Adhyaya 1
स्वर्गे दुर्योधनदर्शनम् | Duryodhana Seen in Heaven (Triviṣṭapa)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Entry Episode): Yudhiṣṭhira Encounters Duryodhana in Triviṣṭapa
Janamejaya requests an account of the posthumous stations attained by his forebears (Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras) after reaching svarga. Vaiśaṃpāyana begins by narrating Yudhiṣṭhira’s arrival in triviṣṭapa and his immediate perception of Duryodhana seated in splendor among luminous deities and righteous royal figures. The sight provokes Yudhiṣṭhira’s indignation: he verbally rejects companionship with Duryodhana, recalling the broad devastation attributed to Duryodhana’s choices, the deaths of kin and allies, and Draupadī’s public suffering in the assembly. Yudhiṣṭhira expresses a desire to go where his brothers are rather than remain near Duryodhana. Nārada responds by instructing that in svarga, opposition and enmity do not persist; Duryodhana is honored due to the ‘heroic realm’ attained through kṣatriya-duty in battle. Nārada further advises Yudhiṣṭhira not to dwell on dice-related afflictions and wartime hardships, framing them as concluded within the heavenly order. Yudhiṣṭhira then questions the whereabouts of his brothers and allied warriors (including Karṇa, Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki, the Draupadeyas, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, Virāṭa, Drupada, and others), signaling the chapter’s transition from moral protest to a structured inquiry about posthumous destinies.
Chapter Arc: जनमेजय, व्यास की आज्ञा से वैशम्पायन स्वर्गारोहण के अद्भुत प्रसंग का द्वार खोलते हैं—युधिष्ठिर और उनके पूर्वज त्रिविष्टप में क्या देखते हैं, यह सुनो। → स्वर्ग में पहुँचकर धर्मराज युधिष्ठिर एक चमकते सूर्य-सम तेजस्वी दृश्य देखते हैं: देवों-साध्यों के बीच दुर्योधन को वीर-लक्ष्मी से विभूषित, उच्च आसन पर। यह दृश्य युधिष्ठिर के भीतर असह्य विरोध और नैतिक प्रश्न जगा देता है—जिसने पृथ्वी का विनाश कराया, वह यहाँ कैसे? → युधिष्ठिर का तीखा प्रतिवाद फूट पड़ता है: यदि दुर्योधन को ‘सनातन’ वीरलोक मिले हैं, तो फिर धर्म-अधर्म का न्याय कहाँ? वे नारद से अपने प्रिय पाण्डव-पक्षीय वीरों—धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदेय, शिखण्डी, अभिमन्यु, विराट-द्रुपद आदि—को दिखाने की माँग करते हैं। → नारद/देवर्षि क्षत्रधर्म का सिद्धान्त सामने रखते हैं: जिन्होंने रण में शरीर की आहुति दी, भय में न डिगे, वे वीरगति के अधिकारी हुए—यही दुर्योधन के स्वर्ग-स्थान का कारण है। पर युधिष्ठिर की तृप्ति नहीं होती; वे अपने जनों को देखे बिना स्वर्ग को स्वीकार नहीं करते। → युधिष्ठिर की दृष्टि अपने प्रिय वीरों को खोजती रह जाती है—वे कहाँ हैं, और स्वर्ग का न्याय किस रूप में प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये अ प्रहाप्रस्थानिकपर्वकी कुल एलोकसंख्या-- ११४॥। नशा रत (0) आज अत +- ॥| ३० श्रीपरमात्मने नमः ।।
જનમેજયે કહ્યું—હે મુને! મારા પૂર્વપિતામહ પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગલોકમાં પહોંચ્યા પછી, તેમણે કયા કયા સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યા?
Verse 2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः । महर्षिणाभ्यनुज्ञातो व्यासेनादूभुतकर्मणा,मैं यह सब सुनना चाहता हूँ। आप अदभुतकर्मा महर्षि व्यासकी आज्ञा पाकर सर्वज्ञ हो गये हैं--ऐसा मेरा विश्वास है
જનમેજયે કહ્યું—હું આ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું. મારું માનવું છે કે તમે સર્વજ્ઞ છો; કારણ કે અદ્ભુતકર્મા મહર્ષિ વ્યાસે તમને અનુમતિ અને અધિકાર આપ્યો છે.
