કાકુત્સ્થ (રામ) એ સમુદ્ર પર સેતુબંધ કરાવ્યો—જે સો યોજન લાંબો અને દસ યોજન પહોળો હતો.”
Verse 45
नलसेतुरिति ख्यातो योडद्यापि प्रथितो भुवि | रामस्थाज्ञां पुरस्कृत्य निर्यातो गिरिसंनिभ:,वह आज भी भूमण्डलमें “नलसेतु” के नामसे विख्यात है। श्रीरामजीकी आज्ञा मानकर समुद्रने उस पर्वताकार पुलको अपने ऊपर धारण किया
એ સેતુ આજે પણ પૃથ્વી પર “નલસેતુ” નામે વિખ્યાત છે. શ્રીરામની આજ્ઞાને શિરોધાર્ય કરીને સમુદ્રે તે પર્વતસમાન સેતુને પોતાના ઉપર ધારણ કર્યો.
Verse 46
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद् विभीषण: । भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भि: सचिवै: सह,श्रीरामचन्द्रजी अभी समुद्रके किनारे ही थे कि राक्षसराज रावणके भाई धर्मात्मा विभीषण अपने चार मन्सत्रियोंक साथ उनसे मिलनेके लिये आये
તે સમયે સમુદ્રકાંઠે રહેલા શ્રીરામ પાસે રાક્ષસરાજ રાવણનો ભાઈ ધર્માત્મા વિભીષણ ચાર મંત્રીઓ સાથે મળવા આવ્યો.
Verse 47
7 जन ] ४! । (/9,|।। #//7+7) ९३४४ ।। प्रतिजग्राह समस्तं स्वागतेन महामना: । सुग्रीवस्य तु शड्काभूत् प्रणिधि: स्यादिति सम ह,महामना श्रीरामने स्वागतपूर्वक उन्हें अपनाया। उस समय सुग्रीवके मनमें यह शंका हुई कि “कहीं यह शत्रुका कोई गुप्तचर न हो”
મહામન શ્રીરામે સૌને સ્વાગતવચનોથી સ્વીકાર્યા. પરંતુ સુગ્રીવના મનમાં શંકા ઊઠી—“ક્યાંક આ શત્રુનો ગુપ્તચર તો નથી ને?”
Verse 48
राघव: सत्यचेष्टाभि: सम्यक् च चरितेज्डितै: । यदा तत्त्वेन तुष्टो$भूत् तत एनमपूजयत्,परंतु श्रीरामचन्द्रजीने उनकी सत्य चेष्टाओं, उत्तम आचरणों और मुख-नेत्र आदिके संकेतोंसे सूचित होनेवाले मनोभावोंकी सम्यक् समीक्षा करके जब अच्छी तरह संतोष प्राप्त कर लिया, तब विभीषणका बहुत आदर किया
રાઘવે વિભીષણની સત્ય ચેષ્ટાઓ, ઉત્તમ આચરણ અને મુખ-નેત્રાદિના સંકેતોમાં પ્રગટ થતી નિષ્ઠાને સારી રીતે પરખી. જ્યારે તેના સાચા અભિપ્રાયથી તેઓ સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યા, ત્યારે તેમણે તેને યથોચિત સન્માન આપ્યું.
Verse 49
सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिज्चद् विभीषणम् । चक्रे च मन्त्रसचिवं सुहृदं लक्ष्मणस्थ च
પછી તેમણે સમગ્ર રાક્ષસ-રાજ્ય પર વિભીષણનો અભિષેક કરીને તેને રાજા સ્થાપ્યો; અને પોતાના વિશ્વસ્ત સુહૃદ લક્ષ્મણને મંત્રી તથા પરામર્શદાતા બનાવ્યો.
