Adhyaya 201

Verse 1

#:73:.8 #:23:.7 () हि 2 7 द्विशततमो<्ध्याय: निन्दित दान

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારે તે રાજાએ મહાભાગ માર્કંડેય પાસેથી રાજર્ષિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નના સ્વર્ગપ્રાપ્તિનો વર્ણન સાંભળી, તેના તાત્પર્ય પર મનન કર્યું।

Verse 2

कीदृशीषु हावस्थासु दत्त्वा दानं महामुने

હે મહામુને! કઈ કઈ સ્થિતિઓ અને પરિસ્થિતિઓમાં આપેલું દાન ખરેખર પુણ્યદાયક ગણાય છે?

Verse 3

गार्हस्थ्ये5प्यथवा बाल्ये यौवने स्थविरे5पि वा । यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे,“मनुष्य बाल्यावस्था या गृहस्थाश्रममें, जवानीमें अथवा बुढ़ापेमें दान देनेसे जैसा फल पाता है, उसका मुझसे वर्णन कीजिये”

ગૃહસ્થાશ્રમમાં હોય કે બાળપણમાં, યુવાનીમાં અથવા વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ—માનવ દાનનું ફળ જેમ ભોગવે છે તેમ જ મને કહો; તેનું યથાર્થ પરિણામ વર્ણવો।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । वृथा जन्म ह्[पुत्रस्य ये च धर्मबहिष्कृता:

માર્કંડેય બોલ્યા—ચાર પ્રકારના જન્મ વ્યર્થ છે અને સોળ પ્રકારના દાન વ્યર્થ છે. પુત્રહીનનો જન્મ વ્યર્થ છે; અને જે ધર્મથી બહિષ્કૃત છે તેમનો જન્મ પણ વ્યર્થ છે।

Verse 5

परपाकेषु ये5श्रन्ति आत्मार्थ च पचेत्‌ तु यः । पर्यश्नन्ति वृथा ये च तदसत्यं प्रकीर्त्यते

જે પરાયાની રસોઈમાં જ પરિશ્રમ કરે છે, અને જે માત્ર પોતાના માટે જ રાંધે છે; તેમજ જે વિધિ-નિયમ વિના વ્યર્થ જ ભોજન કરે છે—આવું આચરણ ‘અસત્’ કહેવાય છે।

Verse 6

आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्‌ । व्यर्थ तु पतिते दान॑ ब्राह्मणे तस्करे तथा

ઉચ્ચ આશ્રમધર્મ સ્વીકારી પછી પતિત થયેલા ‘આરૂઢ-પતિત’ને આપેલું દાન નિષ્ફળ છે; અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી કરેલું દાન પણ નિષ્ફળ છે. પતિત બ્રાહ્મણને અને ચોરને આપેલું દાન પણ વ્યર્થ છે।

Verse 7

गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके । वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके

કપટી, પાપી અને અસત્યવાદી ગુરુને; કૃતઘ્નને; ગ્રામયાજકને (લોભથી કર્મકાંડ કરનારને); વેદ વેચનારને; તેમજ વૃષલયાજકને (વૃષલો માટે યાજન કરનારને)—આને આપેલું દાન શુદ્ધ ફળ આપતું નથી।

Verse 8

ब्रह्मबन्धुषु यद्‌ दत्तं यद्‌ दत्तं वृषलीपतौ । स्त्रीजनेषु च यद्‌ दत्तं व्यालग्राहे तथैव च

માર્કંડેયે કહ્યું—જે દાન માત્ર નામના બ્રાહ્મણ (બ્રહ્મબંધુ) ને આપવામાં આવે, જે દાન નીચ જાતિની સ્ત્રીના પતિને આપવામાં આવે, જે દાન વિવેક વિના સ્ત્રીસમૂહને આપવામાં આવે, અને જે દાન વ્યાળના ગ્રાસમાં પડ્યા સમયે આપવામાં આવે—આ બધાં દાન પાત્રતા, હેતુ અને યોગ્ય પ્રસંગ વિચાર્યા વિના થયેલ હોવાથી દોષયુક્ત ગણાય છે.

Verse 9

परिचारकेषु यद्‌ दत्तं वृथा दानानि षोडश । पिता आदि गुरुजन

માર્કંડેયે કહ્યું—કેટલાક અપાત્રોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે; એવા ‘વ્યર્થ દાન’ સોળ કહેવાયા છે. અને જે મનુષ્ય તમોગુણથી ઢંકાઈ ભય કે ક્રોધથી દાન આપે છે, તે તે દાનનું ફળ ભાવિ જન્મમાં દુઃખરૂપે (ગર્ભાવસ્થામાં પણ) ભોગવે છે. પરંતુ જે યોગ્ય, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, તે દાનના પરિમાણ મુજબ તેનું ફળ ભોગવે છે.

Verse 10

भुदुक्ते च दानं तत्‌ सर्व गर्भस्थस्तु नर: सदा । ददद्‌ दान द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानव:

માર્કંડેયે કહ્યું—ભય, ઉદ્વેગ, અંધકારમય ચિત્ત અથવા ક્રોધથી કરાયેલ દાનનું સમગ્ર ફળ મનુષ્ય ભાવિ જન્મમાં ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ ભોગવે છે—અર્થાત્ તામસ દાન દુઃખરૂપે પકવે છે. પરંતુ જે મનુષ્ય પરિપક્વ શ્રદ્ધા-ભાવથી દ્વિજોને (યોગ્ય બ્રાહ્મણોને) દાન આપે છે, તે તે દાનનું ફળ વધુ અને યથોચિત રીતે ભોગવે છે.

Verse 11

राजन! इसीलिये मनुष्यको चाहिये कि वह स्वर्ग-मार्गपर अधिकार पानेकी इच्छासे सभी अवस्थाओंमें (श्रेष्ठ) ब्राह्मणोंको ही सब प्रकारके दान दे

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! તેથી જે મનુષ્ય સ્વર્ગમાર્ગ પર અધિકાર ઇચ્છે છે, તેણે જીવનની દરેક અવસ્થામાં સર્વ પ્રકારના દાન ખાસ કરીને શ્રેષ્ઠ, યોગ્ય બ્રાહ્મણોને જ આપવા જોઈએ.

Verse 12

युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमाना: प्रतिग्रहे । केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મહામુને! જે બ્રાહ્મણો ચારેય વર્ણોમાંથી સૌના દાન સ્વીકારે છે, તેઓ કયા વિશેષ ધર્મ અથવા અનુશાસનના પાલનથી બીજાને તારાવે છે અને પોતે પણ તરી જાય છે?

Verse 13

तस्मात्‌ सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव | दातव्यानि द्विजातिभ्य: स्वर्गमार्गजिगीषया

માર્કંડેયે કહ્યું—અતએવ, હે રાજન, જીવનની સર્વ અવસ્થાઓમાં અને સર્વકાળે, સ્વર્ગમાર્ગ જીતવાની ઇચ્છા ધરાવનારએ દ્વિજોને દાન આપવું જોઈએ. જપ, મંત્રપાઠ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને વેદાધ્યયન દ્વારા બ્રાહ્મણો ‘વેદમયી નૌકા’ રચે છે; એ નૌકાથી તેઓ અન્યને પણ પાર ઉતારે છે અને પોતે પણ પાર થાય છે।

Verse 14

ब्राह्मणांस्तोषयेद्‌ यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवता: । वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्लनुयात्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—જે બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરે છે, તેના પર દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન રહે છે. અને વિપ્રોના વચનથી—અર્થાત્ તેમના આશીર્વાદથી—મનુષ્ય સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરી શકે છે।

Verse 15

पितृदैवतपूजाभिर््राह्यिणाभ्यर्चनेन च । अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्तासि त्वं न संशय:,राजन! तुम पितरों और देवताओंकी पूजासे तथा ब्राह्मणोंका आदर-सत्कार करनेसे अक्षय पुण्यलोकमें जाओगे, इसमें संशय नहीं है

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન, પિતૃઓ અને દેવતાઓની પૂજા તથા બ્રાહ્મણોના આદર-સત્કારથી તું નિઃસંદેહ અનંત, અક્ષય પુણ્યલોકને પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 16

युधिष्ठिरो महाराज पुन: पप्रच्छ तं॑ मुनिम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाभाग मार्कण्डेयजीके मुखसे राजर्षि इन्द्रद्युम्नको पुनः स्वर्गकी प्राप्तिका वृत्तान्त सुनकर राजा युधिष्ठिरने उन मुनीश्वरसे फिर प्रश्न किया

વૈશમ્પાયને કહ્યું—ભગવાન માર્કંડેયના મુખેથી રાજર્ષિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નની પુનઃ સ્વર્ગપ્રાપ્તિનો વર્તાંત સાંભળી મહારાજ યુધિષ્ઠિરે ફરી તે મુનિને પૂછ્યું—“જેનું શરીર કફ વગેરે દોષોથી વ્યાપ્ત છે, જે મરણાસન્ન અને અચેત છે—તોય જો તે પુણ્યમય સ્વર્ગલોક ઇચ્છે, તો શું તેને બ્રાહ્મણોની વિધિવત્ પૂજા કરવી જ જોઈએ?”

