Adhyaya 251
Jayadratha Approaches Draupadī in the Forest (Hospitality, Persuasion, and Reproach)
Upa-parva: Draupadī-haraṇa / Jayadratha Episode (Forest Encounter Sub-cycle)
Vaiśaṃpāyana narrates a courtly-forest encounter: after kings are seated, a ruler (identified as Jayadratha, lord of Sindhu and Sauvīra) inquires about a woman whose speech and appearance have captivated him. Koṭikāśya identifies her as Draupadī (Kṛṣṇā), the honored wife of the five sons of Pāṇḍu and beloved among the Pārthas. Jayadratha enters the (momentarily) unoccupied hermitage and addresses Draupadī with formal inquiries about welfare. Draupadī responds with composed etiquette, affirming Yudhiṣṭhira’s well-being and extending hospitality: water for washing, a seat, and provisions, including an enumerated list of forest game typically associated with sustenance and guest-offerings. Jayadratha acknowledges the meal courtesies but pivots to persuasion, asserting that the exiled Pandavas are diminished in fortune and advising her not to remain attached to those living in hardship. He advances a prosperity-based argument—claiming that prudence avoids a husband who has lost royal splendor—and proposes that Draupadī become his wife to obtain comfort and status. The narration records Draupadī’s rejection: she withdraws with visible displeasure, censures his words, and instructs him to feel shame. The chapter closes with Draupadī verbally countering inducement while awaiting her husbands’ return, emphasizing fidelity and moral boundary-setting.
Chapter Arc: दुर्योधन अपमान और विफलता से जर्जर होकर प्रायोपवेश (आमरण अनशन) का निश्चय करता है; राजसभा के ‘सेनाजीवी’ और राज्यवासी स्तब्ध हैं कि राजा स्वयं को त्यागने चला है। → कर्ण आगे बढ़कर दुर्योधन को रोकता है और कठोर यथार्थ सुनाता है—राजा के राज्य में रहने वाले, राजकीय सेना पर जीविका चलाने वाले, और ‘प्रधाना: पुरुषा:’ (प्रभावशाली जन) यदि क्षुब्ध हों तो शत्रु-वाहिनी तक को हिला सकते हैं; इसलिए राजा का आत्मत्याग राज्य-धर्म के विरुद्ध है। वह कहता है कि पाण्डवों को तुच्छ समझकर बैठना उचित नहीं, पर उन्हें परास्त करने का उपाय पुरुषार्थ, संगठन और नीति से है, न कि आत्मविनाश से। → कर्ण का भावनात्मक और राजनीतिक दबाव चरम पर पहुँचता है—वह दुर्योधन के चरणों में बैठकर प्रतिज्ञा करता है कि यदि राजा उसकी बात न माने तो वह वहीं शुश्रूषा करता रहेगा; यहाँ तक कहता है कि ‘त्वद्विहीनो’ वह जी नहीं सकता। साथ ही वह राज्य के सभी आश्रितों/सेनाजीवियों को एकजुट होकर राजा-हित में यत्न करने का आह्वान करता है और पाण्डवों के शौर्य को स्वीकारते हुए भी उन्हें पराजित करने का संकल्प जगाता है। → दुर्योधन का प्रायोपवेश डगमगाता है; कर्ण उसे राजधर्म—प्रजा, सेना, आश्रितों और मित्रों के प्रति उत्तरदायित्व—की ओर लौटाता है। अध्याय का स्वर आत्मघात से हटकर प्रतिशोध-नीति, संगठन और आगामी संघर्ष की तैयारी पर टिक जाता है। → पाण्डवों को ‘बहुत पहले से दास’ कहकर कर्ण जो दर्पपूर्ण आश्वासन देता है, वह अगले घटनाक्रम की ओर संकेत करता है—क्या दुर्योधन इस उकसावे को नीति में बदलेगा या विनाशकारी हठ में?
Shlokas
Verse 2
सेनाजीवैश्व कौरव्य तथा विषयवासिभि:
હે કૌરવ્ય! સેનાની જીવિકા અને તેમ જ રાજ્યમાં વસતા પ્રજાજનોની જીવિકাও આ પર જ આધારિત છે.