Verse 50
विभीषणमते चैव सोउत्यक्रामन्महार्णवम् । ससैन्य: सेतुना तेन मासेनैव नराधिप,नरेश्वरर विभीषणकी सलाहसे श्रीरामचन्द्रजीने उसी सेतुद्वारा एक ही महीनेमें सेनासहित महासागरको पार कर लिया
વિભીષણની સલાહ અનુસાર તેણે મહાસાગર પાર કર્યો. હે રાજન, તે જ સેતુ દ્વારા પોતાની સમગ્ર સેના સહિત માત્ર એક જ મહિનામાં પાર ઉતરી ગયો.
Verse 51
ततो गत्वा समासाद्य लड़कोद्यानान्यनेकश: । भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च,तत्पश्चात् उन्होंने लंकाकी सीमामें पहुँचकर वानरोंद्वारा वहाँके बहुत-से बड़े-बड़े उद्यानोंको छिन्न-भिन्न करा दिया
પછી લંકાની સીમાએ પહોંચી તેણે વાનરો દ્વારા ત્યાંનાં અનેક મોટા મોટા ઉદ્યાનો તોડી-ફોડી નષ્ટ કરાવ્યાં.
Verse 52
ततस्तौ रावणामात्यौ मन्त्रिणौ शुकसारणौ । चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषण:,उस सेनामें वानरोंका रूप घारण करके रावणके दो मन्त्री शुक और सारण गुप्तचरका काम करनेके लिये घुस आये थे। विभीषणने उन दोनोंको पहचानकर कैद कर लिया
ત્યારે રાવણના બે મંત્રી—શુક અને સારણ—વાનરરૂપ ધારણ કરીને જાસૂસ બની સેનામાં ઘૂસ્યા; વિભીષણે તેમને ઓળખીને પકડી લીધા.
Verse 53
प्रतिपन्नौ यदा रूप॑ राक्षसं तौ निशाचरौ । दर्शयित्वा तत: सैन्यं राम: पश्चादवासृजत्
જ્યારે તે બંને નિશાચરો રાક્ષસરূপ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા, ત્યારે રામે પહેલાં તેમને પોતાની સેના દર્શાવી અને પછી તેમને છોડ્યા.
Verse 54
जब वे दोनों निशाचर अपने राक्षसरूपमें प्रकट हुए, तब श्रीरामने उन्हें अपनी सेनाका दर्शन कराकर छोड़ दिया ।। निवेश्योपवने सैन्यं तत् पुर: प्राज्ञवानरम् । प्रेषयामास दौत्येन रावणस्य ततो$5ज्भदम्,लंकापुरीके उपवनमें वानरसेनाको ठहराकर श्रीरघुनाथजीने बुद्धिमान् वानर अंगदको दूतके रूपमें रावणके यहाँ भेजा
લંકાપુરીના ઉપવનમાં વાનરસેનાને ઠેરવી, શ્રી રઘુનાથે બુદ્ધિમાન વાનર અંગદને દૂતરૂપે રાવણ પાસે મોકલ્યો.
Verse 59
साथ ही उन्हें समस्त राक्षसोंके राज्यपर अभिषिक्त कर दिया और लक्ष्मणका सुहृद् तथा अपना सलाहकार बना लिया
આ સાથે તેણે તેમને સમગ્ર રાક્ષસ-રાજ્યના સિંહાસન પર અભિષિક્ત કર્યા અને લક્ષ્મણને પોતાનો સુહૃદ તથા સલાહકાર બનાવ્યો।
Verse 283
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि सेतुबन्धने त्रयशीत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें सेतुबन्धविषयक दो सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત રામોપાખ્યાનપર્વમાં સેતુબંધન વિષયક બે સો ત્ર્યાણુંસીમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Frequently Asked Questions
Whether the pursuit of enduring fame justifies self-harm or avoidable loss of life; Sūrya argues that fame sought through prāṇa-virodha is self-defeating and ethically unsound.
Reputation is ethically meaningful when aligned with the preservation of life and the capacity to fulfill duties; prudence and self-protection can be dharmic when they sustain one’s responsibilities.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-level emphasis is practical: dharma is evaluated through lived consequence—only the living can enact duty and meaningfully receive the fruits of fame.