Verse 17

श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या हाजुगुप्सिता: । दुर्वर्गः कुनखी कुछी मायावी कुण्डगोलकी

માર્કંડેયે કહ્યું—શ્રાદ્ધકાળે યત્નપૂર્વક માત્ર અનિંદ્ય પાત્રોને જ ભોજન કરાવવું જોઈએ. દુર્વૃત્ત, રોગગ્રસ્ત નખવાળા, ઘૃણાસ્પદ રોગથી પીડિત, માયાવી-ધૂર્ત અને નિંદિત જન્મવાળા—આવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં ટાળવા જોઈએ. કારણ કે અયોગ્ય પાત્રોને આપી કરેલું શ્રાદ્ધ નિંદિત બને છે; અને નિંદિત શ્રાદ્ધ યજમાનને એ રીતે હાનિ કરે છે જેમ અગ્નિ સૂકા લાકડાને ભસ્મ કરે છે।

Verse 18

वर्जनीया: प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्न देहिनः । जुगुप्सितं हि यच्छाद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्‌

શ્રાદ્ધમાં પ્રયત્નપૂર્વક એવા દેહધારીઓને વરજવા જોઈએ, જે નીચ અને અપવિત્ર ઉપાયોથી જીવિકા ચલાવે છે—જેમ કે તૂટેલા વાસણની પીઠ પર લાગેલા ઉચ્છિષ્ટ સમાન અવશેષો ખાઈને જીવતા હોય. કારણ કે નિંદિત થયેલું શ્રાદ્ધ ઘૃણાસ્પદ બને છે અને અગ્નિ જેમ ઇંધણને ભસ્મ કરે તેમ યજમાનનો નાશ કરે છે.

Verse 19

ये ये श्राद्धे न युज्यन्ते मूकान्धवधिरादय: । तेडपि सर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगै:

શ્રાદ્ધમાં જેમને અયોગ્ય કહેવામાં આવ્યા છે—મૂંગા, અંધ, બહેરા વગેરે—તેઓ બધાને પણ વેદપારંગત બ્રાહ્મણો સાથે મિશ્રિત કરીને બેસાડવામાં આવે તો શ્રાદ્ધમાં સામેલ કરી શકાય છે.

Verse 20

प्रतिग्रहश्च वै देय: शृणु यस्य युधिष्ठिर । प्रदातारं तथा55त्मानं यस्तारयति शक्तिमान्‌

હે યુધિષ્ઠિર, સાંભળ—દાન સ્વીકારવું પણ ધર્મરૂપે કરવાનું છે. જે સમર્થ દાતા પોતાના દાનથી દાતાને પણ અને ગ્રહણ કરનારને પણ ઉદ્ધરી શકે, એવા દાતાથી જ સ્વીકાર કરવો જોઈએ.

Verse 21

तस्मिन्‌ देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता । प्रदातारं यथा55त्मानं तारयेद्‌ यः स शक्तिमान्‌

અતએવ જે સર્વ શાસ્ત્રોનું તત્ત્વ જાણે છે, તેણે તે જ દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ, જે દાતાને પણ અને પોતાને પણ સંસાર-સાગરથી પાર ઉતારવાની શક્તિ ધરાવે; એ જ ખરેખર શક્તિમાન બ્રાહ્મણ છે.

Verse 22

न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैननिलेपनै: । अग्नय: पार्थ तुष्यन्ति यथा हृतिथिभोजने

હે કુંતીનંદન પાર્થ! અગ્નિદેવ હવિષ્યના હોમથી, પુષ્પોથી કે સુગંધિત અનુલેપનથી એટલા તૃપ્ત થતા નથી, જેટલા હર્ષપૂર્વક અતિથિઓને ભોજન કરાવવાથી થાય છે.

Verse 23

तस्मात्‌ त्वं सर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने । पादोदकं पादघृतं दीपमन्न॑ प्रतिश्रयम्‌

અતએવ તું સર્વ પ્રયત્નથી અતિથિઓનું સન્માન કરીને તેમને ભોજન કરાવ. પગ ધોવા માટેનું પાણી, પગે લગાડવા ઘી/લેપ, દીવો, અન્ન અને યોગ્ય આશ્રય—આ બધું ધર્મની મર્યાદા છે.

Verse 24

देवमाल्यापनयन द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्‌

માર્કંડેય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! દેવવિગ્રહ પર ચઢાવેલા ચંદન-પુષ્પ આદિને યથાસમય ઉતારવું, બ્રાહ્મણોની જૂઠણ સાફ કરવી, તેમને ચંદન-માળા આદિથી અલંકૃત કરવું, તેમની સેવા-પૂજા કરવી અને તેમના પગ તથા અંગો દબાવવું—આમાંથી દરેક કાર્ય એકલું જ ગોદાન કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક છે.

Verse 25

आकल्प: परिचर्या च गात्रसंवाहनानि च । अन्नैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्धयतिरिच्यते

માર્કંડેય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! યથોચિત ઉપચાર, નિષ્ઠાપૂર્વક પરિચર્યા, ગાત્રસંવાહન—આવી એક-એક વિનયસભર સેવા પણ ગોદાન કરતાં વધુ ફળદાયક છે.

Verse 26

इन्द्रलोक॑ त्वनुभवेत्‌ पुरुषस्तद्‌ ब्रवीहि मे । “महामुने! किन अवस्थाओंमें दान देकर मनुष्य इन्द्रलोकका सुख भोगता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें”

વૈશંપાયન બોલ્યા—મને કહો, કયા દાનથી મનુષ્ય ઇન્દ્રલોકનું સુખ ભોગવે છે? કપીલા ગાયનું દાન કરવાથી નિઃસંદેહ પાપમુક્તિ થાય છે; તેથી કપીલા ગાયને અલંકૃત કરીને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 27

श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे | पुत्रदाराभिभूताय तथा हानुपकारिणे

માર્કંડેય બોલ્યા—દાન એવા બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ જે શ્રોત્રિય (વેદવિદ) અને ગરીબ હોય, ગૃહસ્થ રહીને નિત્ય અગ્નિહોત્ર કરતો હોય; જે પુત્ર-દારાના ભારથી દબાયેલો હોય અને ગરીબીના કારણે તેમના તિરસ્કારને સહન કરતો હોય; તેમજ જેના પાસેથી દાતાને ન કોઈ પ્રતિઉપકાર મળ્યો હોય, ન આગળ મળવાની આશા હોય.

Verse 28

एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत । को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्‌,भारत! ऐसे ही लोगोंको गोदान करना चाहिये, धनवानोंको नहीं। भरतश्रेष्ठ! धनवानोंको देनेसे क्या लाभ है?

હે ભારત! દાન આવા જ લોકોને આપવું જોઈએ, સમૃદ્ધોને નહીં. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જેમને કશી કમી નથી એવા ધનવાનોને આપવાથી શું પુણ્યલાભ થાય?

Verse 29

एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन | सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्‌ त्रिपुरुषं कुलम्‌

એક ગાય માત્ર એક જ યોગ્ય પાત્રને આપવી જોઈએ, કદી અનેકને નહીં. દાન પછી જો તે ગાય વેચાણમાં મૂકાય, તો તે ત્રણ પેઢી સુધી કુળનો વિનાશ કરી શકે છે.

Verse 30

सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्ण य: प्रयच्छति

જે કોઈ શુદ્ધ અને પરિષ્કૃત સોનું દાન કરે છે, તે મહાપુણ્યનો અધિકારી બને છે.

Verse 31

अनड्वाहं तु यो दद्याद्‌ बलवन्तं धुरंधरम्‌

જે કોઈ બળવાન, જુગ (જું) વહન કરવા સમર્થ ધુરંધર બળદ દાન કરે છે, તે મહાપુણ્ય કમાય છે.

Verse 32

वसुन्धरां तु यो दद्याद्‌ द्विजाय विदुरात्मने

જે કોઈ વિવેકી અને સંયમી સ્વભાવ ધરાવતા યોગ્ય દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને વસુંધરા—ભૂમિ અને તેની સંપત્તિ—દાન કરે…

Verse 33

पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि

આ ધરતી પર લોકો દાતાને પૂછે છે અને દાન કરનારની કીર્તિ કરે છે; જે કોઈ અન્ન ક્યાંથી મળે તે બતાવે, તે પણ અન્નદાતા સમાન જ પ્રશંસિત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 34

अध्वनि क्षीणगात्राश्न पांसुपादावगुण्ठिता: । तेषामेव श्रमार्तानां यो हान्न॑ं कथयेद्‌ बुध:

માર્ગમાં અંગો થાકી ગયેલા, પગ ધૂળથી ઢંકાયેલા, શ્રમથી પીડિત એવા મુસાફરો માટે—જે બુદ્ધિમાન તે સમયે અન્નની વ્યવસ્થા કહી આપે (અને કરાવે), તે જ સાચો ઉપકારી છે।

Verse 35

तस्मात्‌ त्वं सर्वदानानि हित्वान्नं सम्प्रयच्छ ह

અતએવ તું અન્ય સર્વ દાનો છોડીને હંમેશાં અન્નદાન કર।

Verse 36

यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्‌

જે વ્યક્તિ પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરેલું અન્ન આપે છે, તે ધર્મયુક્ત દાનવૃત્તિ ધારણ કરે છે અને પવિત્ર અતિથિઓનું યથોચિત સન્માન કરે છે।

Verse 37

अन्नमेव विशिष्ट हि तस्मात्‌ परतरं न च

અન્ન જ ખરેખર વિશિષ્ટ છે; તેનાથી પર કંઈ નથી। વેદોમાં અન્નને પ્રજાપતિ કહેવામાં આવ્યું છે; પ્રજાપતિને સંવત્સર માનવામાં આવે છે। સંવત્સર યજ્ઞસ્વરૂપ છે, અને યજ્ઞમાં જ સર્વ પ્રાણીઓની પ્રતિષ્ઠા તથા કલ્યાણ સ્થિત છે।

Verse 38

अन्न प्रजापतिश्नोक्त: स च संवत्सरो मतः । संवत्सरस्तु यज्ञोडसौ सर्व यज्ञे प्रतेष्ठितम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું— વેદોમાં અન્નને પ્રજાપતિ કહેવાયું છે અને પ્રજાપતિને સંવત્સર (વર્ષ) માનવામાં આવે છે. સંવત્સર પોતે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છે અને યજ્ઞમાં સર્વની પ્રતિષ્ઠા છે. તેથી અન્ન સર્વ વસ્તુઓમાં સર્વોચ્ચ પ્રાણાધાર છે; તેનાથી શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી.

