Adhyaya 250
द्रौपदी-शैब्यसंवादः — Draupadī’s Identification and Counsel on Hospitality
Upa-parva: Draupadī–Śaibya-saṃvāda (Hospitality and Identification Episode)
Vaiśaṃpāyana reports Draupadī’s reply after she is questioned by a distinguished Śibi figure. She first marks the impropriety of a direct address to her, stating that no one else is present to speak on her behalf and that she is alone in the forest, committed to her prescribed conduct. She then demonstrates informed recognition of the questioner, identifying him as Suratha’s son known as Koṭikāśya, and proceeds to disclose her own identity as Drupada’s daughter, known as Kṛṣṇā (Draupadī). She states that she has the five Pandavas as husbands and explains their current movements: having settled her at the hermitage, they have separated to the four directions for hunting—Yudhiṣṭhira to the east, Bhīma to the south, Arjuna (Jaya) to the west, and the twin sons of Mādrī to the north. Draupadī anticipates their return and advises that the visitor will be honored and then may depart as desired, emphasizing atithi-dharma. She concludes by entering the leaf-hut, reflecting on the household’s guest-obligations even in exile.
Chapter Arc: गन्धर्वों के हाथों अपमानित होकर छूटे दुर्योधन का हृदय विषाद से भर उठता है; वह कर्ण के सामने अपनी ग्लानि, पराजय और ‘आमरण अनशन’ का निश्चय प्रकट करता है। → दुर्योधन अपने ही अहंकार पर धिक्कार करता है—शत्रुओं की हँसी, पाण्डवों की उपेक्षापूर्ण दृष्टि, और अपने ‘पौरुष’ की निष्फलता उसे भीतर से तोड़ती है। भाई दुःशासन भी बड़े भाई के चरण छूकर विलाप करता है और राज्य-भार सँभालने की बात कहकर रो पड़ता है; संकट यह है कि शोक और अपमान दुर्योधन को आत्म-विनाश की ओर ढकेल रहे हैं। → कर्ण व्यथित होकर आगे आता है और कठोर-उपदेश देता है—‘शोक में डूबे रहने से शोक कभी नहीं मिटता’; वह दुर्योधन को नासमझी छोड़कर धैर्य, नीति और पुरुषार्थ की ओर लौटने को बाध्य करता है, ताकि अपमान का उत्तर आत्म-त्याग नहीं, कर्म-प्रयत्न बने। → कर्ण दुर्योधन के मन को स्थिर करने का प्रयत्न करता है—विषाद को काटकर उसे कर्तव्य, प्रतिष्ठा और भविष्य की योजना की ओर मोड़ता है; भाई-बंधुता और राजधर्म की स्मृति दुर्योधन को अनशन के संकल्प से हटाने की दिशा में ले जाती है। → कर्ण के उपदेश के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या दुर्योधन अपमान की आग को नीति में बदलेगा, या उसी आग से स्वयं को जला डालेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल १६६ “लोक हैं) एकोनपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनका कर्णसे अपनी ग्लानिका वर्णन हु आमरण अनशनका निश्चय
દુર્યોધન બોલ્યો—કર્ણ! ચિત્રસેનને મળ્યા પછી તે સમયે શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર અર્જુને હસતાં હસતાં જાણે આ શૂરોચિત વચન કહ્યું.
Verse 2
भ्रातृनहसि मे वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम । अनर्हधर्षणा हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु
વીર ગંધર્વશ્રેષ્ઠ! તારે મારા આ ભાઈઓને મુક્ત કરી દેવા જોઈએ. પાંડવો જીવતા હોય ત્યાં સુધી એમને આ રીતે અપમાન અને અતિચાર સહન કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 3
एवमुक्तस्तु गन्धर्व: पाण्डवेन महात्मना | उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गता:
મહાત્મા પાંડવે આમ કહ્યે ત્યારે ગંધર્વે ઉત્તર આપ્યો—“કર્ણ! અમે તો મંત્રણા કરતાં કરતાં જ બહાર નીકળ્યા હતા.”