Verse 3
प्राय: प्रधाना: पुरुषा: क्षोभयन्त्यरिवाहिनीम्
મોટેભાગે મુખ્ય પુરુષો જ શત્રુસેનાને ક્ષુબ્ધ કરી દે છે.
Verse 4
सेनाजीवाश्र ये राज्ञां विषये सन्ति मानवा:
રાજાના રાજ્યમાં એવા મનુષ્યો હોય છે, જેમની જીવિકા સેનાના આશ્રયે રહે છે.
Verse 5
यद्येवं पाण्डवै राजन् भवद्विषयवासिभि:
કર્ણે કહ્યું—“જો એવું જ હોય, હે રાજન, તો તમારા જ રાજ્યમાં વસતા, તમારા અધિકાર હેઠળના પ્રજાજનો દ્વારા પાંડવો વિષયક બાબત યથોચિત રીતે નિરાકરવામાં આવે.”
Verse 6
न चैतत् साधु यद् राजन् पाण्डवास्त्वां नृपोत्तमम्
કર્ણે કહ્યું—“હે રાજન, આ યોગ્ય નથી કે પાંડવો તમને—નૃપોમાં શ્રેષ્ઠને—આ રીતે વર્તે.”
Verse 7
शूराश्ष बलवन्तश्न संयुगेष्वपलायिन:
કર્ણે ઘોષણા કરી—“સાચા શૂરવીર અને બળવાન તેઓ જ છે, જે યુદ્ધસંગ્રામમાં પીઠ નથી બતાવતા; રણભૂમિમાંથી પલાયન કરતા નથી.”
Verse 8
पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुज्जसे
કર્ણે કહ્યું—“આજ પણ તમે પાંડવોના રત્નોનો ઉપભોગ કરો છો.”
Verse 9
सत्त्वस्थान् पाण्डवान् पश्य न ते प्रायमुपाविशन् । (तदलं ते महाबाहो विषादं कर्तुमीदृूशम् ।) उत्तिष्ठ राजन् भद्रं ते न चिरं कर्तुमहसि
“ધૈર્યમાં અડગ પાંડવોને જુઓ; તેઓ પ્રાયોપવેશ (મરણ-ઉપવાસ) કરવા બેઠા નથી. તેથી, હે મહાબાહો, આવા વિષાદમાં ડૂબવું તમને શોભતું નથી. ઊઠો, હે રાજન—તમારું કલ્યાણ થાઓ; તમે આ રીતે વધુ સમય રહેવા યોગ્ય નથી.”
Verse 10
पाण्डवोंके पास जितने रत्न थे, उन सबका उपभोग आज तुम्हीं कर रहे हो; तथापि देखो, पाण्डव कितने धैर्यवान् हैं कि उन्होंने कभी आमरण अनशन नहीं किया। अतः महाबाहो! तुम्हारे इस प्रकार विषाद करनेसे कोई लाभ नहीं है। राजन! उठो, तुम्हारा कल्याण हो। अब यहाँ अधिक विलम्ब नहीं करना चाहिये ।। अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभि: । प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना,नरेश्वर! राजाके राज्यमें निवास करनेवाले लोगोंको अवश्य ही उसके प्रिय कार्य करने चाहिये। अत: इसके लिये पछताने या विलाप करनेकी क्या बात है?
કર્ણે કહ્યું—પાંડવો પાસે જેટલા રત્નો હતા, તે બધાનો ઉપભોગ આજે તું જ કરી રહ્યો છે; છતાં જો, પાંડવો કેટલા ધૈર્યવાન—તેઓ ક્યારેય આમરણ ઉપવાસે બેઠા નથી. તેથી મહાબાહો રાજા, આવી નિરાશાથી કોઈ લાભ નથી. ઊઠો, રાજન; તમારું કલ્યાણ થાઓ. હવે અહીં વધુ વિલંબ કરવો ન જોઈએ. નૃપતે, રાજાના રાજ્યમાં વસતા લોકોએ નિશ્ચયે રાજાને પ્રિય એવા કાર્યો જ કરવા જોઈએ; તો પછી અહીં વિલાપ શેનો, નરેશ્વર?