Verse 3
वैशग्पायन उवाच स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प तव पूर्वपितामहा: । युधिष्ठिरप्रभूतयो यदकुर्वत तच्छूणु
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્રિલોકસમાવેશ ધરાવતા ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગને પામીને તારા પૂર્વપિતામહ યુધિષ્ઠિર આદિએ જે કર્યું, તે સાંભળ.
Verse 4
स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प धर्मराजो युधिष्ठिर: । दुर्योधन श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने
ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગને પામીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે જોયું કે દુર્યોધન સ્વર્ગીય શોભાથી યુક્ત થઈ એક દિવ્ય આસન પર બેઠો છે.
Verse 5
भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याभिसंवृतम् । देवैभ्राजिष्णुभि: साध्यै: सहितं पुण्यकर्मभि:
તે આદિત્ય સમાન તેજસ્વી, વીરલક્ષ્મીથી આવૃત, કાંતિમાન દેવો તથા પુણ્યકર્મા સાધ્યગણ સાથે સંયુક્ત દેખાતો હતો.
Verse 6
ततो युधिष्छिरो दृष्टवा दुर्योधनममर्षित: । सहसा संनिवृत्तो5भूच्छियं दृष्टवा सुयोधने
ત્યારે યુધિષ્ઠિરે દુર્યોધનને જોઈને રોષ અનુભવ્યો; પરંતુ સુયોધન પર સ્થિત તે સમૃદ્ધિ જોઈને તેઓ સહસા સંયત થયા.
Verse 7
दुर्योधनको ऐसी अवस्थामें देख उसे मिली हुई शोभा और सम्पत्तिका अवलोकन कर राजा युधिष्ठिर अमर्षसे भर गये और सहसा दूसरी ओर लौट पड़े ।।
દુર્યોધનને એવી સ્થિતિમાં જોઈ અને તેને પ્રાપ્ત થયેલી શોભા તથા સમૃદ્ધિનું અવલોકન કરીને રાજા યુધિષ્ઠિર રોષથી ભરાઈ ગયા અને સહસા બીજી તરફ વળી ગયા. પછી ત્યાં હાજર સૌને ઊંચા સ્વરે બોલ્યા—“હે દેવગણ! લોભી અને અલ્પદર્શી દુર્યોધન સાથે રહીને હું આ પુણ્યલોકો ઇચ્છતો નથી; જેના કારણે હઠપૂર્વકના યુદ્ધમાં અમે અમારા સર્વ સુહૃદો અને બાંધવોનો સંહાર કર્યો અને પૃથ્વીને ઉજાડી નાખી; જેણે પહેલાં મહાવનમાં અમને ભારે ક્લેશ આપ્યો; અને જેણે ગુરુજનોની સમક્ષ ભરેલી સભામાં અમારી નિર્દોષ અંગોવાળી, ધર્મપરાયણા પત્ની—પાંચાલી દ્રૌપદી—ને ઘસીટીને લાવી હતી।”
Verse 8
यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा । हतास्माभि: प्रसह्याजौ क्लिष्टै: पूर्व महावने
વૈશંપાયન બોલ્યા—“જેનાં કારણે આખી પૃથ્વી ઉજડી ગઈ અને અમારા સુહૃદો તથા બંધુઓ પણ યુદ્ધમાં અમારા દ્વારા બળપૂર્વક મારાયા; અને જેના કારણે અમે પહેલાં મહાવનમાં ઘોર ક્લેશ સહન કર્યો—”
Verse 9
फिर उच्चस्वरसे उन सब लोगोंसे बोले--'देवताओ! जिसके कारण हमने अपने समस्त सुहृदों और बन्धुओंका हठपूर्वक युद्धमें संहार कर डाला और सारी पृथ्वी उजाड़ डाली
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે તેણે ઊંચા સ્વરે સૌને કહ્યું—“હે દેવગણ! જેના કારણે અમે હઠપૂર્વક યુદ્ધમાં અમારા સર્વ સુહૃદો અને બંધુઓનો સંહાર કર્યો અને આખી પૃથ્વી ઉજાડી; જેણે પહેલાં મહાવનમાં અમને ઘોર ક્લેશ આપ્યો; અને જેણે નિર્દોષ અંગવાળી, ધર્મપરાયણા અમારી પત્ની—પાંચાલરાજકુમારી દ્રૌપદી—ને ગુરુજનોની સમક્ષ ભરેલી સભામાં ઘસડી લાવી; તે લોભી, અદૂરદર્શી દુર્યોધનના સંગમાં રહીને હું આ પુણ્યલોકો મેળવવા ઇચ્છતો નથી।”
Verse 10
अस्ति देवा न मे काम: सुयोधनमुदीक्षितुम् । तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम,“देवगण! मैं दुर्योधनको देखना भी नहीं चाहता; मेरी तो वहीं जानेकी इच्छा है, जहाँ मेरे भाई हैं!