Verse 4
तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा
ગંધર્વ જ્યારે તે વચન આ રીતે ઉચ્ચારી રહ્યો હતો ત્યારે—
Verse 5
युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वा: सह पाण्डवै:
ત્યારે ગંધર્વો પાંડવો સાથે યુધિષ્ઠિર પાસે આવી હાજર થયા।
Verse 6
स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्ध: शत्रुवशं गत:
સ્ત્રીઓની સામે હું દીન બની બાંધાયો અને શત્રુઓના વશમાં ગયો।
Verse 7
युधिष्ठटिरस्योपह्त: कि नु दुःखमत: परम् | स्त्रियोंके सामने मैं दीनभावसे बँधकर शत्रुओंके वशमें पड़ गया और उसी दशामें युधिष्ठिरको अर्पित किया गया। इससे बढ़कर दुःखकी बात और क्या हो सकती है? ।।
યુધિષ્ઠિરની સામે અપમાનિત થવું—આથી મોટું દુઃખ શું? સ્ત્રીઓની સામે હું દીનભાવથી બાંધાયો, શત્રુઓના વશમાં પડ્યો અને એ જ હાલતમાં યુધિષ્ઠિરને અર્પિત થયો; આથી વધુ પીડાદાયક વાત બીજી શું હોઈ શકે?
Verse 8
तैर्मोक्षितो<हं दुर्बृद्धिर्दत्तं तैरैव जीवितम् । जिनका मैंने सदा तिरस्कार किया और जिनका मैं सर्वदा शत्रु बना रहा, उन्हीं लोगोंने मुझ दुर्बुद्धिको शत्रुओंके बन्धनसे छुड़ाया है और उन्होंने ही मुझे जीवनदान दिया है ।।
હું દુર્બુદ્ધિ—તેમણે જ મને મુક્ત કર્યો છે; જીવન પણ તેમણે જ મને આપ્યું છે. જેમનો મેં સદા તિરસ્કાર કર્યો અને જેમની સામે હું હંમેશાં શત્રુ બની રહ્યો—એ જ લોકોએ મને શત્રુઓના બંધનમાંથી છોડાવી જીવનદાન આપ્યું છે।
Verse 9
भवेद् यश: पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्
જો હું તે ગંધર્વનો વધ કરું તો પૃથ્વી પર મારું યશ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 10
यत् त्वद्य मे व्यवसितं तच्छूणुध्वं नरर्षभा:
દુર્યોધને કહ્યું—“હે નરશ્રેષ્ઠો! આજે મેં જે નિશ્ચય કર્યો છે તે સાંભળો.”
Verse 11
भ्रातरश्वैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति
દુર્યોધને કહ્યું—“મારા બધા ભાઈઓ આજે જ પોતાના નગર તરફ જઈ પડે.”
Verse 12
कर्णप्रभृतयश्वैव सुह्ृदो बान्धवाश्न ये | दुःशासन पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
દુર્યોધને કહ્યું—“કર્ણ વગેરે મારા સુહૃદો અને બાંધવો સૌ આજે નગર તરફ પ્રસ્થાન કરે; અને દુઃશાસનને આગળ રાખીને જાય.”
Verse 13
मेरे सब भाई आज अपनी राजधानीको चले जायाँँ। कर्ण आदि मेरे मित्र तथा बान्धवगण भी दुःशासनको आगे करके आज ही हस्तिनापुरको लौट जायाँ ।।
દુર્યોધને કહ્યું—“મારા બધા ભાઈઓ આજે રાજધાની તરફ ચાલ્યા જાય. કર્ણ વગેરે મારા મિત્રો અને બાંધવો પણ દુઃશાસનને આગળ રાખીને આજ જ હસ્તિનાપુર પરત જાય. પરંતુ શત્રુઓ દ્વારા હાંકી કાઢવામાં આવ્યો હોઉં તેમ હું નગરમાં પાછો નહીં જાઉં. મેં શત્રુઓનો ગર્વ દબાવ્યો છે અને સુહૃદોને યોગ્ય માન આપ્યો છે; હવે અપમાન લઈને પરત ફરવું મને સ્વીકાર્ય નથી।”
Verse 14
स सुहृच्छोकदो जात: शत्रूणां हर्षवर्धन: । वारणाह्नयमासाद्य कि वक्ष्यामि जनाधिपम्,परंतु आज मैं अपने सुहृदोंके लिये शोकदायक और शत्रुओंका हर्ष बढ़ानेवाला हो गया। हस्तिनापुर जाकर मैं राजासे क्या कहूँगा?
