Adhyaya 53
Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)
Upa-parva: Tīrtha–Āśrama–Nārada-saṃvāda (Balarāma’s pilgrimage interlude)
Vaiśaṃpāyana describes Baladeva arriving at Kurukṣetra, giving gifts, and reaching a large, auspicious āśrama characterized by sacred trees and a sanctified environment. Baladeva questions the resident sages about the āśrama’s prior occupant; they narrate that Viṣṇu performed supreme tapas there, that ancient rites were conducted, and that a perfected brāhmaṇī—identified as the virtuous daughter of Śāṇḍilya—attained heaven through yogic accomplishment, with a noted aśvamedha-related merit associated with the hermitage. Baladeva then proceeds near the Himavat region, visits Sarasvatī’s source at Plakṣaprasravaṇa, reaches the eminent tīrtha Kārapacana, performs dāna and cold-water bathing, and goes to the āśrama of Mitra and Varuṇa, then onward to the Yamunā region where deities previously found delight. Seated with ṛṣis and siddhas, he receives Devarṣi Nārada, who is described with ascetic insignia and musical skill. When asked about the Kuru situation, Nārada recounts principal deaths (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, and others), names remaining Kaurava-aligned survivors (notably Kṛpa, Bhoja, and Aśvatthāman), and reports Duryodhana’s concealment in the Dvaipāyana lake and his being pressured by speech from the Pāṇḍavas with Kṛṣṇa. Nārada indicates the imminent gadā duel between Bhīma and Duryodhana and advises Baladeva to go witness it. Baladeva dismisses attendants toward Dvārakā, praises Sarasvatī in two verses emphasizing her sanctity and salvific association, mounts his chariot, and hastens to observe the disciple-duel.
Chapter Arc: बलराम (हलायुध) तीर्थयात्रा के क्रम में तपोधनों से पूछते हैं—महात्मा कुरु ने इस भूमि को क्यों जोता कि यह ‘कुरुक्षेत्र’ कहलायी? → ऋषि कुरु के अदम्य संकल्प का वृत्तांत सुनाते हैं: दीर्घकाल तक वे तपोबल से भूमि को कर्षित करते रहे; इन्द्र उनके उद्योग पर उपहास कर त्रिदिव लौट जाते हैं, पर कुरु विरत नहीं होते। → कुरु के तप और कर्षण से यह भूमि परम-पुण्य-स्थान घोषित होती है—यहाँ तप, यज्ञ, दान और रण में वीरगति पाने वालों को अक्षय शुभगति; यहाँ शुभ-इच्छा से निवास करने वालों को यम-लोक का दर्शन नहीं। → ऋषि कुरुक्षेत्र की महिमा का विधान करते हैं: यहाँ ब्राह्मण-शिरोमणि और नरेश यज्ञ कर उत्तम गति पाते हैं; इस क्षेत्र की पुण्य-प्रभावना पृथ्वी के रहने तक त्रिविष्टप-वास का कारण बनती है। → हलायुध से कहा जाता है—अब इन्द्र द्वारा कुरुक्षेत्र-विषयक गायी गयी गाथा सुनो; आगे उसी दिव्य गाथा/विस्तार का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના શલ્યપર્વના અંતર્ગત યદાપર્વમાં બલદેવજીની તીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં સારસ્વતોપાખ્યાન વિષયક બાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો ॥૫૨॥ ત્રેપનમો અધ્યાય— ઋષિઓ દ્વારા કુરુક્ષેત્રની સીમા અને મહિમાનું વર્ણન. ઋષિઓએ કહ્યું— “હે રામ (બલરામ)! સમંતપંચક સનાતન તીર્થક્ષેત્ર છે; તેને પ્રજાપતિની ઉત્તરવેદી કહે છે. પ્રાચીન કાળમાં ત્યાં દેવતાઓ એકત્ર થઈ મહાસત્ર-યજ્ઞનું અનુષ્ઠાન કર્યું હતું અને તેઓ મહાન વર આપનાર બન્યા હતા।”
Verse 2
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत् कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “પ્રાચીન કાળમાં અપરિમિત તેજવાળા, બુદ્ધિમાન, રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાત્મા કુરુએ અનેક વર્ષો સુધી આ ભૂમિને ઉત્તમ રીતે ખેડી-જોત કરી. તેથી જ આ જગતમાં તેનું નામ ‘કુરુક્ષેત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું।”
Verse 3
राम उवाच किमर्थ कुरुणा कृष्ट क्षेत्रमेतन््महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधना:
રામ (બલરામ)એ પૂછ્યું— “હે તપોધન ઋષિઓ! મહાત્મા કુરુએ આ ક્ષેત્ર કયા હેતુથી જોત્યું હતું? આપના મુખેથી આ કથા હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।”
Verse 4
ऋषय ऊचु: पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम् | अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात् पर्यपूच्छत कारणम्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે રામ! સાંભળવામાં આવે છે કે પ્રાચીનકાળે સદા શુભ કાર્ય માટે ઉદ્યત રહેનારા કુરુ જ્યારે આ ક્ષેત્રને હળ ચલાવી રહ્યા હતા, ત્યારે ઇન્દ્ર સ્વર્ગમાંથી આવી તેનું કારણ પૂછ્યું.
