Adhyaya 256
जयद्रथ-निग्रहः — Jayadratha Restrained, Shamed, and Released
Upa-parva: Draupadī-parikleśa–Jayadratha-nigraha (Episode of Jayadratha’s humiliation and release)
Vaiśaṃpāyana narrates Jayadratha’s attempt to flee upon seeing the armed brothers. Bhīmasena dismounts, seizes Jayadratha by the hair, and forcefully subdues him—striking and pinning him when he tries to rise. Arjuna (Phalguna) restrains Bhīma’s anger, recalling the earlier context involving Duḥśalā and the Kaurava connection. Bhīma argues that Jayadratha’s misconduct toward Draupadī warrants severe penalty, then imposes a conditional reprieve: Jayadratha must publicly declare himself a servant (dāsa) of the Pāṇḍavas in assemblies, as the ‘rule’ of one defeated in combat. Jayadratha, weakened, agrees. The brothers bind him, place him on a chariot, and present him to Yudhiṣṭhira at the hermitage. Yudhiṣṭhira orders release; Bhīma instructs that Draupadī be informed of Jayadratha’s imposed servitude-status. Draupadī, looking to Yudhiṣṭhira, concurs that he be freed after the humiliation. Jayadratha, released, pays respects to Yudhiṣṭhira and the sages. Yudhiṣṭhira admonishes him against repeating such conduct and sends him away with his forces intact. Jayadratha departs ashamed toward Gaṅgādvāra, undertakes severe tapas to Rudra (Śiva), receives a boon: he may check the Pāṇḍavas in battle except Arjuna, who is protected by Kṛṣṇa; Jayadratha then returns home while the Pāṇḍavas remain in Kāmyaka.
Chapter Arc: कर्ण, दिग्विजय और वैभव-प्रदर्शन के उन्माद में, दुर्योधन से कहता है कि आज पृथ्वी उसके लिए ‘निःसपत्ना’ हो गई है—अब वह इन्द्र की भाँति निष्कण्टक राज्य करे। → कर्ण दुर्योधन को केवल शासन नहीं, यश-स्थापन का मार्ग दिखाता है: वेदपारग ऋत्विजों को बुलाकर शास्त्रोक्त विधि से महायज्ञ आरम्भ हो; अन्न-पान, सामग्री, गुण-समृद्धि और दान-दक्षिणा में कोई कमी न रहे। यह यज्ञ धर्म-आवरण में सत्ता का घोष बनता जाता है। → कर्ण की प्रेरणा पर दुर्योधन ‘राजसूय’ जैसे क्रतुश्रेष्ठ यज्ञ को ‘समाप्त-वर-दक्षिण’ करने का संकल्प करता है—यानी दान-दक्षिणा की पूर्णता से अपनी सार्वभौमता और प्रतिष्ठा को मुहर लगाना। → दुर्योधन पुरोहित को बुलाकर यज्ञ-समारम्भ की औपचारिक व्यवस्था करता है; ऋत्विजों को यथाशास्त्र कर्म करने का आदेश होता है और यज्ञभूमि/मण्डप की तैयारी (भूमि जोतना, संस्कार, सुरक्षा) नियमानुसार आगे बढ़ती है। → यज्ञ का आरम्भ तो हो जाता है, पर यह वैभव-यज्ञ किसके प्रति चुनौती है—और क्या यह पाण्डवों के वनवास-काल में अपमान/प्रतिस्पर्धा की अग्नि को और भड़काएगा?
Shlokas
Verse 1
#:2:.7 #:ड-. () हि २ 7 पजञ्चपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कर्ण और पुरोहितकी 3 धनकी वैष्णवयज्ञके वैशम्पायन उवाच जित्वा तु पृथिवीं राजन् सूतपुत्रो जनाधिप । अब्रवीत् परवीरघ्नो दुर्योधनमिदं वच:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજા જનમેજય! સમગ્ર પૃથ્વી જીત્યા પછી, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર સૂતપુત્ર કર્ણે દુર્યોધનને આ વચન કહ્યું।
Verse 2
कर्ण उवाच दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा वाचं तथा सर्व कर्तुमर्हस्थरिंदम
કર્ણ બોલ્યો—હે કૌરવ દુર્યોધન! હું જે કહું છું તે સમજી લે. હે શત્રુદમન! મારી વાત સાંભળી તે મુજબ સર્વ કાર્ય કર।
Verse 3
तवाद्य पृथिवी वीर नि:ःसपत्ना नृपोत्तम | तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामना:
હે વીર, હે નૃપોત્તમ! આજે પૃથ્વી તારા માટે નિઃસ્પર્ધ બની છે. જેમ મહામનાવાન શક્ર શત્રુઓને સંહાર કરીને લોકનું પાલન કરે છે, તેમ તું પણ આ પૃથ્વીનું પાલન કર।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन कर्ण राजाब्रवीत् पुन: । न किंचिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ
વૈશંપાયન બોલ્યા—કર્ણે એમ કહ્યા પછી રાજા દુર્યોધને ફરી કહ્યું—“હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! જેના સહાયક તું છે, તેના માટે કશું દુર્લભ નથી.”