“આજે હું મારા સુહૃદો માટે શોકદાયક અને શત્રુઓના હર્ષને વધારનાર બની ગયો છું. હસ્તિનાપુર જઈને હું રાજાને શું કહું?”
Verse 15
भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुर: संजयस्तथा । बाह्लीकः सौमदत्तिश्न ये चान्ये वृद्धसम्मता:
દુર્યોધને કહ્યું—ભીષ્મ અને દ્રોણ, કૃપ અને દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા, વિદુર અને સંજય; બાહ્લીક તથા સોમદત્તપુત્ર ભૂરિશ્રવા અને અન્ય જે વૃદ્ધોમાં પૂજ્ય ગણાય છે—તેઓ, તેમજ બ્રાહ્મણો, અગ્રણી વૈશ્યો અને તટસ્થ વૃત્તિ ધરાવનારા લોકો મને શું કહેશે? અને હું તેમને શું ઉત્તર આપું?
Verse 16
ब्राह्मणा: श्रेणिमुख्याश्व तथोदासीनवृत्तय: । किं मां वक्ष्यन्ति कि चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम्
દુર્યોધને કહ્યું—બ્રાહ્મણો, શ્રેણીઓના મુખ્ય પુરુષો અને ઉદાસીન-તટસ્થ વૃત્તિ ધરાવનારા લોકો મને શું કહેશે? અને હું તેમને શું ઉત્તર આપું? અને તે પૂજ્ય વૃદ્ધો—ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, અશ્વત્થામા, વિદુર, સંજય, બાહ્લીક, ભૂરિશ્રવા તથા અન્ય માનનીય મહાનુભાવો—મને શું કહેશે?
Verse 17
रिपूर्णां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि । आत्मदोषात् परिशभ्रष्ट: कथं वक्ष्यामि तानहम्
હું પરાક્રમ કરીને શત્રુઓના મસ્તક અને વક્ષસ્થળ પર પગ મૂકી ઊભો રહ્યો હતો; પરંતુ હવે પોતાના જ દોષથી ત્યાંથી ખસી પડ્યો છું. આવી સ્થિતિમાં તે આદરણીય પુરુષો સાથે હું કેવી રીતે વાત કરી શકું?
Verse 18
दुर्विनीता: श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वित:
હે ભદ્રે! જે દુર્વિનીત હોય, તે લક્ષ્મી, વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ લાંબા સમય સુધી કલ્યાણમય પદ પર ટકી શકતા નથી—જેમ હું મદ અને ગર્વમાં મગ્ન થઈ પોતાની પ્રતિષ્ઠા ગુમાવી બેઠો.
Verse 19
अहो नाह॑मिदं कर्म कष्टं दुश्चरितं कृतम् । स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तोडस्मि संशयम्
અહો! આ કઠોર, દુષ્કૃત્ય કર્મ મારા યોગ્ય ન હતું. હું જ દુર્બુદ્ધિ બની મોહવશ એવો દુઃખદ દુષ્કર્મ કરી બેઠો, જેના કારણે હવે મારું જીવન જ સંશયમાં પડી ગયું છે.
Verse 20
तस्मात् प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् | चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छाच्छत्रुभिरुद्धृत:
અતએવ હું પ્રાયોપવેશ (આમરણ ઉપવાસ) કરીશ; હવે હું જીવિત રહી શકીશ નહીં. શત્રુઓએ સંકટમાંથી ઉગાર્યો હોય, તો આત્મચેતન પુરુષ ભલા કેમ જીવવા ઇચ્છે?
Verse 21
शत्रुओंने मेरी हँसी उड़ायी है। मुझे अपने पौरुषका अभिमान था; किंतु यहाँ मैं कोई पुरुषार्थ न दिखा सका। पराक्रमी पाण्डवोंने अवहेलनापूर्ण दृष्टिसे मुझे देखा है। (ऐसी दशामें मुझे इस जीवनसे विरक्ति हो गयी है)
શત્રુઓએ મારી હાંસી ઉડાવી છે. મને મારા પૌરુષનો અભિમાન હતો; પરંતુ અહીં હું કોઈ પુરુષાર્થ બતાવી શક્યો નથી. પરાક્રમી પાંડવોએ મને અવહેલનાભરી નજરે જોયો છે; તેથી હવે આ જીવન પ્રત્યે મને વિરક્તિ થઈ ગઈ છે.