Verse 39

तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तस्मादन्नं विशिष्ट हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम्‌,यज्ञसे समस्त चराचर प्राणी उत्पन्न होते हैं। अत: अन्न ही सब पदार्थोसे श्रेष्ठ है। यह बात सर्वत्र प्रसिद्ध है

માર્કંડેયે કહ્યું— અન્નમાંથી જ સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે—સ્થાવર પણ અને ચર પણ. તેથી અન્ન સર્વ પદાર્થોથી વિશિષ્ટ છે; આ વાત સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 40

येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्व अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति

માર્કંડેયે કહ્યું— જે લોકો ઊંડા જળથી ભરેલા તળાવો બનાવડાવે છે, વાવ, કૂવા અને મુસાફરો માટે આશ્રયગૃહો ઊભાં કરાવે છે, અન્નદાન કરે છે અને મધુર વાણી બોલે છે—તેમના માટે યમનો અધિકાર નિષ્ક્રિય બની જાય છે; તેમને યમનું બોલાવણું પણ સાંભળવું પડતું નથી.

Verse 41

धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले च प्रयच्छते यः । वसुन्धरा तस्य भवेत्‌ सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुज्चतीव

માર્કંડેયે કહ્યું— જે પોતાના પરિશ્રમથી કમાઈને સંગ્રહેલું ધન-ધાન્ય સુશીલ બ્રાહ્મણને અર્પે છે, તેના પર વસુંધરા દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે અને જાણે તેના માટે ધનની ધારા વહાવે છે.

Verse 42

अन्नदा: प्रथमं यान्ति सत्यवाक्‌ तदनन्तरम्‌ | अयाचितप्रदाता च सम॑ यान्ति त्रयो जना:

માર્કંડેયે કહ્યું— અન્નદાન કરનારાઓ પ્રથમ સ્વર્ગે જાય છે; ત્યારબાદ સત્ય બોલનાર જાય છે; પછી જે વિનંતી વિના દાન આપે તે જાય છે. આ રીતે આ ત્રણેય પુણ્યાત્મા સમાન ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 43

वैशम्पायन उवाच कौतूहलसमुत्पन्न: पर्यपृच्छद्‌ युधिष्ठिर: । मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुज:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ ભાઈઓ સહિત ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના મનમાં મોટું કૌતૂહલ ઊપજ્યું અને તેમણે મહાત્મા માર્કંડેયજીને ફરી આ રીતે પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 44

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च । कीदृशं किम्प्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने । तरन्ति पुरुषाश्वैव केनोपायेन शंस मे

“મહામુને! આ મનુષ્યલોકથી યમલોક કેટલો દૂર છે? તે કેવો છે, કેટલો વિશાળ છે? અને કયા ઉપાયથી મનુષ્યો ત્યાંના સંકટો પાર કરી શકે? મને કહો.”

Verse 45

मार्कण्डेय उदाच सर्वगुह्मृतमं प्रश्न॑ पवित्रमृषिसंस्तुतम्‌ । कथयिष्यामि ते राजन्‌ धर्म्य धर्मभूतां वर

માર્કંડેય બોલ્યા—“રાજન, ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ! તું એવો પ્રશ્ન કર્યો છે જે સર્વથી વધુ ગુપ્ત, પરમ પવિત્ર, ધર્મસંગત અને ઋષિઓ દ્વારા પણ પ્રશંસિત છે. સાંભળ—હું તને આ ધર્મ્ય વિષય કહું છું.”

Verse 46

षडशीतिसहस्तराणि योजनानां नराधिप । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च,महाराज! मनुष्यलोक और यमलोकके मार्ममें छियासी हजार योजनोंका अन्तर है

“નરાધિપ! મનુષ્યલોક અને યમલોક વચ્ચે છ્યાસી હજાર યોજનોનું અંતર છે.”

Verse 47

आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्‌ । न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च

“એ પ્રદેશ જળવિહોણો, આકાશ સમો શૂન્ય અને દર્શને ભયંકર કાન્તાર જેવો છે. ત્યાં ન વૃક્ષછાયા છે, ન પીવાનું પાણી, અને ન કોઈ નિવાસ કે આશ્રયસ્થાન.”

Verse 48

नीयते यमदूतैस्तु यमस्याज्ञाकरैर्बलात्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—યમની આજ્ઞા પાલન કરનારા યમદૂતો તેને બળપૂર્વક ખેંચી લઈ જાય છે; ન્યાયનો સમય આવે ત્યારે કર્મફળ અવિરોધ્ય રીતે સામે આવે છે—એ જ અહીં પ્રગટ થાય છે.

Verse 49

नरा: स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिता: । यमराजकी आज्ञाका पालन करनेवाले यमदूत इस पृथ्वीपर आकर यहाँके पुरुषों, स्त्रियों तथा अन्य जीवोंको बलपूर्वक पकड़ ले जाते हैं || ४८ ई ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—પૃથ્વી પર ‘જીવ’ કહેવાતા પુરુષો, સ્ત્રીઓ તથા અન્ય સર્વ પ્રાણીઓને યમરાજની આજ્ઞા અમલમાં મૂકનારા યમદૂતો આ લોકમાં આવી બળપૂર્વક પકડી લઈ જાય છે. અને હે રાજન, જેમણે અહીં બ્રાહ્મણોને અનેક પ્રકારનાં ઉત્તમ દાન—શ્રેષ્ઠ ઘોડા અને અન્ય વાહનો—આપ્યાં છે, તેઓ પરલોકના માર્ગે એ જ વાહનોના સહારે સુખથી યાત્રા કરે છે. તેમજ છત્રદાન કરનારાઓ ત્યાં પ્રાપ્ત છત્રથી ધુપ અટકાવી આગળ વધે છે.

Verse 50

हयादीनां प्रकृष्टानि ते5ध्वानं यान्ति वै नरा: । संनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदा:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેઓએ આ લોકમાં બ્રાહ્મણોને શ્રેષ્ઠ ઘોડા વગેરે વાહનોનું ઉત્તમ દાન આપ્યું છે, તેઓ એ જ માર્ગે એ જ વાહનોના સહારે સુખથી જાય છે. અને હે રાજન, છત્રદાન કરનારાઓ ત્યાં પ્રાપ્ત છત્રથી ધુપ અટકાવી આગળ વધે છે.

Verse 51

तृप्ताश्चैवान्नदातारो हातृप्ताश्चाप्यनन्नदा: | वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदा:

વૈશંપાયન બોલ્યા—અન્નદાન કરનારાઓ તૃપ્ત થઈને યાત્રા કરે છે; પરંતુ જેમણે અન્નદાન કર્યું નથી, તેઓ ભૂખની પીડા સાથે અતૃપ્ત રહીને ચાલે છે. વસ્ત્રદાન કરનારાઓ વસ્ત્ર ધારણ કરીને જાય છે; અને જેમણે વસ્ત્રદાન કર્યું નથી, તેઓ નિર્વસ્ત્ર થઈને જાય છે.

Verse 52

हिरण्यदा: सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृता: । भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वे: कामै: सुतर्पिता:

વૈશંપાયન બોલ્યા—સુવર્ણદાન કરનાર પુરુષો અનેક આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ તે માર્ગે સુખથી જાય છે. અને ભૂમિદાન કરનાર દાતાઓ સર્વ ઇચ્છિત ભોગોથી તૃપ્ત થઈ આનંદથી તે માર્ગે જાય છે.

Verse 53

यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नस: सस्यप्रदायका: । नरा: सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदा:

જે લોકો અન્ન ઉપજાવતી ખેડેલી જમીનનું દાન કરે છે, તેઓ કોઈ કષ્ટ વિના આ લોકથી પ્રસ્થાન કરે છે. અને જે ગૃહદાન કરે છે, તેઓ દિવ્ય વિમાનોમાં આરુઢ થઈ વધુ સુખ-સુવિધા સાથે ગમન કરે છે.

Verse 54

पानीयदा हाूतृषिता: प्रह्ृष्टमनसो नरा: । पन्थानं द्योतयन्तश्न यान्ति दीपप्रदा: सुखम्‌

જેઓએ પાણીનું દાન કર્યું છે, તેમને તરસનો કષ્ટ ભોગવવો પડતો નથી; તેઓ પ્રસન્નચિત્તે તે લોક તરફ જાય છે. અને દીપદાન કરનાર મનુષ્યો માર્ગને પ્રકાશિત કરતાં કરતાં સુખપૂર્વક યાત્રા કરે છે.

Verse 55

गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ता: सर्वपातकै: । विमानै्हससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिन:

ગોદાન કરનાર મનુષ્યો સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સુખપૂર્વક ગમન કરે છે. અને એક માસ ઉપવાસ-વ્રત કરનારાઓ હંસોથી યુક્ત દિવ્ય વિમાનો દ્વારા યાત્રા કરે છે.

Verse 56

तथा बर्लिप्रयुक्तैश्न षष्ठरात्रोपवासिन: । त्रिरात्र क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव

એ જ રીતે, હે પાંડવ, જે વિધિપૂર્વક બલિ-સમર્પણ સાથે છ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, અને જે ત્રણ રાત્રિ એકભક્તે (દિવસમાં એક વાર ભોજન કરીને) વિતાવે છે—આવા સંયમવ્રતો પણ ફળદાયક કહેવાયા છે.

Verse 57

पानीयस्य गुणा दिव्या: प्रेतलोकसुखावहा:

જલદાનના ગુણ દિવ્ય છે અને પ્રેતલોકમાં સુખ આપનાર છે. જલદાનનો પ્રભાવ ખરેખર અલૌકિક છે; તે પરલોકમાં આરામ અને આનંદ આપે છે. જે પુણ્યાત્માઓ જલદાન કરે છે, તેમના માર્ગમાં ‘પુષ્પોદકા’ નામની નદી પ્રાપ્ત થાય છે; તેઓ તેનું શીતળ, અમૃતસમાન મધુર જળ પીવે છે.