Verse 5
इन्द्र वाच किमिदं वर्तते राजन् प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षिति:
ઇન્દ્રે કહ્યું—“હે રાજન! આટલા મહાન પ્રયત્ન સાથે અહીં શું થઈ રહ્યું છે? હે રાજર્ષિ! કયા અભિપ્રાયથી આ ભૂમિ ખેડાઈ રહી છે?”
Verse 6
कुरुरुवाच इह ये पुरुषा: क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृतालल्लोकान् पापविवर्जितान्,कुरुने कहा--शतक्रतो! जो मनुष्य इस क्षेत्रमें मरेंगे, वे पुण्यात्माओंके पापरहित लोकोंमें जायँगे
કુરુએ કહ્યું—“હે શતક્રતુ! જે પુરુષો આ ક્ષેત્રમાં મરશે, તેઓ પુણ્યકર્મીઓના પાપવિહિન લોકોમાં જશે.”
Verse 7
अवहस्य तत: शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः । राजर्षिरिप्यनिर्विण्ण: कर्षत्येव वसुंधराम्,तब इन्द्र उनका उपहास करके स्वर्गलोकमें चले गये। राजर्षि कुरु उस कार्यसे उदासीन न होकर वहाँकी भूमि जोतते ही रहे
ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) તેમનો ઉપહાસ કરીને ફરી સ્વર્ગલોકમાં ગયો. પરંતુ રાજર્ષિ કુરુ નિરાશ ન થઈ ત્યાંની ભૂમિ ખેડતા જ રહ્યા.
Verse 8
आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयो5वहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्टवा पृष्टवा जगाम ह
તે વારંવાર આવીને અને વારંવાર ઉપહાસ કરીને, અવિરત શતક્રતુને ફરી ફરી પૂછ્યા પછી ચાલ્યો જતો હતો.
Verse 9
शतक्रतु इन्द्र अपने कार्यसे विरत न होनेवाले कुरुक पास बारंबार आते और उनसे पूछ-पूछकर प्रत्येक बार उनकी हँसी उड़ाकर स्वर्गलोकमें चले जाते थे ।।
શતક્રતુ ઇન્દ્ર વારંવાર તે રાજા કુરુ પાસે આવતો—જે પોતાના સંકલ્પથી કદી વિરત થતો ન હતો; તેને ફરી ફરી પૂછતો અને દરેક વખતે તેની હાંસી ઉડાવી સ્વર્ગલોકમાં ચાલ્યો જતો. પરંતુ જ્યારે રાજાએ કઠોર તપના તીક્ષ્ણ બળથી ધરતીને અવિરત હળથી ખેંચી જોતવાનું જ ચાલુ રાખ્યું, ત્યારે ઇન્દ્રે દેવોને જણાવ્યું—રાજર્ષિ કુરુ શું કરવા ઇચ્છે છે તે.
Verse 10
एतच्छुत्वाब्रुवन् देवा: सहस्राक्षमिदं वच: । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षियदि शक्यते,यह सुनकर देवताओंने सहसनेत्रधारी इन्द्रसे कहा--'शक्र! यदि सम्भव हो तो राजर्षि कुरुको वर देकर अपने अनुकूल किया जाय
આ સાંભળીને દેવોએ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને કહ્યું—“શક્ર! જો શક્ય હોય તો વર આપીને આ રાજર્ષિને આપણા અનુકૂળ કરી લો.”
Verse 11
यदि हांत्र प्रमीता वै स्वर्ग गच्छन्ति मानवा: । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति
“જો અહીં મરેલા મનુષ્યો યજ્ઞોથી અમારું પૂજન કર્યા વિના જ સ્વર્ગમાં ચાલ્યા જશે, તો અમારો હિસ્સો પછી રહેશે નહીં.”