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत् | दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! આ રીતે ચિંતામાં ગરકાવ થયેલા દુર્યોધને ત્યારે દુઃશાસનને કહ્યું—“હે ભરતવંશજ દુઃશાસન, મારી આ વાત સાંભળ.”
Verse 23
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नूपो भव । प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णममौबलपालिताम्
મારા દ્વારા અપાયેલો આ રાજ્યાભિષેક સ્વીકાર; રાજા બન. કર્ણ અને શકુનીના બળથી સુરક્ષિત, ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ આ પૃથ્વીનું શાસન કર.
Verse 24
भ्रातृन् पालय विस्रब्ध॑ मरुतो वृत्रहा यथा । बान्धवाश्लोपजीवन्तु देवा इव शतक़ुतुम्
જેમ વૃત્રહા ઇન્દ્ર મરુતોનું નિર્ભયે રક્ષણ કરે છે, તેમ તું પણ વિશ્વાસપૂર્વક તારા ભાઈઓનું પાલન કર. અને જેમ દેવો શતક્રતુ ઇન્દ્રના આશ્રયે જીવન નિર્વાહ કરે છે, તેમ તારા બાંધવો પણ તારા આશ્રયે જીવતા રહે.
Verse 25
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्वाप्रमादत: । बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गति: सदा,'प्रमाद छोड़कर सदा ब्राह्मणोंकी जीविकाकी व्यवस्था एवं रक्षा करना। बन्धुओं तथा सुहृदोंको सदैव सहारा देते रहना
પ્રમાદ વિના સદા બ્રાહ્મણોની જીવિકા અને રક્ષા સુનિશ્ચિત કર. તેમજ બંધુઓ અને સુહૃદો માટે હંમેશા આશ્રય અને આધાર બની રહે.
Verse 26
ज्ञातीश्वाप्पनुपश्येथा विष्णुरदेवगणान् यथा । गुरव: पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्
વિષ્ણુ જેમ દેવગણને રક્ષાભાવે, વૈર વિના જુએ છે, તેમ તું પણ પોતાના જ્ઞાતિજનની સંભાળ રાખ. ગુરુજન અને વૃદ્ધો તારે રક્ષવા યોગ્ય છે. જા, ધરતીનું શાસન કર.
Verse 27
नन्दयन् सुहृदः सर्वान् शात्रवां क्षावभर्त्सयन् । कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह
સર્વ સુહૃદોને આનંદિત કરતાં અને શત્રુઓને ઠપકો આપતાં, તેણે તેને ગળે ભેળવી કહ્યું—“હવે જા.”
Verse 28
'जैसे भगवान् विष्णु देवताओंपर कृपादृष्टि रखते हैं
તે વચન સાંભળીને દુઃશાસન દીન થઈ ગયો. આંસુઓથી તેનું ગળું ભરાઈ ગયું; ભારે શોકથી પીડિત થઈ, હાથ જોડીને પ્રણામ કરી બોલ્યો.
Verse 29
सगद्गदमिदं वाक््यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मन: । प्रसीदेत्यपतद् भूमौ दूयमानेन चेतसा
ગદગદ વાણીથી તેણે પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈને કહ્યું—“પ્રસન્ન થાઓ.” અને શોકથી દહન થતા ચિત્ત સાથે તે ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 30
दुःखित: पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सूजन् । उक्तवांश्व॒ नरव्याप्रो नैतदेवं भविष्यति
વૈશંપાયન બોલ્યા—દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે ભાઈના ચરણોમાં પડી ગયો અને આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં. પછી તે નરવ્યાઘ્ર શોકથી ગળો ભરાઈ ગયો હોય તેમ વ્યથિત ચિત્તે બોલ્યો—“ના—આવું નહીં બને.”