Verse 58

तत्र पुष्योदका नाम नदी तेषां विधीयते | शीतलं सलिल तत्र पिबन्ति हामृतोपमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં તેમના માટે પુષ્યોદકા નામની નદી નિર્ધારિત થાય છે. ત્યાં તેઓ તેનું શીતળ, અમૃતસમાન જળ પીવે છે—જળદાનના પુણ્યપ્રભાવથી પરલોકમાં સુખ આપતું આ અલૌકિક ફળ છે.

Verse 59

ये च दुष्कृतकर्माण: पूय॑ं तेषां विधीयते । एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा,महाराज! इस प्रकार वह नदी सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली है; किंतु जो पापी जीव हैं उनके लिये उस नदीका जल पीब बन जाता है

વૈશંપાયન બોલ્યા—પરંતુ જેમના કર્મ દુષ્કૃત છે, તેમના માટે એ જ જળ પૂય (પિબ) બની જાય છે. આ રીતે, મહારાજ, એ નદી સર્વકામપ્રદા છે; પરંતુ પાપીઓ માટે તે ઘૃણાસ્પદ બને છે.

Verse 60

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्‌ यथाविधि । अध्वनि क्षीणगात्रश्व पथि पांसुसमन्वित:

અતએવ, રાજેન્દ્ર, તું પણ એમને યથાવિધિ પૂજી સન્માન કર. મુસાફરીમાં—જ્યારે શરીર અને ઘોડા થાકી ક્ષીણ થાય અને માર્ગ ધૂળથી ભરાય—ત્યારે યોગ્ય આદર અને ધર્માચરણ વિશેષ જરૂરી બને છે.

Verse 61

पृच्छते हुन्नदातारं गृहमायाति चाशया । त॑ पूजयाथ यत्नेन सो3तिथित्रद्यमिणश्व॒ सः

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે અન્નદાતાને પૂછતો આશા લઈને ઘેર આવે છે. તેથી તે અતિથિનો યત્નપૂર્વક સત્કાર કર; કારણ કે અતિથિ ધર્મની પરીક્ષા લે છે.

Verse 62

अतः राजेन्द्र! तुम भी इन ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन करो। जो रास्ता चलनेसे थककर दुबला हो गया है, जिसका शरीर धूलसे भरा है और जो अन्नदाताका पता पूछता हुआ भोजनकी आशासे घरपर आ जाता है, उसका तुम यत्नपूर्वक सत्कार करो; क्योंकि वह अतिथि है, इसलिये ब्राह्मण ही है। अर्थात्‌ ब्राह्मणके ही तुल्य है ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—અતએવ, રાજેન્દ્ર, તું પણ આ બ્રાહ્મણોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર. જે મુસાફરીથી કૃશ થયો હોય, જેના અંગ ધૂળથી ઢંકાયેલા હોય, અને જે અન્નદાતાનો પતો પૂછતો ભોજનની આશાથી ઘેર આવી પહોંચે—તેનો યત્નપૂર્વક સત્કાર કર; કારણ કે તે અતિથિ છે, બ્રાહ્મણસમાન જ છે. એવો અતિથિ જ્યાં જાય ત્યાં ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તેની પાછળ જાય છે. જો તે અતિથિનું ત્યાં યોગ્ય સન્માન થાય તો દેવો પ્રસન્ન થાય; અને સન્માન ન થાય તો તેઓ નિરાશ થઈ પાછા ફરે છે.

Verse 63

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि । एतत्‌ ते शतशः प्रोक्ते कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

અતએવ, રાજેન્દ્ર! તું પણ આ અતિથિનું યથાવિધિ પૂજન-સત્કાર કર. આ વાત મેં તને સૈકડો વાર કહી છે; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 64

युधिछिर उवाच पुन: पुनरहं श्रीतुं कथां धर्मसमा श्रयाम्‌ । पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो,युधिष्ठिरे कहा--धर्मज्ञ विभो! आपके द्वारा कही हुई पुण्यमय धर्मकी चर्चा मैं बारंबार सुनना चाहता हूँ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મજ્ઞ વિભો! ધર્મ પર આધારિત આ કથા હું વારંવાર સાંભળવા ઇચ્છું છું. તમે કહો છો તે પુણ્યમય વર્ણન મને ફરી કહો.

Verse 65

मार्कण्डेय उदाच धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप । सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! હવે હું ધર્મસંબંધિત બીજી કથા કહું છું, જે સદા સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે. સાવધાન થઈને મારી વાત સાંભળો.

Verse 66

कपिलायां तु दत्तायां यत्‌ फल ज्येष्ठपुष्करे । तत्‌ फलं भरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने,भरतश्रेष्ठ! ज्येष्ठपुष्करतीर्थमें कपिला गौ दान करनेसे जो फल मिलता है वही ब्राह्मणोंका चरण धोनेसे प्राप्त होता है

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જ્યેષ્ઠપુષ્કર તીર્થમાં કપિલા ગાય દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ બ્રાહ્મણોના ચરણ ધોવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 67

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्‌ तिष्ठति मेदिनी । तावत्‌ पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्‌,ब्राह्मणोंके चरण पखारनेके जलसे जबतक पृथ्वी भीगी रहती है, तबतक पितरलोग कमलके पत्तेसे जल पीते हैं

બ્રાહ્મણોના ચરણ ધોવાના જળથી જેટલો સમય ધરતી ભીની રહે છે, એટલો સમય પિતૃગણ કમળના પાનેથી જાણે તે જ જળ પીવે છે.

Verse 68

स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः । पितर: पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापति:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— બ્રાહ્મણનું સ્વાગત કરવાથી પવિત્ર અગ્નિઓ તૃપ્ત થાય છે; તેને આસન આપવાથી શતક્રતુ ઇન્દ્ર તૃપ્ત થાય છે; તેના પગ ધોવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; અને ભોજનયોગ્ય અન્ન આપવાથી પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) તૃપ્ત થાય છે।

Verse 69

यावद्‌ वत्सस्य वै पादौ शिरश्रैव प्रदृश्यते । तस्मिन्‌ काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना

ગર્ભિણી ગાય પ્રસવ કરતી હોય અને વાછરડાનું માત્ર મુખ તથા બે પગ જ બહાર દેખાતા હોય, તે જ સમયે અંતઃકરણની પવિત્રતા સાથે પ્રયત્નપૂર્વક તે ગાયનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 70

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्‌ योन्यां प्रदृश्यते । तावत्‌ गौ पृथिवी ज्ञेया यावद्‌ गर्भ न मुडचति

પ્રસવ સમયે વાછરડું યોનિદ્વારમાં દેખાતું રહે અને જાણે આકાશમાં લટકતું હોય તેમ જણાય ત્યાં સુધી, તથા ગાય ગર્ભને સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન કરે ત્યાં સુધી, તે ગાયને પૃથ્વી-સ્વરૂપ જ માનવી જોઈએ।

Verse 71

यावन्ति तस्या रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर । तावद्‌ युगसहस््राणि स्वर्गलोके महीयते

હે યુધિષ્ઠિર! તે ગાય અને વાછરડાના શરીરમાં જેટલા રોમ હોય, તેટલા હજાર યુગો સુધી દાતા સ્વર્ગલોકમાં માનપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 72

सुवर्णनासां यः कृत्वा सुखुरां कृष्णधेनुकाम्‌ । तिलै: प्रच्छादितां दद्यात्‌ सर्वरत्नैरलंकृताम्‌

હે ભારત! જે સોનાનું નાસિકા-ભૂષણ કરાવી, સુંદર ચાંદીના ખુરોથી શોભિત કરી, સર્વ પ્રકારના રત્નોથી અલંકૃત કરી, તલથી પ્રચ્છાદિત એવી કાળી ગાયનું દાન કરે; અને જે તેને મેળવી ફરી બીજા કોઈ શ્રેષ્ઠ પુરુષને અર્પણ કરે—તે સર્વોત્તમ ફળનો ભાગી બને છે।

Verse 73

प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे । फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत

હે ભારત! જે દાન સ્વીકારીને તેને ફરી કોઈ સાધુ‑યોગ્ય શ્રેષ્ઠ પુરુષને અર્પે છે, તે ‘ફળોના ફળ’—અર્થાત્ સર્વોચ્ચ પુણ્ય—નો ભાગી બને છે.

Verse 74

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । चतुरन्ता भवेद्‌ दत्ता पृथिवी नात्र संशय:,उस गौके दानसे समुद्र, गुफा, पर्वत, वन और काननोंसहित चारों दिशाओंकी भूमिके दानका पुण्य प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है

તે ગૌ‑દાનથી સમુદ્ર, ગુફા, પર્વત, વન અને કાનનসহ ચાર દિશાઓથી સીમિત સમગ્ર પૃથ્વી દાન કર્યાનું પુણ્ય મળે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 75

अन्तर्जानुशयो यस्तु भुड्क्ते संसक्तभाजन: । यो द्विज: शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय वै

જે દ્વિજ હાથોને ઘૂંટણની અંદર સમેટીને, મૌન રહી, પાત્ર પર એકાગ્ર થઈ ભોજન કરે છે—તે પોતાને અને બીજાને પણ તારવા સમર્થ થાય છે.

Verse 76

अपानपा न गदितास्तथान्ये ये द्विजातय: । जपन्ति संहितां सम्यक ते नित्यं तारणक्षमा:

જે દ્વિજ અને અન્ય લોકો અયોગ્ય વચન નથી બોલતા અને સંહિતાનો યોગ્ય રીતે જપ કરે છે—તે લોકો સદા (પોતાને અને બીજાને) તારવા સમર્થ હોય છે.

Verse 77

जो मदिरा नहीं पीते, जिनपर किसी प्रकारका दोष नहीं लगाया गया है तथा जो अन्य द्विज विधिपूर्वक वेदोंकी संहिताका पाठ करते हैं, वे सदा दूसरोंको तारनेमें समर्थ होते हैं ७६ ।।

જે મદિરા નથી પીતા, જેમના પર કોઈ દોષારોપણ નથી, અને અન્ય દ્વિજ જે વિધિપૂર્વક વેદ‑સંહિતાઓનું પાઠ કરે છે—તે સદા બીજાને તારવા સમર્થ હોય છે. યજ્ઞનું હવ્ય હોય કે શ્રાદ્ધનું કવ્ય—જે કંઈ હોય, તેનો અધિકારી શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ છે. યોગ્ય શ્રોત્રિયને આપેલું દાન પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આપેલી આહુતિ જેટલું જ ફળદાયી બને છે.