Verse 12
आगम्य च तत: शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् । अलं खेदेन भवत: क्रियतां वचनं मम
પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) આવીને રાજર્ષિને બોલ્યો—“તમારો ખેદ પૂરતો થયો; મારું વચન કરો.”
Verse 13
मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिता: । युधि वा निहता: सम्यगपि तिर्यग्गता नूप
“હે રાજન, જે મનુષ્યો સાવધાન રહી નિરાહાર વ્રતથી દેહ ત્યાગે છે, અથવા જે યુદ્ધમાં ધર્મરીતે હણાય છે—તેઓ તિર્યક્-યોનિમાં ગયા હોય તોય તુચ્છ ગણાતા નથી.”
Verse 14
ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भविष्यन्ति महामते । तब इन्द्रने वहाँसे आकर राजर्षि कुरुसे कहा--“नरेश्वर! आप व्यर्थ कष्ट क्यों उठाते हैं? मेरी बात मान लीजिये। महामते! राजेन्द्र! जो मनुष्य और पशु-पक्षी यहाँ निराहार रहकर देह त्याग करेंगे अथवा युद्धमें मारे जायँगे, वे स्वर्गलोकके भागी होंगे” || १२-१३ ह ।।
ઇન્દ્રે કહ્યું—“રાજેન્દ્ર, મહામતે! તેઓ સ્વર્ગના ભાગી બનશે.” ત્યારે રાજા કુરુએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું—“દેવરાજ! તેમજ થાઓ.” આમ સંમતિ આપી કુરુએ વિદાય લીધી; અને બલનિષૂદન ઇન્દ્ર પ્રસન્નચિત્તે ઝડપથી સ્વર્ગલોકમાં પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 15
ततस्तम भ्यनुज्ञाप्य प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूय: क्षिप्रं बलनिषूदन:
પછી તેમની અનુમતિ લઈને, અંતરમાં હર્ષિત થયેલા બલનિષૂદન ઇન્દ્ર ઝડપથી ફરી ત્રિદિવ (સ્વર્ગ)માં ગયા.
Verse 16
एवमेतद् यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्रह्माद्यैश्व सुरैस्तथा
હે યદુશ્રેષ્ઠ! એમ જ છે. પ્રાચીન કાળમાં રાજર્ષિ કુરુએ આ ભૂમિને હળ ચલાવી ખેતીયોગ્ય બનાવી; અને શક્ર (ઇન્દ્ર) તથા બ્રહ્મા આદિ દેવોએ પણ તેને અનુમોદન અને આશીર્વાદ આપ્યા.
Verse 17
नातः परतरं पुण्यं भूमे: स्थानं भविष्यति । इह तप्स्यन्ति ये केचित्तप: परमकं नरा:
આથી વધુ પુણ્યસ્થાન પૃથ્વી પર બીજું નહીં થાય. અહીં જે કોઈ મનુષ્યો તપ કરશે, તેઓ પરમ તપનું આચરણ કરશે.
Verse 18
देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मण: क्षयम् भूतलका कोई भी स्थान इससे बढ़कर पुण्यदायक नहीं होगा। जो मनुष्य यहाँ रहकर बड़ी भारी तपस्या करेंगे, वे सब लोग देहत्यागके पश्चात् ब्रह्मलोकमें जायँगे ।।
દેહત્યાગ પછી તેઓ બધા બ્રહ્મના અક્ષય ધામને પ્રાપ્ત કરશે. પૃથ્વી પર આથી વધુ પુણ્યસ્થાન બીજું નહીં થાય. જે મનુષ્યો અહીં રહી મહાન તપ કરશે, તેઓ મૃત્યુ પછી બ્રહ્મલોકમાં જશે. અને જે પુણ્યના ભાગી છે, તે મનુષ્યો નિશ્ચયે દાન પણ આપશે.
Verse 19
ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिण:
અને જે મનુષ્યો અહીં સદૈવ નિવાસ કરશે, પોતાને તથા લોકને શુભ ઇચ્છનારા…
Verse 20
यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्/िर्मनुजेश्वरा:
રામે કહ્યું: જે મનુજેશ્વરો મહાન ક્રતુઓ દ્વારા યજ્ઞ કરશે, તેઓ વિશાળ રીતે આરાધના અર્પણ કરશે.
Verse 21
अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिप:
અને આ જ પ્રસંગે દેવાધિપ શક્રે સ્વયં એક ગાથા ગાઈ.