Verse 31
विदीर्येत् सकला भूमिद्यौश्वापि शकलीभवेत् | रविरात्मप्रभां जह्मात् सोम: शीतांशुतां त्यजेत्
“ભલે આખી ધરતી ફાટી જાય, ભલે આકાશ ટુકડા-ટુકડા થઈ જાય; સૂર્ય પોતાની તેજસ્વિતા છોડે અને ચંદ્ર પોતાની શીતલ કિરણો ત્યજી દે—તથાપિ, રાજન, તમારા વિના હું આ વસુંધરાનું શાસન નહીં કરું. ‘પ્રસન્ન થાઓ, પ્રસન્ન થાઓ’—આ અંતિમ વાક્ય તે વારંવાર બોલતો રહ્યો।”
Verse 32
वायु: शैघ्रयमथो जह्माद्धिमवांश्व॒ परिव्रजेत् । शुष्येत् तोयं समुद्रेषु वह्लिरप्युष्णतां त्यजेत्
“ભલે પવન પોતાની ઝડપ ત્યજી દે, ભલે હિમાલય સ્થાન છોડીને ભટકે; સમુદ્રોનું પાણી સૂકી જાય અને અગ્નિ પણ પોતાની ઉષ્ણતા ત્યજી દે—તથાપિ, રાજન, તમારા વિના હું આ ધરતીનું શાસન નહીં કરું.” અને ‘પ્રસન્ન થાઓ, પ્રસન્ન થાઓ’—આ વાક્ય તે વારંવાર બોલતો રહ્યો।
Verse 33
द्रष्टार: सम सुखाद्धीनान् सदारान् पाण्डवानिति । कर्ण! महात्मा पाण्डुनन्दन अर्जुनके ऐसा कहनेपर गन्धर्वने वह बात कह दी
દુર્યોધન બોલ્યો—“કર્ણ! ગંધર્વે એ જ વાત કહી દીધી, જેના માટે અમે વિચારવિમર્શ કરીને ઘરેથી નીકળ્યા હતા—કે ‘આ કૌરવો સુખથી વંચિત, પત્ની સહિત પાંડવોને જોવા આવ્યા છે.’ અને તેણે આ પણ કહ્યું—‘રાજન, તમારા વિના હું આ વસુંધરાનું શાસન નહીં કરું; પ્રસન્ન થાઓ, પ્રસન્ન થાઓ.’ આ વાક્ય તે વારંવાર દોહરાવતો રહ્યો।”
Verse 34
त्वमेव न: कुले राजा भविष्यसि शतं समा: । एवमुक्त्वा स राजान सुस्वरं प्ररुरोद ह
“અમારા કુળમાં તમે જ સો વર્ષ સુધી રાજા રહેશો.” એમ કહીને તે રાજા સામે ઊંચા સ્વરે રડી પડ્યો।
Verse 35
तथा तौ दुःखितौ दृष्टवा दःशासनसुयोधनौ
તે બંનેને દુઃખિત જોઈ દુઃશાસન અને સુયોધને તેવી જ પ્રતિક્રિયા દર્શાવી.
Verse 36
विषीदथ: कि कौरव्यौ बालिश्यात् प्राकृताविव
હે કૌરવકુમારો! બાળિશતાથી સામાન્ય, અસંસ્કૃત માણસોની જેમ તમે બંને કેમ વિષાદમાં ડૂબો છો?
Verse 37
यदा च शोचत: शोको व्यसनं नापकर्षति
અને જ્યારે શોક કરનારનો શોક પણ આવેલું વ્યસન (સંકટ) દૂર કરી શકતો નથી,
Verse 38
सामर्थ्य कि तत: शोके शोचमानौ प्रपश्यथ: । धृतिं गृह्लीत मा शत्रून् शोचन्तौ नन्दयिष्यथ:
તો પછી એ શોકમાં શું સામર્થ્ય છે, જે તમે બંને શોક કરતાં કરતાં જોઈ રહ્યા છો? ધૈર્ય ધારણ કરો; શોક કરીને શત્રુઓને આનંદ ન આપો.