Verse 78

मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रयोधिन: । निहन्युर्मन्युना विप्रा वजपाणिरिवासुरान्‌

બ્રાહ્મણો માટે ક્રોધ જ શસ્ત્ર છે; બ્રાહ્મણો લોખંડના હથિયારો પર આધાર રાખીને યુદ્ધ કરનારા નથી. જેમ હાથમાં વજ્ર ધારણ કરેલા ઇન્દ્ર અસુરોનો સંહાર કરે છે, તેમ બ્રાહ્મણો ધર્મયુક્ત ક્રોધથી અપરાધીને નષ્ટ કરે છે.

Verse 79

धर्मश्रितेयं तु कथा कथितेयं तवानघ । या श्र॒ुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिन:,निष्पाप युधिष्ठिर! यह मैंने धर्मयुक्त कथा कही है। इसे सुनकर नैमिषारण्यनिवासी मुनि बड़े प्रसन्न हुए थे

હે નિષ્પાપ! આ કથા મેં તને ધર્મને આશ્રય કરીને કહી છે. તેને સાંભળીને નૈમિષારણ્યમાં વસતા મુનિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા હતા.

Verse 80

वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च । श्रुत्वेमां तु कथां राजन्‌ न भवन्तीह मानवा:,राजन्‌! इस कथाको सुनकर मनुष्य शोक, भय, क्रोध और पापसे रहित हो फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेते हैं

હે રાજન! આ કથા સાંભળીને મનુષ્ય શોક, ભય, ક્રોધ અને પાપથી મુક્ત થાય છે; અને પછી આ લોકમાં ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 81

युधिछिर उवाच कि तच्छौचं भवेद्‌ येन विप्र: शुद्ध: सदा भवेद्‌ | तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतां वर

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ, ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ મહર્ષિ! એવું કયું શૌચ છે જેના દ્વારા બ્રાહ્મણ સદા શુદ્ધ રહે છે? તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 82

मार्कण्डेय उदाच वाक्‌शौचं कर्मशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम्‌ | त्रिभि: शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशय:

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! શૌચ ત્રણ પ્રકારનું છે—વાક્શૌચ (વાણીની પવિત્રતા), કર્મશૌચ (કર્મની પવિત્રતા) અને જલાત્મક શૌચ (જળ દ્વારા દેહશુદ્ધિ). જે આ ત્રણ શૌચોથી યુક્ત છે, તે સ્વર્ગનો અધિકારી છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 83

सायं प्रातश्न संध्यां यो ब्राह्मणो5भ्युपसेवते । प्रजपन्‌ पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्‌

જે બ્રાહ્મણ પ્રાતઃ અને સાયં—બન્ને સંધ્યાકાળે નિયમપૂર્વક સંધ્યોપાસના કરે છે અને વેદમાતા, પાવની દેવી ગાયત્રીનો જપ કરે છે, તે તેમની કૃપાથી પરમ પવિત્ર અને નિષ્પાપ બને છે. તે સમુદ્રપર્યંતની આખી પૃથ્વી પણ દાનરૂપે સ્વીકારી લે તો પણ કોઈ સંકટમાં પડતો નથી.

Verse 84

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिष: । न सीदेत्‌ प्रतिगृह्लानो महीमपि ससागराम्‌

તે દિવ્ય દેવી (ગાયત્રી) દ્વારા પાવન કરાયેલો બ્રાહ્મણ પાપમુક્ત બને છે. તે સમુદ્રપર્યંતની આખી ધરતી પણ દાનરૂપે સ્વીકારી લે તો પણ દુઃખ કે સંકટમાં પડતો નથી—કારણ કે શુચિવ્રતથી જીવતા માટે દેવી ગાયત્રીની પાવન શક્તિ અતિ મહાન છે.

Verse 85

ये चास्य दारुणा: केचिद्‌ ग्रहा: सूर्यादयो दिवि | ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवा: शिवतरा: सदा

આકાશમાં સૂર્ય વગેરે ગ્રહોમાંથી જે તેના માટે ભયંકર બનતા, તે પણ ગાયત્રી-જપના પ્રભાવથી તેના માટે સદા સૌમ્ય, સુખદ અને પરમ મંગલકારી બની જાય છે.

Verse 86

सर्वे नानुगतं चैनं दारुणा: पिशिताशना: । घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्‌,भयंकर रूप और विशाल शरीरवाले, समस्त क्रूरकर्मा, मांसभक्षी राक्षस भी गायत्रीजपपरायण उस श्रेष्ठ द्विजपर आक्रमण नहीं कर सकते

ભયંકર રૂપ અને વિશાળ કાયાવાળા, ક્રૂરકર્મા, માંસભક્ષી બધા રાક્ષસો પણ ગાયત્રી-જપમાં પરાયણ એવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પર આક્રમણ કરી શકતા નથી.

Verse 87

नाध्यापनाद्‌ याजनाद्‌ वा अन्यस्माद्‌ वा प्रतिग्रहात्‌ | दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजा:

બ્રાહ્મણોને અધ્યાપનથી, યાજનથી (યજ્ઞ કરાવવાથી), અથવા અન્ય રીતે વિધિપૂર્વક દાન સ્વીકારવાથી કોઈ દોષ લાગતો નથી. સંધ્યોપાસનામાં રત એવા દ્વિજ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી અને પાવન હોય છે; તેથી જીવિકાધર્મના આ કર્મોથી તેઓ કલુષિત થતા નથી.

Verse 88

दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृता: संस्कृतास्तथा । ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ञा इवाग्नय:

બ્રાહ્મણો વેદમાં અલ્પજ્ઞ હોય કે સુજ્ઞ, સદાચારથી સંસ્કૃત હોય કે સામાન્ય માણસની જેમ અસંસ્કૃત દેખાતા હોય—તેમનો તિરસ્કાર ન કરવો જોઈએ; કારણ કે તેઓ રાખમાં છુપાયેલી અગ્નિ સમાન છે.

Verse 89

यथा श्मशाने दीप्तौजा: पावको नैव दुष्यति । एवं विद्वानविद्दान्‌ वा ब्राह्मणो दैवतं महत्‌

જેમ શ્મશાનમાં પણ પ્રજ્વલિત અગ્નિ દૂષિત થતી નથી, તેમ જ બ્રાહ્મણ વિદ્વાન હોય કે અવিদ્વાન—તેને મહાન દેવતાસમાન જ માનવો જોઈએ.

Verse 90

प्राकारैश्न पुरद्वारैः प्रासादैश्व पृथग्विधै: । नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमै:

કિલ્લેબંધી, નગરદ્વાર અને નાનાવિધ મહેલો માત્રથી નગર શોભતું નથી; ઉત્તમ બ્રાહ્મણો વિનાનું નગર સાચી શોભાથી હીન રહે છે.

Verse 91

वेदाढ्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विन: । यत्र तिष्ठन्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नूप,राजन! वेदज्ञ, सदाचारी, ज्ञानी और तपस्वी ब्राह्मण जहाँ निवास करते हों, उसीका नाम नगर है

હે નૂપરાજ! જ્યાં વેદસમૃદ્ધ, સદાચારસંપન્ન, જ્ઞાની અને તપસ્વી વિપ્રો નિવાસ કરે છે, તે જ સ્થાન સાચે ‘નગર’ કહેવાય છે.

Verse 92

व्रजे वाप्यथवारण्ये यत्र सन्ति बहुश्रुता: । तत्‌ तन्नगरमित्याहु: पार्थ तीर्थ च तद्‌ भवेत्‌

હે કુંતીનંદન પાર્થ! વ્રજ હોય કે અરણ્ય—જ્યાં બહુશ્રુત વિદ્વાનો વસે છે, તે સ્થાનને ‘નગર’ કહેવામાં આવ્યું છે; અને તે જ સ્થાન તીર્થ પણ બની જાય છે.

Verse 93

रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम्‌ । अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्‌ प्रमुच्यते

પ્રજાનું રક્ષણ કરનાર રાજા અને તપસ્વી બ્રાહ્મણ પાસે જઈ તેમની યથાવિધિ સેવા-પૂજા કરનાર મનુષ્ય તત્કાળ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 94

पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम्‌ । सद्धिः सम्भाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधै:

પુણ્ય તીર્થોમાં સ્નાન, પવિત્ર મંત્રોનું કીર્તન અને સદ્ગુણી પુરુષો સાથે આદરપૂર્વક સંવાદ—આ બધું જ્ઞાનીજનોએ ઉત્તમ ગણાવ્યું છે.

Verse 95

साधुसज्भरमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा | पवित्रीकृतमात्मानं सन्‍्तो मन्यन्ति नित्यश:,सत्संगसे पवित्र किये हुए वाणीके सुन्दर सम्भाषणरूप जलसे अभिकषिक्त श्रेष्ठ पुरुष अपनेको सदा पवित्र हुआ मानते हैं

સત્સંગથી પવિત્ર બનેલી, કલુષરહિત અને સુભાષિત-રૂપ જળ જેવી વાણીથી અભિષિક્ત થઈ સદ્ગુણી પુરુષો પોતાને સદાય પવિત્ર માને છે.

Verse 96

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारो5थ मुण्डनम्‌ । वल्कलाजिनसंचवेष्ट ब्रतचर्याभिषेचनम्‌

ત્રિદંડ ધારણ કરવું, મૌન પાળવું, જટાનો ભાર વહેવું અથવા મુંડન કરાવવું, વલ્કલ અને મૃગચર્મ ધારણ કરવું, વ્રતચર્યા અને સ્નાન—આ બધું બાહ્ય આચરણ છે.