Verse 5
सहायद्नचानुरक्तश्न मदर्थ च समुद्यत: । अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं वै शूणु यथातथम्
“તું મારો સહાયક છે, મારા પ્રત્યે અનુરક્ત છે અને મારા હિત માટે સદા ઉદ્યત છે. મારો એક અભિપ્રાય છે—તે જેમ છે તેમ સાંભળ.”
Verse 6
राजसूयं पाण्डवस्य दृष्टवा क्रतुवरं महत् । मम स्पृहा समुत्पन्ना तां सम्पादय सूतज
પાંડવના તે મહાન, ક્રતુશ્રેષ્ઠ રાજસૂય યજ્ઞને જોઈને મારા હૃદયમાં પણ એવી જ સ્પૃહા ઊઠી છે. હે સૂતપુત્ર, હે સૂતનંદન! મારી આ ઇચ્છા પૂર્ણ કર.
Verse 7
एवमुक्तस्तत: कर्णो राजानमिदमत्रवीत् । तवाद्य पृथिवीपाला वश्या: सर्वे नृपोत्तम
આ રીતે કહ્યા પછી કર્ણે રાજાને કહ્યું—“નૃપશ્રેષ્ઠ! આજે પૃથ્વીના સર્વ ભુપાલો તમારા વશમાં છે.”
Verse 8
आहूयन्तां द्विजवरा: सम्भाराश्न यथाविधि । सम्श्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च
શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને બોલાવવામાં આવે અને વિધિ મુજબ યજ્ઞની સામગ્રી એકત્ર કરવામાં આવે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ! યજ્ઞના ઉપકરણો પણ યથાવિધી તૈયાર કરવામાં આવે.
Verse 9
ऋत्विजश्न समाहूता यथोक्ता वेदपारगा: । क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रमरिंदम,“शत्रुदमन नरेश! तुम्हारे द्वारा आमन्त्रित शास्त्रोक्त योग्यतासे सम्पन्न वेदज्ञ ऋत्विक् विधिके अनुसार सब कार्य करें
અરિંદમ રાજન! તમારા દ્વારા યથોક્ત રીતે બોલાવાયેલા વેદપારંગત ઋત્વિજ શાસ્ત્ર મુજબ સર્વ ક્રિયાઓ કરે.
Verse 10
बद्धन्नपानसंयुक्त: सुसमृद्धगुणान्वित: । प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारा महायज्ञ भी प्रचुर अन्नपानकी सामग्रीसे युक्त और अत्यन्त समृद्धिशाली गुणोंसे सम्पन्न हो”
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તમારો મહાયજ્ઞ પણ પ્રચુર અન્ન-પાનથી યુક્ત અને સમૃદ્ધ ગુણોથી સંપન્ન થઈ શુભ રીતે પ્રવર્તે.
Verse 11
एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशाम्पते । पुरोहितं समानाय्य वचन चेदमब्रवीत्
કર્ણે આમ કહ્યે પછી, હે પ્રજાપતે, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધને પોતાના પુરોહિતને બોલાવી આ વચન કહ્યું— “બ્રાહ્મણ! મારા માટે ક્રતુશ્રેષ્ઠ રાજસૂય યજ્ઞ યથાન્યાય, યથાક્રમ અને વિધિપૂર્વક, ઉત્તમ દક્ષિણાઓ સાથે કરાવો.”