“હે દેવગણ! સુયોધન (દુર્યોધન) ને જોવાની પણ મને ઇચ્છા નથી. હું તો ત્યાં જવા ઇચ્છું છું જ્યાં મારા ભાઈઓ છે.”
Verse 11
नैवमित्यब्रवीत् तं तु नारद: प्रहसन्निव । स्वर्गे निवासे राजेन्द्र विरुद्ध चापि नश्यति
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ સાંભળી નારદજી હસતા હસતા બોલ્યા—“ના, ના, રાજેન્દ્ર! આવું ન કહો. સ્વર્ગમાં નિવાસ કરવાથી પૂર્વનું વૈર-વિરોધ પણ નાશ પામે છે.”
Verse 12
युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोच: कथंचन । दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम,“महाबाहु युधिष्छिर! तुम्हें राजा दुर्योधनके प्रति किसी तरह ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये। मेरी इस बातको ध्यान देकर सुनो
વૈશંપાયન બોલ્યા—“મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર! રાજા દુર્યોધન વિષે કોઈ રીતે પણ આવા શબ્દો ન બોલો. મારી આ વાત ધ્યાનથી સાંભળો.”
Verse 13
एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशै: सह । सद्धिश्व॒ राजप्रवरैर्य इमे स्वर्गवासिन:
વૈશંપાયન બોલ્યા—જુઓ, આ રાજા દુર્યોધન દેવતાઓ સાથે સ્વર્ગમાં પૂજાય છે; અને સ્વર્ગવાસી સિદ્ધો તથા શ્રેષ્ઠ રાજાઓ દ્વારા પણ સન્માનિત થાય છે।
Verse 14
वीरलोकगति): प्राप्ता युद्धे हुत्वा55त्मनस्तनुम् । यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धे समासिता:
વૈશંપાયન બોલ્યા—યુદ્ધમાં પોતાના દેહની આહુતિ આપી તેમણે વીરલોકની ગતિ પ્રાપ્ત કરી; કારણ કે દેવતુલ્ય તેજસ્વી તમારાં સર્વ ભાઈઓ સામે તેઓ રણમાં અડગ ઊભા રહ્યા. તેથી ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર યુદ્ધમરણથી તેમણે તે પદ મેળવ્યું।
Verse 15
स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान् | भये महति यो5भीतो बभूव पृथिवीपति:
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ રાજાએ ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર આ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. મહાભય વચ્ચે પણ પૃથ્વીપતિ ભયભીત ન થયો; નિર્ભય રહી તેણે આ પદ મેળવ્યું।
Verse 16
न तन्मनसि कर्ताव्यं पुत्र यद् द्यूतकारितम् । द्रौपद्याश्न परिक्लेशं न चिन्तयितुमहसि
વૈશંપાયન બોલ્યા—પુત્ર, દ્યુતના કારણે જે અન્યાય થયો, તેને હવે મનમાં ન રાખ. અને દ્રૌપદીને જે ક્લેશ થયો, તેનું પણ ચિંતન કરવું તને યોગ્ય નથી; તેને વિચારોમાંથી છોડીને દે।
Verse 17
ये चान्येडपि परिक्लेशा युष्माकं ज्ञातिकारिता: । संग्रामेष्वथ वान्यत्र न तान् संस्मर्तुमहसि
વૈશંપાયન બોલ્યા—અને તમારા જ સ્વજનોના કારણે, યુદ્ધોમાં કે અન્યત્ર, તમે જે અન્ય કષ્ટો સહન કર્યા છે—અહીં તેમનું સ્મરણ કરવું તમને યોગ્ય નથી।
Verse 18
समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै | स्वर्गोड्यं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप,“अब तुम राजा दुर्योधनके साथ न्यायपूर्वक मिलो। नरेश्वर! यह स्वर्गलोक है, यहाँ पहलेके वैर-विरोध नहीं रहते हैं!
વૈશંપાયન બોલ્યા—“ન્યાય મુજબ રાજા દુર્યોધન સાથે નજીક જઈ એક થાઓ. હે નરાધિપ, આ સ્વર્ગલોક છે; અહીં પૂર્વ વૈર-વિરોધ ટકતા નથી.”