Verse 11
मद्वाक्यमेतद् राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि । स्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन,शत्रुओंका मान मर्दन करनेवाले महाराज! यदि तुम मेरी यह बात नहीं मानोगे तो मैं भी तुम्हारे चरणोंकी सेवा करता हुआ यहीं रह जाऊँगा
કર્ણે કહ્યું—રાજેન્દ્ર! જો તું મારી આ સલાહ મુજબ ન કરેશ, તો હે અરિમર્દન, હું તારા ચરણોની સેવા કરતો અહીં જ રહી જઈશ.
Verse 12
नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नररषभ । प्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि,नरश्रेष्ठ! तुमसे अलग होकर मैं जीवित नहीं रहना चाहता। राजन! आमरण अनशनके लिये बैठ जानेपर तुम समस्त राजाओंके उपहासपात्र हो जाओगे
કર્ણે કહ્યું—નરશ્રેષ્ઠ! તારા વિના હું જીવવા સમર્થ નથી. રાજન! જો તું આમરણ ઉપવાસે બેસી જશે, તો સર્વ રાજાઓમાં તું ઉપહાસનો વિષય બની જશે.
Verse 13
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नैवोत्थातुं मनश्नक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चय:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! कर्णके ऐसा कहनेपर राजा दुर्योधनने स्वर्गलोकमें ही जानेका निश्चय करके उस समय उठनेका विचार नहीं किया
વૈશમ્પાયને કહ્યું—કર્ણે આમ કહ્યે પછી, રાજા દુર્યોધને તે સમયે સ્વર્ગે જવાનો નિશ્ચય કરી લીધો હતો; તેથી ઊઠવાનો વિચાર પણ તેણે કર્યો નહીં.
Verse 16
सद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन | कर्ण बोला--राजन्! आज तुम जो यहाँ इतनी लघुताका अनुभव कर रहे हो, इसका कोई कारण मेरी समझमें नहीं आता। शत्रुनाशक वीर! यदि एक बार शत्रुओंके वशमें पड़ जानेपर पाण्डवोंने तुम्हें छुड़ाया है, तो इसमें कौन अद्भुत बात हो गयी?
કર્ણે કહ્યું—રાજન! આજે અહીં તું જે એટલી લઘુતા (અપમાન) અનુભવે છે, તેનું કારણ મને સમજાતું નથી. શત્રુકર્શન વીર! જો એક વાર શત્રુઓના વશમાં પડ્યા પછી પાંડવોએ તને છોડાવ્યો હોય, તો તેમાં અદ્ભુત શું છે?
Verse 33
निगृहान्ते च युद्धेषु मोक्ष्यन्ते चैव सैनिकै: । प्राय: देखा जाता है कि प्रधान पुरुष लड़ते-लड़ते शत्रुओंकी सेनाको व्याकुल कर देते हैं। फिर उसी युद्धमें वे बंदी बना लिये जाते हैं और साधारण सैनिकोंकी सहायतासे छूट भी जाते हैं
યુદ્ધમાં મુખ્ય પુરુષો ઘણી વાર શત્રુસેનાને દબાવી તેમની પંક્તિઓમાં ગભરાટ પેદા કરે છે; પરંતુ એ જ લડાઈમાં તેઓ ક્યારેક કેદ પણ થઈ જાય છે અને પછી સામાન્ય સૈનિકોની મદદથી ફરી મુક્ત થાય છે।
Verse 46
तैः सड़म्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम् | जो मनुष्य सेनाजीवी हैं अथवा राजाके राज्यमें निवास करते हैं, उन सबको मिलकर अपने राजाके हितके लिये यथोचित प्रयत्न करना चाहिये
તેમની સાથે મળીને રાજાના હિત માટે પરિસ્થિતિ પ્રમાણે યથોચિત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જે લોકો સેનાથી જીવન ચલાવે છે અથવા રાજાના રાજ્યમાં વસે છે, તેઓ સૌએ એક થઈ પોતાના રાજાના કલ્યાણ માટે યોગ્ય પ્રયાસ કરવો જોઈએ।
Verse 53
यदृच्छया मोक्षितो5सि तत्र का परिदेवना | राजन! यदि तुम्हारे राज्यमें निवास करनेवाले पाण्डवोंने इसी नीतिके अनुसार दैववश तुम्हें शत्रुओंके हाथसे छुड़ा दिया है, तो इसमें खेद करनेकी क्या बात है?