Verse 12
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् । आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम्
“ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી પૂર્ણ થયેલો ક્રતુશ્રેષ્ઠ રાજસૂય મારા માટે કરાવો; તેને યથાન્યાય, યથાક્રમ અને નિયમ મુજબ સંપન્ન કરો.”
Verse 13
स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजसत्तम: । (ब्राह्मणै:ः सहितो राजन् ये तत्रासन् समागता: ।) न स शक््य: क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे
આમ કહ્યે પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠે, ત્યાં ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણો સાથે, રાજાને કહ્યું— “રાજન! યુધિષ્ઠિર જીવિત હોય ત્યાં સુધી તે ક્રતુશ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરવો શક્ય નથી.”
Verse 14
आहर्तु कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम । दीर्घायुर्जीवति च ते धृतराष्ट्र: पिता नृप
વૈશંપાયને કહ્યું— “કૌરવશ્રેષ્ઠ! નૃપોત્તમ! તેને અહીં લઈ આવ; કારણ કે, હે નૃપ, તારા કુળમાં તારો દીર્ઘાયુ પિતા ધૃતરાષ્ટ્ર હજી જીવિત છે.”
Verse 15
अतश्वापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम । नरेश्वर! राजाके इस प्रकार आदेश देनेपर विप्रवर पुरोहितने वहाँ आये हुए अन्य ब्राह्मणोंके साथ इस प्रकार उत्तर दिया।--“कौरवश्रेष्ठ! नृपशिरोमणे! राजा युधिष्ठिरके जीते आपके कुलमें इस उत्तम क्रतु राजसूयका अनुष्ठान नहीं किया जा सकता। महाराज! अभी आपके दीर्घायु पिता धृतराष्ट्र भी जीवित हैं
વૈશંપાયને કહ્યું— “આથી પણ, નૃપોત્તમ, આ ક્રતુ તારી હાલની સ્થિતિને વિરુદ્ધ છે. રાજાએ એવો આદેશ આપતાં, વિપ્રવર પુરોહિતે ત્યાં આવેલા અન્ય બ્રાહ્મણો સાથે મળીને ઉત્તર આપ્યો— ‘કૌરવશ્રેષ્ઠ! નૃપશિરોમણિ! રાજા યુધિષ્ઠિર જીવિત હોય ત્યાં સુધી તારા કુળમાં આ ક્રતુશ્રેષ્ઠ રાજસૂય કરવો શક્ય નથી. વધુમાં, મહારાજ, તારો દીર્ઘાયુ પિતા ધૃતરાષ્ટ્ર પણ હજી જીવિત છે; તેથી પણ આ યજ્ઞ તારા માટે યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, પ્રભુ, રાજસૂય સમાન એક બીજો મહાન સત્રયજ્ઞ અસ્તિત્વમાં છે.’”
Verse 16
तेन त्वं यज राजेन्द्र शुणु चेद॑ं वचो मम । य इमे पृथिवीपाला: करदास्तव पार्थिव
વૈશંપાયન બોલ્યા—અતએવ, રાજેન્દ્ર! એ જ ઉપાયથી યજન કર અને મારી આ વાત સાંભળ. પૃથ્વીનાથ! જે ભૂપાલો તને કર આપે છે, નૃપશ્રેષ્ઠ! તેમને આજ્ઞા આપ.
Verse 17
ते करान् सम्प्रयच्छन्तु सुवर्ण च कृताकृतम् । तेन ते क्रियतामद्य लाड़लं नृपसत्तम
તેઓ તને કરરૂપે સોનું અર્પણ કરે—ઘડેલું પણ અને અઘડેલું પણ. નૃપસત્તમ! એ સોનાથી આજે જ એક હળ બનાવડાવ.
Verse 18
यज्ञवाटस्थ ते भूमि: कृष्यतां तेन भारत । तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्न: सुसंस्कृत:
હે ભારત! તારા યજ્ઞવાટમાં આવેલી ભૂમિ તે હળથી ખેડાવ. નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારે ત્યાં સુસંસ્કૃત અને પ્રચુર અન્નથી યુક્ત યજ્ઞ સંપન્ન થશે.
Verse 19
एष ते वैष्णवो नाम यज्ञ: सत्पुरुषोचित:
આ ‘વૈષ્ણવ’ નામનો યજ્ઞ છે—સત્પુરુષોને યોગ્ય.