Verse 19
नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृन् पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह,नारदजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्ठिरने अपने भाइयोंका पता पूछा और यह बात कही--
નારદે આમ કહ્યે ત્યારે બુદ્ધિમાન કુરુરાજ યુધિષ્ઠિરે પોતાના ભાઈઓ વિષે પૂછ્યું અને આ વચન કહ્યું.
Verse 20
यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोका: सनातना: । अधर्मज्ञस्थ पापस्य पृथिवीसुद्ददां द्रुह:
વૈશંપાયન બોલ્યા—“હે દેવર્ષિ! ધર્મનું નામ પણ ન જાણનાર, પાપી, ભૂમંડળના સર્વ સુહૃદો સાથે દ્રોહ કરનાર અને જેના કારણે ઘોડા-હાથી-મનુષ્યો સહિત પૃથ્વીનો નાશ થયો—એ દુર્યોધનને જો આ સનાતન વીરલોક પ્રાપ્ત થયા હોય, તો મારા તે વીર, મહાત્મા, મહાવ્રતધારી, સત્યપ્રતિજ્ઞ, વિશ્વવિખ્યાત શૂર અને સત્યવાદી ભાઈઓએ આ સમયે કયા લોક પ્રાપ્ત કર્યા છે? હું તેમને જોવા ઇચ્છું છું. અને કુંતીના સત્યપ્રતિજ્ઞ પુત્ર મહાત્મા કર્ણને પણ મળવા ઇચ્છું છું।”
Verse 21
यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सनरद्विपा । वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षव:
“હે દેવર્ષિ! જેના કારણે ઘોડા-હાથી-મનુષ્યો સહિત પૃથ્વી નષ્ટ થઈ, અને જેના વૈરનો બદલો લેવા ઇચ્છાથી અમે પણ ક્રોધની આગમાં દગ્ધ થયા.”
Verse 22
ये ते वीरा महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रता: । सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिन:
“મારા તે ભાઈઓ—વીર, મહાત્મા, મહાવ્રતધારી—લોકમાં સત્યપ્રતિજ્ઞ, શૂર અને સત્યવાદી હતા.”
Verse 23
तेषामिदानीं के लोका द्रष्टमिच्छामि तानहम् | कर्ण चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—હવે હું જોવા ઇચ્છું છું કે તેમને કયા લોક પ્રાપ્ત થયા છે. તેમજ સત્યમાં અડગ અને યુદ્ધમાં અચલ એવા કુંતીપુત્ર મહાત્મા કર્ણને પણ હું જોવા ઇચ્છું છું.
Verse 24
धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् | येच शस्त्रैर्वधं प्राप्ता: क्षत्रधर्मेण पार्थिवा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હું ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સાત્યકી અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નના પુત્રોને પણ જોવા ઇચ્છું છું; તેમજ ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર શસ્ત્રોથી વધ પામેલા તે રાજાઓ ક્યાં છે? અહીં હું તેમને નથી જોતો. હું તે બધા રાજાઓને મળવા ઇચ્છું છું.
Verse 25
क्व नु ते पार्थिवान् ब्रद्मुन्नैतान् पश्यामि नारद । विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्व॒ तान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે બ્રહ્મન! હે નારદ! તે રાજાઓ ક્યાં છે? હું તેમને અહીં નથી જોતો. વિરાટ અને દ્રુપદ તથા ધૃષ્ટકેતુ વગેરે તેઓ બધા ક્યાં છે?
Verse 26
शिखण्डिनं च पाज्चाल्यं द्रौपदेयांक्ष सर्वश: । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रष्ठमिच्छामि नारद
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નારદ! હું પાંચાલ શિખંડીને, દ્રૌપદીના સર્વ પુત્રોને અને દુર્ધર્ષ વીર અભિમન્યુને પણ જોવા ઇચ્છું છું.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts a dissonance between lived ethical memory (harm, humiliation, and loss attributed to Duryodhana) and the heavenly spectacle of Duryodhana’s honor, raising the problem of how justice is assessed beyond human courts.
The chapter teaches that svarga is characterized by the cessation of hostility and that posthumous standing may reflect role-duty fulfilled (especially kṣatriya conduct in battle), urging restraint from reactivating past grievances in a realm where their oppositional force is dissolved.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is interpretive, reframing the epic’s moral calculus by distinguishing human grievance from the text’s portrayal of cosmic adjudication and reconciliation.