Verse 39
जब शोक करनेवालेका शोक उसपर आये हुए संकटको टाल नहीं सकता है, तब उसमें क्या सामर्थ्य है? यह तुम दोनों भाई शोक करके प्रत्यक्ष देख रहे हो। अत: धैर्य धारण करो। शोक करके तो शत्रुओंका हर्ष ही बढ़ाओगे ।।
જ્યારે શોક કરનારનો શોક પણ તેના પર આવેલા સંકટને ટાળી શકતો નથી, ત્યારે તેમાં શું સામર્થ્ય છે? તમે બંને ભાઈ શોક કરતાં કરતાં આ વાત પ્રત્યક્ષ જોઈ રહ્યા છો. તેથી ધૈર્ય ધારણ કરો; શોક કરીને તો શત્રુઓનો હર્ષ જ વધારશો. હે રાજન! પાંડવોએ ગંધર્વોના હાથમાંથી તમને છોડાવી પોતાનું કર્તવ્ય જ નિભાવ્યું છે. રાજાના રાજ્યમાં વસનારોએ સદા રાજાને પ્રિય અને હિતકારી કાર્ય કરવું જોઈએ.
Verse 40
पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वरा: । ना्हस्येवंगते मन्युं कर्तु प्राकृतवद् यथा
વૈશંપાયન બોલ્યા— તારા રક્ષણ અને પાલનથી તેઓ અહીં જ્વર જેવી વ્યાકુલતા વિના નિશ્ચિંત રહી વસે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય માણસની જેમ રોષ કે આત્મદીનતાનો ખેદ કરવો તને યોગ્ય નથી.
Verse 41
विषण्णास्तव सोदर्यस्त्वियि प्रायं समास्थिते । (तदलं दुःखितानेतान् कर्तु सर्वान् नराधिप ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા— રાજન, તું પ્રાણત્યાગ-ઉપવાસનો સંકલ્પ કરીને બેઠો છે; અને તારા સહોદર ભાઈઓ શોક અને વિષાદમાં ડૂબી ગયા છે. નરાધિપ, બસ— સૌને દુઃખી કરવાથી કોઈ લાભ નથી. તારો કલ્યાણ થાઓ; ઊઠ, જા અને ભાઈઓને આશ્વાસન આપ.
Verse 46
भूमेर्विवरमन्वैच्छ प्रवेष्टं व्रीडयान्वित: । जिस समय गन्धर्व उपर्युक्त बात कह रहा था, उस समय मैं (अत्यन्त) लज्जित हो गया। मेरी इच्छा हुई कि धरती फटे और मैं उसमें समा जाऊँ
દુર્યોધન બોલ્યો— લજ્જાથી દબાઈને મને ઇચ્છા થઈ કે ધરતીમાં ચીર પડે અને હું તેમાં પ્રવેશ કરીને અદૃશ્ય થઈ જાઉં.
Verse 56
अस्महुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्वास्मान् न्यवेदयन् | तत्पश्चात् गन्धर्वोने पाण्डवोंके साथ युधिष्ठिरके पास आकर हमलोगोंकी दुर्मन्त्रणा उन्हें बतायी और हमें उनके सुपुर्द कर दिया। उस समय हम सब लोग बँधे हुए थे
દુર્યોધન બોલ્યો— અમે તેને અમારી સલાહ જણાવી હતી; ત્યારબાદ અમે બંધાયેલા જ હતાં. પછી ગંધર્વ પાંડવો સાથે યુધિષ્ઠિર પાસે આવ્યો, અમારી દુષ્ટ મંત્રણા તેમને કહી સંભળાવી અને અમને તેમની કસ્ટડીમાં સોંપી દીધા. તે સમયે અમે બધા બંધનમાં હતાં.
Verse 83
श्रेयस्तद् भविता महां नैवंभूतस्य जीवितम् । वीर! यदि मैं उस महायुद्धमें मारा गया होता तो यह मेरे लिये कल्याणकारी होता; परंतु इस दशामें जीवित रहना कदापि अच्छा नहीं है
દુર્યોધન બોલ્યો— હે વીર, મારી આ સ્થિતિમાં જીવન કરતાં મૃત્યુ જ શ્રેયસ્કર છે. તે મહાયુદ્ધમાં હું મારાયો હોત તો એ જ મારા માટે કલ્યાણકારી બનત; પરંતુ આ દશામાં જીવતો રહેવું કદી પણ સારું નથી.