Verse 20
एतेन नेष्टवान् कश्रिदृते विष्णुं पुरातनम् । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ स्पर्धत्येष महाक्रतु:
પુરાતન ભગવાન વિષ્ણુ સિવાય કોઈએ આ યજ્ઞ કર્યો નથી. આ મહાક્રતુ ક્રતુશ્રેષ્ઠ રાજસૂય સાથે સ્પર્ધા કરે છે.
Verse 21
अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्ष॒ तव भारत । निर्विघ्नश्च भवत्येष सफला स्यात् स्पृहा तव
હે ભારત! અમને તો આ યજ્ઞ જ ગમે છે અને એ જ તારા માટે કલ્યાણકારી થશે. આ યજ્ઞ વિઘ્ન વિના પૂર્ણ થાય છે; તેથી યજ્ઞ વિષયક તારી આ ઇચ્છા પણ આથી સફળ થશે.
Verse 22
(तस्मादेष महाबाहो तव यज्ञ: प्रवर्तताम् ।) एवमुक्तस्तु तैरविंप्रैर्धार्तराष्ट्री महीपति: । कर्ण च सौबल चैव क्रातृश्वैवेदमब्रवीत्
અતએવ, હે મહાબાહો! તારો આ યજ્ઞ આરંભ થવો જોઈએ. તે બ્રાહ્મણોએ એમ કહ્યે પછી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર રાજા (દુર્યોધન) એ કર્ણ, સૌબલ (શકુનિ) તથા પોતાના ભાઈઓને આ રીતે કહ્યું—
Verse 23
रोचते मे वच:ः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशय: । रोचते यदि युष्माकं तस्मात् प्रब्रूत मा चिरम्
બંધુઓ! આ બ્રાહ્મણોએ કહેલું બધું મને સંપૂર્ણ રીતે ગમે છે—એમાં શંકા નથી. જો તમને પણ આ વાત ગમે, તો વિલંબ કર્યા વિના તમારી સંમતિ જણાવો.
Verse 24
एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम् । संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम्
આ રીતે કહ્યે પછી તેઓ સૌએ નરાધિપને ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપી. ત્યારબાદ રાજાએ કાર્યસ્થાનોમાં રહેલા લોકોને ક્રમશઃ તેમના-તેમના કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવાની આજ્ઞા આપી.
Verse 25
हलस्य करणे चापि व्यादिष्टा: सर्वशिल्पिन: । यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्व यथाक्रमम्
હલ બનાવવાના કાર્ય માટે પણ બધા શિલ્પીઓને નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જેમ કહ્યું હતું તેમ બધું જ ક્રમશઃ કરવામાં આવ્યું.
Verse 183
प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो हरनिवारित: । “भारत! उसी हलसे आपके यज्ञमण्डपकी भूमि जोती जाय। नृपश्रेष्ठ) उस जोती हुई भूमिमें ही उत्तम संस्कारसे सम्पन्न
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ન્યાયવિધિ મુજબ યજ્ઞ પ્રવર્તે; સર્વ દિશાઓથી હરણ-અપહરણનો નિષેધ રહે. હે ભારત! એ જ હળથી તારા યજ્ઞમંડપની ભૂમિ ખેડાવાય; અને હે નૃપશ્રેષ્ઠ! એ ખેડાયેલી ભૂમિ પર યોગ્ય સંસ્કારોથી સંપન્ન, પ્રચુર અન્ન-પાનથી યુક્ત અને સર્વ માટે ખુલ્લો એવો યજ્ઞ યથોચિત રીતે આરંભ કરાવાય.
Verse 254
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णदिग्विजयसम्बन्धी दो सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ઘોષયાત્રાપર્વમાં કર્ણદિગ્વિજય-સંબંધિત બે સો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 255
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनयज्ञसमारम्भे पञ्चपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ઘોષયાત્રાપર્વમાં દુર્યોધનના યજ્ઞ-સમારંભ વિષયક બે સો પંચાવનમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
Whether righteous retaliation should proceed to maximum harm once the offender is helpless, or whether dharma requires restraint, conditional accountability, and measured punishment after victory.
Power is ethically valid only when governed by self-control: victory should culminate in deterrence and reform-oriented censure rather than uncontrolled escalation, aligning force with rāja-dharma.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is causal and ethical—explaining how humiliation, mercy, and subsequent tapas produce future constraints (the boon’s exception regarding Arjuna).