Verse 97

अग्निहोत्रं वने वास: शरीरपरिशोषणम्‌ | सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मल:

અગ્નિહોત્ર કરવું, વનમાં વસવું અને શરીરને શોષવું—જો ભાવ નિર્મળ ન હોય તો આ બધું વ્યર્થ છે.

Verse 98

न दुष्करमनाशि त्वं सुकरं हाशनं विना । विशुद्धि चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે અન્ન ગ્રહણ કરતો નથી, તેના માટે કશુંય દુષ્કર નથી; જે સામાન્ય રીતે કઠિન હોય તે પણ અશન વિના સુકર બને છે. અને આવા સંયમથી ચક્ષુ આદિ છ ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ થઈ વશમાં આવે છે.

Verse 99

ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभि: । ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે મન, વાણી, કર્મ અને બુદ્ધિ દ્વારા પાપ નથી કરતા, તે જ મહાત્મા ખરેખર તપસ્વી છે. માત્ર શરીરને સુકવી નાખવું જ તપ નથી.

Verse 100

न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोडविकल्मष: । हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तप: स्मृतम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જેને વ્રત-ઉપવાસ વગેરે દ્વારા દેહને બહારથી શુદ્ધ કર્યો હોય અને નાનાપ્રકારના પાપકર્મોથી પણ દૂર રહેતો હોય, છતાં પોતાના જ સગાં પ્રત્યે જેના હૃદયમાં દયા ન જાગે—તેની એ કઠોરતા હિંસા બની તેના તપનો નાશ કરે છે. માત્ર ભોજન છોડવું જ તપ નથી.

Verse 101

तिष्ठन्‌ गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृत: । यावज्जीवं दयावांश्व सर्वपापै: प्रमुच्यते

જે સતત ઘરમાં રહીને પણ પવિત્ર ભાવથી રહે છે, સદ્ગુણોથી અલંકૃત છે અને જીવનભર સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા રાખે છે—તેને મুনি જ માનવો જોઈએ; તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 102

न हि पापानि कर्माणि शुद्धयबन्त्यनशनादिभि: । सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपन:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પાપકર્મો માત્ર ઉપવાસ વગેરે દ્વારા શુદ્ધ થતા નથી. જે મांस અને રક્તથી લિપ્ત છે, તે ઉપવાસથી માત્ર ક્ષીણ થતો જાય છે.

Verse 103

भोजन छोड़ने आदिसे पापकर्मोंका शोधन हो जाता हो, ऐसी बात नहीं है। हाँ, भोजन त्याग देनेसे यह रक्त-मांससे लिपा हुआ शरीर अवश्य क्षीण हो जाता है ।।

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— માત્ર ભોજન ત્યાગવાથી પાપકર્મોનું શोधन થઈ જાય—એવું નથી. હા, ભોજન ત્યાગથી રક્ત-માંસથી લિપ્ત આ શરીર અવશ્ય ક્ષીણ થાય છે. શાસ્ત્રે જેનું વિધાન કર્યું નથી એવા કર્મો કરવાથી ફળ માત્ર ક્લેશ જ મળે છે; તેનાથી પાપ નાશ પામતું નથી. અને જે ભાવશૂન્ય—અર્થાત્ શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ અભિપ્રાય વિના—છે, તેના કર્મોને અગ્નિહોત્ર વગેરે પવિત્ર વિધિઓ પણ દગ્ધ કરી શકતા નથી.

Verse 104

पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुद्धयन्त्यमशनानि च । न मूलफलभभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પુણ્યના પ્રભાવથી જ મનુષ્ય સાચી રીતે પ્રવ્રજ્યા (સંન્યાસ) પ્રાપ્ત કરે છે, અને ઉપવાસ પણ પુણ્યથી—અર્થાત્ નિષ્કામ ભાવથી—જ શુદ્ધિનું કારણ બને છે. માત્ર મૂળ-ફળ ખાવાથી, માત્ર મૌન રાખવાથી, અથવા ‘વાયુ-આહાર’થી શુદ્ધિ થતી નથી. અંતઃશુદ્ધિ અને નિષ્કામ સંકલ્પ વિના બાહ્ય તપસ્યા પોતે જ પવિત્ર કરતી નથી.

Verse 105

शिरसो मुण्डनाद्‌ वापि न स्थानकुटिकासनात्‌ । न जटाधारणाद्‌ू वापि न तु स्थण्डिलशय्यया

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— માથું મુંડાવવાથી નહીં, એક જ સ્થળે કૂટિ બનાવી રહેવા થી નહીં, જટા ધારણ કરવાથી નહીં, અને નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરવાથી પણ નહીં—મનુષ્ય શુદ્ધ થતો નથી. અંતઃશુદ્ધિમાંથી જન્મેલા પુણ્યબળથી જ ઉત્તમ ગતિ મળે છે.

Verse 106

नित्यं हनशनादू्‌ वापि नाग्निशुश्रूषणादपि । न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— નિત્ય ઉપવાસથી પણ નહીં, અગ્નિની સેવા (અગ્નિશુશ્રૂષા)થી પણ નહીં, જળમાં પ્રવેશ (ડૂબકી/સ્નાન)થી પણ નહીં, અને ભૂમિ પર શયનથી પણ નહીં—મનુષ્ય શુદ્ધ થતો નથી. અંતઃપુણ્ય અને નિષ્કામ સંકલ્પ વિના બાહ્ય તપસ્યા માત્ર શોધન કરતી નથી.

Verse 107

ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च । व्याधयश्र प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्‌,तत्त्वज्ञान या सत्कर्मसे ही जरा, मृत्यु तथा रोगोंका नाश होता है और उत्तम पद (मुक्ति)-की प्राप्ति होती है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— તત્ત્વજ્ઞાનથી અથવા સત્કર્મથી જ જરા, મૃત્યુ અને રોગો દૂર થાય છે; અને ઉત્તમ પદ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 108

बीजानि हाग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैरनत्मा संयुज्यते पुन:

જેમ અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા બીજ ફરી અંકુરિત થતા નથી, તેમ જ જ્ઞાનથી અવિદ્યા વગેરે ક્લેશ દગ્ધ થઈ નષ્ટ થયા પછી અનાત્મા (મન-દેહ-સમૂહ) તેમનાં સાથે ફરી સંયોગ પામતો નથી.

Verse 109

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्योपमानि च । विनश्यन्ति न संदेह: फेनानीव महार्णवे

આત્માથી વિહોણા લોકો કાષ્ઠની દીવાલ જેવા નિઃસાર છે; નિઃસંદેહ તેઓ નષ્ટ થાય છે—મહાસાગરના ફેનની જેમ વિલીન થઈ જાય છે.

Verse 110

जीवात्मासे परित्यक्त होनेपर सारे शरीर काठ और दीवारकी भाँति जडवत्‌ होकर महासागरमें उठे हुए फेनोंकी तरह नष्ट हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं है ।।

જીવાત્મા પરિત્યક્ત થતાં જ શરીર કાષ્ઠ અને દીવાલની જેમ જડ બની જાય છે અને મહાસાગરમાં ઊઠેલા ફેનની જેમ નષ્ટ થાય છે—એમાં સંદેહ નથી. પરંતુ જો એક શ્લોક કે અર્ધશ્લોકથી પણ સર્વ ભૂતોના હૃદય-ગુહામાં નિવાસ કરનાર પરમાત્માનું જ્ઞાન થઈ જાય, તો તેના માટે શાસ્ત્રોના વિસ્તૃત અધ્યયનનો પ્રયોજન પૂર્ણ થઈ જાય છે.

Verse 111

द्वयक्षरादभिसंधाय केचिच्छलोकपदाड्कितै: । शतैरन्यै: सहसैश्न प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

કેટલાક લોકો માત્ર બે અક્ષરના ઉચ્ચાર પર મન સ્થિર કરીને પરમ તત્ત્વને જાણી લે છે; અને કેટલાક શ્લોક-પદોથી ચિહ્નિત સૈંકડો-હજારો શાસ્ત્રવાક્યો દ્વારા પરમાત્માના સ્વરૂપને સમજે છે. જેમ પણ હોય—દૃઢ બોધ, આંતરિક પ્રત્યય જ મોક્ષનું લક્ષણ છે.

Verse 112

नायं लोको<स्ति न परो न सुखं संशयात्मन: । ऊचुर्ज्ञनिविदो वृद्धा: प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

સંદેહથી ભરેલા મનવાળા માટે ન આ લોક છે, ન પરલોક, ન સુખ. વૃદ્ધ અને જ્ઞાની પુરુષો કહે છે—દૃઢ આંતરિક પ્રત્યય જ મોક્ષનું લક્ષણ છે.