Verse 93
प्राप्ताश्न पुण्यलोका: स्युर्महेन्द्रसदने5क्षया: । गन्धर्वके हाथसे मारे जानेपर इस भूमण्डलमें मेरा यश विख्यात हो जाता और इन्द्रलोकमें मुझे अक्षय पुण्यधाम प्राप्त होते
દુર્યોધને મનમાં વિચાર્યું—જો હું ગંધર્વોના હાથે મારાયો હોત, તો આ ભૂમંડળમાં મારું યશ પ્રસિદ્ધ થઈ જાત અને મહેન્દ્રના સદનમાં મને અક્ષય પુણ્યધામ પ્રાપ્ત થાત।
Verse 103
इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् । नरश्रेष्ठ वीरो! अब मैंने जो निश्चय किया है, उसे सुनो। मैं यहाँ आमरण अनशन करूँगा। तुम सब लोग घर लौट जाओ
દુર્યોધને કહ્યું—“હું અહીં જ પ્રાયોપવેશ કરીશ; તમે સૌ ઘેર પાછા જાઓ.”
Verse 231
शत्रुभिश्वावहसितो मानी पौरुषवर्जित: । पाण्डवैरविक्रमाब्यैश्व सावमानमवेक्षित:
દુર્યોધને કહ્યું—“શત્રુઓએ મારી હાંસી ઉડાવી છે; છતાં હું અભિમાનને ચાંપીને બેઠો છું, ભલે સાચા પૌરુષથી વંચિત હોઉં. અને પાંડવો—જેઓનો પરાક્રમ તુચ્છ છે—તેમણે પણ મને અવમાનથી જોયો છે.”
Verse 249
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे एकोनपजञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના ઘોષયાત્રાપર્વમાં દુર્યોધનના પ્રાયોપવેશ વિષયક બે સો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 346
पादौ संस्पृश्य मानाहँं भ्रातुर्ज्येछ्ठस्य भारत । 'भैया! आप ही हमारे कुलमें सौ वर्षोतक राजा बने रहेंगे।। जनमेजय! ऐसा कहकर दुःशासन अपने बड़े भाईके माननीय चरणोंको पकड़कर फूट-फूटकर रोने लगा
વૈશંપાયને કહ્યું—હે ભારત! જ્યેષ્ઠ ભાઈના ચરણ સ્પર્શ કરીને તેણે કહ્યું—“ભાઈ! અમારા કુળમાં તમે જ સો વર્ષ રાજા બની રહેશો.” હે જનમેજય! એમ કહી દુઃશાસને મોટા ભાઈના પૂજ્ય ચરણ પકડીને ફૂટ-ફૂટીને રડવા લાગ્યો।
Verse 353
अधिगम्य व्यथाविष्ट: कर्णस्तौ प्रत्यभाषत । दुःशासन और दुर्योधनको इस प्रकार दुःखी होते देख कर्णके मनमें बड़ी व्यथा हुई। उसने निकट जाकर उन दोनोंसे कहा--
દુઃશાસન અને દુર્યોધનને આ રીતે શોકમાં ડૂબેલા જોઈ કર્ણનું હૃદય અત્યંત વ્યથિત થયું. તે નજીક જઈ બંનેને સંબોધીને બોલ્યો—
Verse 366
न शोक: शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित् | “कुरुकुलके श्रेष्ठ वीरो! तुम दोनों गँवारोंकी तरह नासमझीके कारण इतना विषाद क्यों कर रहे हो? शोकमें डूबे रहनेसे किसी मनुष्यका शोक कभी निवृत्त नहीं होता
જે સતત શોક કરે છે, તેનો શોક ક્યારેય નિવૃત્ત થતો નથી.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a propriety dilemma: how a lone royal woman in exile should respond to questioning by an unfamiliar noble—balancing safety, decorum, truthful identification, and the obligations of hospitality.
Dharma is situationally enacted through controlled speech and disciplined hospitality: even under scarcity and vulnerability, ethical order is maintained by proper address, truthful self-location, and honoring guests.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the meta-significance is implicit—this episode models dharmic communication and atithi-dharma as practical virtues sustaining social legitimacy during exile.