જો તું દૈવયોગે મુક્ત થયો હોય, તો શોક શાનો? રાજન, જો તારા રાજ્યમાં વસતા પાંડવોએ આ નીતિ પ્રમાણે ભાગ્યવશ તને શત્રુઓના હાથમાંથી છોડાવ્યો હોય, તો ખેદનું કારણ શું?
Verse 63
स्वसेनया सम्प्रयान्तं नानुयान्ति सम पृष्ठतः । राजन! आप श्रेष्ठ नरेश हैं और अपनी सेनाके साथ वनमें पधारे हैं, ऐसी दशामें यहाँ रहनेवाले पाण्डव यदि आपके पीछे-पीछे न चलते--आपकी सहायता न करते तो यह उनके लिये अच्छी बात न होती
રાજા પોતાની સેનასთან આગળ વધે ત્યારે પાછળ રહેનારોએ તેની પાછળ ચાલવામાં ચૂક કરવી યોગ્ય નથી. રાજન, તમે શ્રેષ્ઠ નરેશ છો અને પોતાની સેનાસહ વનમાં આવ્યા છો; આવી સ્થિતિમાં અહીં વસતા પાંડવો જો તમારા પાછળ-પાછળ ન ચાલે અને તમારી મદદ ન કરે, તો તે તેમને શોભતું ન હોત।
Verse 73
भवतस्ते सहाया वै प्रेष्यतां पूर्वमागता: । पाण्डव शौर्यसम्पन्न, बलवान् तथा युद्धमें पीठ न दिखानेवाले हैं। वे आपके दास तो बहुत पहले ही हो चुके हैं, अतः उन्हें आपका सहायक होना ही चाहिये
તમારા જે સહાયક પહેલાં આવી પહોંચ્યા છે, તેમને પહેલાં મોકલો. પાંડવો શૌર્યસંપન્ન અને બળવાન છે તથા યુદ્ધમાં કદી પીઠ નથી બતાવતા. તેઓ બહુ પહેલાંથી જાણે તમારી સેવામાં બંધાયેલા છે; તેથી તમારો આધાર બનવું તેમનું યોગ્ય કર્તવ્ય છે।
Verse 236
अज्ञातैर्यदि वा ज्ञातै: कर्तव्यं नूपते: प्रियम् | कुरुश्रेष्ठ॒ जो राजकीय सेनामें रहकर जीविका चलाते हैं तथा राजाके राज्यमें निवास करते हैं, वे ज्ञात हों या अज्ञात; उनका कर्तव्य है कि वे सदा राजाका प्रिय करें
કર્ણે કહ્યું—રાજાની સેવામાં, ખાસ કરીને રાજકીય સેનામાં રહી જીવનનિર્વાહ કરનાર અને રાજાના રાજ્યમાં વસનાર લોકો જાણીતા હોય કે અજાણીતા—તેમનું કર્તવ્ય સદા રાજાને પ્રિય એવું જ કરવાનું છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, રાજપ્રસાદ અને રાજ્યવ્યવસ્થા ટકાવી રાખે એવા આચરણમાં તેઓ ધર્મથી બંધાયેલા છે.
Verse 250
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे कर्णवाक्ये पजञ्चाशदधिकद्धिशततमो<्ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના ઘોષયાત્રાપર્વમાં, દુર્યોધનના પ્રાયોપવેશ (આમરણ ઉપવાસ) અને કર્ણવાક્ય વિષયક બે સો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether power and prosperity can justify violating marital and protective norms; Jayadratha frames comfort as prudence, while Draupadī treats the proposal as an ethical breach irrespective of changing fortune.
The chapter underscores that dharma is not contingent upon external success: fidelity, restraint, and respect for social obligations remain binding even when political status and wealth fluctuate.
No explicit phalaśruti appears in the cited verses; the chapter’s function is primarily narrative-ethical, establishing character positions and the normative critique that frames subsequent repercussions.