Verse 113

विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्‌ । उद्विजेत्‌ स तु वेदेभ्यो दावाग्नेरिव मानव:

જ્યારે મનુષ્ય વેદોના સાચા અર્થને અને તેમના વાસ્તવિક પ્રયોજનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી લે છે, ત્યારે તે વેદવિદ્ માત્ર કર્મવિધાન કરનાર વેદભાગોથી એ રીતે ઉપરે થાય છે જેમ લોકો દાવાનળથી દૂર ખસી જાય છે।

Verse 114

शुष्क॑ तर्क परित्यज्य आश्रयस्व श्रुति स्मृतिम्‌ एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि । बुद्धिर्न तस्य सिद्धयेत साधनस्य विपर्ययात्‌

શુષ્ક તર્ક છોડીને શ્રુતિ-સ્મૃતિનો આશ્રય લો. જો એકાક્ષર ‘ઓં’ સાથે સંકળાયેલા પરમ તત્ત્વને યુક્તિપૂર્વક અને નિઃસંદેહ રીતે સમજવા ઇચ્છો, તો જાણો—યોગ્ય સાધન અપનાવ્યા વિના બુદ્ધિ તે તત્ત્વનો નિશ્ચય કરી શકતી નથી।

Verse 115

वेदपूर्व वेदितव्यं प्रयत्नात्‌ तत्‌ वै वेदस्तस्य वेद: शरीरम्‌ । वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीबस्त्वात्मा ततू स वेद्यस्य वेद्यम्‌

જે વેદાધારિત છે તેને પ્રયત્નપૂર્વક જાણવું જોઈએ—એ જ ખરેખર ‘વેદ’ છે. જે સાચે જાણે છે તેના માટે વેદ જ જ્ઞાનનું શરીર (આધાર) બની જાય છે. તેનું તત્ત્વ સંક્ષેપ-સારરૂપે ગ્રહણ થતાં પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ આત્મા અંદરથી નિર્બળ અને અસ્પષ્ટ બની જાય ત્યારે જાણવાનુ જે છે તે પણ માત્ર ‘જ્ઞેય’ બની રહે છે—અનુભવસિદ્ધ થતું નથી।

Verse 116

इसलिये जाननेयोग्य परमात्मतत्त्वका ज्ञान वेदोंके द्वारा ही यत्नपूर्वक प्राप्त करना चाहिये; क्योंकि वह परमात्मतत्त्व वेदस्वरूप है। वेद उसका शरीर है। उस परमात्मतत्त्वको सहजभावसे प्राप्त करानेमें वेद हेतु है। यह जीवात्मा स्वयं समर्थ नहीं है; क्योंकि वह तत्त्व वेद्यका भी वेद्य है

અતએવ જાણવાનાં પરમાત્મ-તત્ત્વનું જ્ઞાન પ્રયત્નપૂર્વક માત્ર વેદો દ્વારા જ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ; કારણ કે તે પરમ તત્ત્વ વેદસ્વરૂપ છે અને વેદો તેનું શરીર સમાન છે—તેને સહજ રીતે પ્રાપ્ત કરાવનારા સાધન છે. જીવાત્મા પોતાના બળે સમર્થ નથી, કારણ કે તે તત્ત્વ અતિગહન છે—જ્ઞેયનું પણ જ્ઞેય. વેદ દેવતાઓની આયુ તેમજ કર્મોના આશીર્વાદ અને ફળ પણ કહે છે; તે મુજબ જ દરેક યુગમાં જગતમાં દેહધારીઓનો પ્રભાવ અને ભાગ્ય ફળે છે।

Verse 117

इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्‌ परिवर्जयेत्‌ । तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्‌

અતએવ ઇન્દ્રિયોની પ્રસન્નતા (શુદ્ધિ) દ્વારા મનુષ્યે આ વિષયભોગોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. ઇન્દ્રિયો નિર્મળ થઈ નિયંત્રિત થાય ત્યારે જે ‘અનશન’—અર્થાત્ વિષયોનું અગ્રણ—થાય છે, તે જ દિવ્ય છે।

Verse 118

तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते | ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षय:

તપસ્યાથી સ્વર્ગગમન પ્રાપ્ત થાય છે; દાનથી ભોગસુખોની પ્રાપ્તિ થાય છે. જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—એ જાણવું જોઈએ; અને તીર્થસ્નાનથી પાપક્ષય થાય છે.

Verse 119

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशा: । भगवन्‌ श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! આમ કહ્યા પછી મહાયશસ્વી યુધિષ્ઠિરે ઉત્તર આપ્યો—‘ભગવન્! હવે હું દાનવિધિની મુખ્ય અને ઉત્તમ પ્રક્રિયા સાંભળવા ઇચ્છું છું.’

Verse 120

मार्कण्डेय उवाच यत्‌ त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्म युधिष्ठिर । इष्ट चेद॑ं सदा महूं राजन्‌ गौरवतस्तथा

માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર યુધિષ્ઠિર! તું મારી પાસે જે દાનધર્મ સાંભળવા ઇચ્છે છે, તે તેની ગૌરવતા અને માનનીયતા કારણે, હે રાજન, મને સદા પ્રિય છે.

Verse 121

शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च । छायायां करिण: श्राद्ध तत्‌ कर्णपरिवीजिते । दश कल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिछ्िर

શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલા દાનના રહસ્યો સાંભળ. હે યુધિષ્ઠિર! હાથીની છાયામાં—જ્યાં તેના કાન હલવાથી પવન જેવી પંખાવટ અનુભવાય—કરેલું શ્રાદ્ધ અહીં દશ કલ્પાયુત સુધી ક્ષીણ થતું નથી.

Verse 122

जीवनाय समाक्तलिन्नं वसु दत्त्वा महीयते । वैश्यं तु वासयेद्‌ यस्तु सर्वयज्ञै: स इष्टवान्‌

જે અન્યના જીવનનિર્વાહ માટે ધન આપે છે, તે માન પામે છે. અને જે વૈશ્યને નિવાસ તથા આધાર આપે છે, તે સર્વ યજ્ઞો કરનાર સમાન ગણાય છે.

Verse 123

जो जीविकाके लिये राँधा हुआ अन्नका दान करता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो आश्रयकी खोज करनेवाले राहगीर-अतिथिको ठहरनेके लिये जगह दे वह सम्पूर्ण यज्ञोंका अनुष्ठान पूर्ण कर लेता है ।।

માર્કંડેયે કહ્યું— જે જીવનનિર્વાહ માટે રાંધેલું અન્ન દાન કરે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અને જે આશ્રય શોધતા માર્ગી-અતિથિને રહેવા માટે સ્થાન આપે છે, તે સર્વ યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કર્ય સમાન છે. જેમ ભારે ભારથી ભરેલી નૌકા પ્રતિસ્રોતમાં પણ આગળ ધપે છે, તેમ અતિથ્ય અને અન્નદાનના પુણ્યબળથી તે પુરુષ મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે॥

Verse 124

विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च । पूर्वकी ओर बहनेवाली नदीका प्रवाह जहाँ पश्चिमकी ओर मुड़ गया हो

માર્કંડેયે કહ્યું— ઉથલપાથલના સમયમાં પણ બ્રાહ્મણોને અપાયેલું દહીં, છાશ વગેરે દાન અક્ષય પુણ્યદાયક કહેવાયું છે. જ્યાં પૂર્વ તરફ વહેતો નદીપ્રવાહ પશ્ચિમ તરફ વળી જાય, તે સ્થાન ‘પ્રતિસ્રોત’ તીર્થ કહેવાય; ત્યાં ઉત્તમ અશ્વોનું દાન અક્ષય પુણ્ય આપે છે. અન્ન માટે ભટકતા અતિથિરૂપ ઇન્દ્રને ભોજનથી તૃપ્ત કરવાથી પણ અક્ષય પુણ્ય જન્મે છે. નદીઓના મહાપ્રવાહમાં ગ્રહણકાળે બ્રાહ્મણોને અપાયેલું દધિમંડ તથા ઉપરોક્ત દાન અક્ષય પુણ્ય આપે છે; અને ત્યાં સ્નાન કરનાર પુરુષ મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે. પર્વકાળે દાન દ્વિગુણું, ઋતુઆરંભે દાન દશગુણું પુણ્યદાયક; ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયન આરંભ, વિષુવયોગ, મિથુન-કન્યા-ધનુ-મીન સંક્રાંતિઓ તથા ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણના અવસરે અપાયેલું દાન અક્ષય કહેવાયું છે॥

Verse 125

अयने विषुवे चैव षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूयोपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते

માર્કંડેયે કહ્યું— અયનના આરંભે (ઉત્તરાયણ-દક્ષિણાયણ), વિષુવયોગે, ષડશીતિમુખોમાં તથા ચંદ્રગ્રહણ અને સૂર્યગ્રહણના અવસરે અપાયેલું દાન અક્ષય કહેવાય છે. પર્વકાળે દાન દ્વિગુણું અને ઋતુઆરંભે દાન દશગુણું પુણ્યદાયક; ઉત્તરાયણ કે દક્ષિણાયણના આરંભ, વિષુવયોગ, મિથુન-કન્યા-ધનુ-મીન સંક્રાંતિઓ અને ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણના સમયે અપાયેલું દાન અક્ષય માનવામાં આવે છે॥

Verse 126

ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिदषु ध्रुवम्‌ । भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- विंषुवति चाक्षयमश्लुते फलम्‌

માર્કંડેયે કહ્યું— ઋતુઆરંભે અપાયેલું દાન દશગુણું પુણ્ય આપે છે; અયન આદિ પવિત્ર સંધિદિવસે અપાયેલું દાન નિશ્ચિત રીતે શતગુણું ફળ આપે છે. રાહુના દિવસે—અર્થાત્ ગ્રહણદિને—અપાયેલું દાન સહસ્રગુણું ફળ આપે છે; અને વિષુવયોગમાં કરેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે॥

Verse 127

नाभूमिदो भूमिमश्राति राजन्‌ नायानदो यानमारुह्य याति । यान्‌ यान्‌ कामानू ब्राह्मुणे भ्यो ददाति तांसतान्‌ कामान्‌ जायमान: स भुड्क्ते

માર્કંડેયે કહ્યું— રાજન! જેણે ભૂમિદાન કર્યું નથી, તે પરલોકમાં ધરતીનો ઉપભોગ કરી શકતો નથી; અને જેણે વાહનદાન કર્યું નથી, તે ત્યાં વાહન પર ચઢીને જઈ શકતો નથી. આ જન્મમાં મનુષ્ય બ્રાહ્મણોને જે જે ઇચ્છિત વસ્તુઓ દાન કરે છે, આગલા જન્મમાં જન્મ લઈને તે તે ભોગો પ્રાપ્ત કરી ભોગવે છે॥

Verse 128

अग्नेरपत्यं प्रथम सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च॒ गाव: । लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काज्चनं गाश्न महीं च दद्यात्‌

માર્કંડેયે કહ્યું—સુવર્ણને અગ્નિનું પ્રથમ અપત્ય કહેવામાં આવ્યું છે; પૃથ્વી વૈષ્ણવી (વિષ્ણુની) છે અને ગાયો સૂર્યની પુત્રીઓ કહેવાય છે. તેથી જે સુવર્ણ, ગાયો અને ભૂમિનું દાન કરે છે, તેણે જાણે ત્રણે લોકનું દાન કર્યું હોય તેમ થાય છે.

Verse 129

सुवर्ण अग्निकी प्रथम संतान है। भूमि भगवान्‌ विष्णुकी पत्नी है तथा गौएँ भगवान्‌ सूर्यकी कन्याएँ हैं, अतः जो कोई सुवर्ण, गौ और पृथ्वीका दान करता है, उसके द्वारा तीनों लोकोंका दान सम्पन्न हो जाता है ।।

માર્કંડેયે કહ્યું—સુવર્ણ અગ્નિનું પ્રથમ સંતાન કહેવાય છે; ભૂમિ ભગવાન વિષ્ણુની સહધર્મિણી છે અને ગાયો ભગવાન સૂર્યની પુત્રીઓ છે. તેથી જે સુવર્ણ, ગાયો અને પૃથ્વીનું દાન કરે છે, તે જાણે ત્રિલોકનું દાન કરે છે. ખરેખર ત્રિલોકમાં દાન કરતાં વધુ શાશ્વત પુણ્ય આપનાર કર્મ ક્યારેય થયું નથી—હવે કેવી રીતે થઈ શકે? તેથી વિશિષ્ટ બુદ્ધિવાળા પુરુષો દાનને જ સર્વોત્કૃષ્ટ પુણ્યકર્મ કહે છે.

Verse 199

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपवके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें इन्द्रहुम्नोपाख्यानविषयक एक सौ निन्‍यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત માર્કંડેય-સમાસ્યાપર્વમાં ઇન્દ્રદ્યુમ્નોપાખ્યાન વિષયક એકસો નિન્યાનવેમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 200

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि दानमाहात्म्ये द्विशततमो<5ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં, માર્કંડેય-સમાસ્યાપર્વના દાનમાહાત્મ્ય વિષયક દ્વિશતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 233

प्रयच्छन्ति तु ये राजन्‌ नोपसर्पन्ति ते समम्‌ | इसलिये तुम सभी उपायोंसे अतिथियोंको भोजन देनेका प्रयत्न करो। राजन्‌! जो लोग अतिथिको चरण धोनेके लिये जल

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન, જે લોકો અતિથિને આપે છે તેઓ ન આપનારાઓ જેવી ગતિને પ્રાપ્ત થતા નથી. તેથી સર્વ ઉપાયોથી અતિથિઓને ભોજન કરાવવાનો પ્રયત્ન કરો. હે રાજન! જે અતિથિને પગ ધોવા માટે પાણી, પગમાં મલવા માટે તેલ, પ્રકાશ માટે દીવો, ભોજન માટે અન્ન અને નિવાસ માટે સ્થાન આપે છે, તેઓ કદી યમરાજના ધામમાં જતા નથી.

Verse 296

न तारयति दातार ब्राह्मणं नैव नैव तु । एक गौ एक ही ब्राह्मणको देनी चाहिये; बहुतोंको कभी नहीं (क्योंकि एक ही गौ यदि बहुतोंको दी गयी

માર્કંડેય બોલ્યા—આવું દાન દાતાને પણ અને બ્રાહ્મણ ગ્રહીતાને પણ પાર ઉતારતું નથી; કદી નહીં. એક ગાય એક જ બ્રાહ્મણને આપવી જોઈએ, ઘણાને નહીં; કારણ કે દાનમાં આપેલી ગાય વેચી નાખીને તેની કિંમત વહેંચી લેવાય તો દાનની પવિત્રતા નષ્ટ થાય છે. દાનની ગાય વેચાય તો દાતાની ત્રણ પેઢીઓને હાનિ પહોંચે છે; તે ન દાતાને તારતી છે ન બ્રાહ્મણને।

Verse 303

सुवर्णानां शतं तेन दत्त भवति शाश्वतम्‌ । जो उत्तम वर्णवाले विशुद्ध ब्राह्मणको सुवर्ण-दान करता है उसे निरन्तर सौ स्वर्णमुद्राओंके दानका फल प्राप्त होता है

માર્કંડેય બોલ્યા—એ કર્મથી સો સુવર્ણનું દાન શાશ્વત બની જાય છે. જે ઉત્તમ ગુણવાળા વિશુદ્ધ બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન કરે છે, તેને સતત સો સુવર્ણમુદ્રાઓના દાન સમાન અખંડ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 316

स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोक॑ च गच्छति । जो लोग कंधेपर जुआ उठानेमें समर्थ बलवान बैल ब्राह्मणोंको दान करते हैं, वे दुःख और संकटोंसे पार होकर स्वर्गलोकमें जाते हैं

માર્કંડેય બોલ્યા—તે દુર્ગમ સંકટો પાર કરીને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે. જે લોકો ખભા પર જુઆ ઉઠાવામાં સમર્થ બળવાન બળદ બ્રાહ્મણોને દાન કરે છે, તેઓ દુઃખ અને આપત્તિઓને ઓળંગીને સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 326

दातारं हानुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाज्छिता: । जो दिद्वान्‌ ब्राह्मणको भूमिदान करता है, उस दाताके पास सभी मनोवाजञ्छित भोग स्वतः आ जाते हैं

માર્કંડેય બોલ્યા—દાતાને અનુસરીને સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આવે છે. જે જ્ઞાની દાતા બ્રાહ્મણને ભૂમિદાન કરે છે, તેના પાસે સર્વ મનગમતા ભોગ અને સમૃદ્ધિ આપોઆપ આવી પહોંચે છે।

Verse 343

अन्नदातृसम: सो<पि कीर््यते नात्र संशय: । यदि कोई रास्तेके थके-माँदे

માર્કંડેય બોલ્યા—તે પણ અન્નદાતા સમાન જ કીર્તિત થાય છે; તેમાં સંશય નથી. માર્ગે થાકેલો, દુબળો, ધૂળથી ભરેલા પગવાળો, ભૂખ-તરસથી પીડિત પથિક જો પૂછે—“અહીં કોઈ અન્ન આપનાર છે?” ત્યારે જે વિદ્વાન તેને જ્યાં અન્ન મળી શકે તે સ્થળ બતાવે, તે પણ અન્નદાતા સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 353

न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते । अतः युधिष्ठिर! तुम सारे दानोंको छोड़कर केवल अन्नदान करते रहो। इस संसारमें अन्नदानके समान विचित्र एवं पुण्यदायक दूसरा कोई दान नहीं है

માર્કંડેયે કહ્યું—આ જગતમાં આ જેવું અદ્ભુત પુણ્યફળ બીજું ક્યાંય નથી. તેથી, હે યુધિષ્ઠિર! અન્ય બધાં દાનોને બાજુ પર રાખીને માત્ર અન્નદાનનો જ સતત અભ્યાસ કર. માનવજીવનમાં અન્નદાન સમાન દાન નથી—તેનું ફળ અચરજજનક અને પુણ્યવર્ધક છે.

Verse 366

स तेन कर्मणा$5प्रोति प्रजापतिसलोकताम्‌ | जो अपनी शक्तिके अनुसार अच्छे ढंगसे तैयार किया हुआ भोजन ब्राह्मणोंको अर्पित करता है वह उस पुण्यकर्मके प्रभावसे प्रजापतिके लोकमें जाता है

માર્કંડેયે કહ્યું—તે પુણ્યકર્મના પ્રભાવથી પ્રજાપતિના લોકમાં નિવાસ પામે છે. જે પોતાની શક્તિ મુજબ સારી રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરે છે, તે એ પુણ્યના બળે પ્રજાપતિ-લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 4736

विश्रमेद्‌ यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है

વૈશંપાયને કહ્યું—એવું સ્થાન છે જ્યાં માર્ગથી કષ્ટિત અને થાકેલો પુરુષ વિશ્રામ ઇચ્છે. પરંતુ ત્યાં પાણી નથી—માત્ર આકાશ જેવો શૂન્ય, વિસ્તૃત પ્રદેશ છે. તે દેખાવમાં ભયાનક અને પાર કરવો દુર્ગમ છે; ન વૃક્ષોની છાયા છે, ન પાણી, અને ન એવું કોઈ સ્થાન કે જ્યાં રસ્તાથી થાકેલો જીવ ક્ષણભર પણ થંભી શકે.

Verse 5636

अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका हानामया: । जो लोग छठी राततक उपवास करते हैं

વૈશંપાયને કહ્યું—જે વચ્ચે ભોજન કરતો નથી, તેને હાનિ અને રોગથી રહિત લોક પ્રાપ્ત થાય છે. જે લોકો છઠ્ઠી રાત સુધી ઉપવાસ કરે છે, તેઓ મયૂર-જોડાયેલા વિમાનો દ્વારા જાય છે. હે પાંડુનંદન! જે એક વાર ભોજન કરીને એ જ આધાર પર ત્રણ રાતો વિતાવે છે અને વચ્ચે કંઈ ખાતા નથી, તેઓ રોગ-શોકથી રહિત પુણ્યલોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 9836

विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मन: । राजेन्द्र! चक्षु आदि इन्द्रियोंके आहारको छोड़ देना कठिन नहीं है; क्योंकि इन्द्रियोंके छहों विषयोंका उपभोग न करनेसे वह अपने-आप सुगमतासे हो जाता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! તેમાં મન બહુ વિકારી છે; તેથી આત્મસંયમ અત્યંત કઠિન બને છે. ચક્ષુ વગેરે ઇન્દ્રિયોના ‘આહાર’—અર્થાત્ વિષયો—છોડી દેવું એટલું કઠિન નથી; કારણ કે છ વિષયોનો ઉપભોગ ન કરવાથી ઇન્દ્રિયો આપમેળે સહેલાઈથી નિવૃત્ત થાય છે. પરંતુ મન અત્યંત ચંચળ છે; તેથી ભાવશુદ્ધિ વિના તેને વશમાં કરવું બહુ દુષ્કર છે.