Verse 22
पांसवो5पि कुरुक्षेत्राद् वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्,“कुरक्षेत्रसे वायुद्वारा उड़ायी हुई धूलियाँ भी यदि ऊपर पड़ जाय॑ँ तो वे पापी मनुष्यको भी परमपदकी प्राप्ति कराती हैं
રામે કહ્યું: કુરુક્ષેત્રની ધૂળકણો પણ પવનથી ઉડીને આવી કોઈ પર પડે તો તે દુષ્કર્મ કરનારને પણ પરમ ગતિ સુધી લઈ જાય છે.
Verse 23
सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्न तथा नृगाद्या नरदेवमुख्या: । इष्ट्वा महा: क्रतुभिर्नसिंहा: संत्यज्य देहान् सुगतिं प्रपन्ना:
દેવોમાં શ્રેષ્ઠ અને બ્રાહ્મણોમાં ઉત્તમ, તેમજ નૃગ વગેરે મુખ્ય નરદેવો—મહાક્રતુઓથી યજ્ઞ કરીને—દેહ ત્યજી સુગતિને પામ્યા.
Verse 24
'श्रेष्ठ देवताओ! यहाँ ब्राह्मणशिरोमणि तथा नृप आदि मुख्य-मुख्य पुरुषसिंह नरेश महान् यज्ञोंका अनुष्ठान करके देहत्यागके पश्चात् उत्तम गतिको प्राप्त हुए हैं ।।
રામે કહ્યું—“હે દેવશ્રેષ્ઠો! આ જ પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણશિરોમણિ તથા નૃપોમાં મુખ્ય, પુરુષસિંહ રાજાઓએ મહાયજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરીને દેહત્યાગ પછી ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી છે. તરંતુક અને અરંતુકની વચ્ચે તથા રામહ્રદ અને મચક્રુક સરોવરોની વચ્ચે જે ભૂભાગ છે—એ જ કુરુક્ષેત્રનું સમંતપંચક છે. તેને પ્રજાપતિની ઉત્તરવેદી કહે છે.”
Verse 25
शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां सुसम्मतं सर्वगुणै: समन्वितम् | अतश्न सर्वे निहता नूपा रणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा
રામે કહ્યું—“આ સ્થાન શિવમય, મહાપુણ્યદાયક, દેવતાઓને અત્યંત માન્ય અને સર્વગુણોથી સમન્વિત છે. તેથી રણમાં નિહત થયેલા આ બધા નૃપો સદા પુણ્યમય, અક્ષય ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.”
Verse 26
“यह महान् पुण्यप्रद, कल्याणकारी, देवताओंका प्रिय एवं सर्वगुणसम्पन्न तीर्थ है। अतः यहाँ रणभूमिमें मारे गये सम्पूर्ण नरेश सदा पुण्यमयी अक्षय गति प्राप्त करेंगे' ।।
“આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક, કલ્યાણકારી, દેવતાઓને પ્રિય અને સર્વગુણસંપન્ન છે. તેથી અહીં રણભૂમિમાં નિહત થયેલા તમામ નૃપો નિશ્ચયે સદા પુણ્યમય અક્ષય ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.” એમ તે સમયે બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ સાથે સ્વયં શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા; અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા મહેશ્વરે આ વચનોનું અનુમોદન કર્યું.
Verse 53
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने कुरुक्षेत्र कथ ने त्रिपडचाशत्तमो<5ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના શલ્યપર્વના ગદાપર્વમાં બલદેવની તીર્થયાત્રાના પ્રસંગમાં, સારસ્વતોપાખ્યાન તથા કુરુક્ષેત્ર-કથન અંતર્ગત ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 186
तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै | जो पुण्यात्मा मानव वहाँ दान देंगे, उनका वह दान शीघ्र ही सहसख्रगुना हो जायगा
રામે કહ્યું—“જે પુણ્યાત્મા મનુષ્ય ત્યાં દાન આપશે, તેનું તે દાન નિશ્ચયે અચિરেই સહસ્રગણું થઈ જશે.”
Verse 193
यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन । जो मानव शुभकी इच्छा रखकर यहाँ नित्य निवास करेंगे, उन्हें कभी यमका राज्य नहीं देखना पड़ेगा
તેઓ ક્યારેય યમના રાજ્યને નહીં જુએ. જે મનુષ્યો શુભ સંકલ્પ અને સર્વહિતની ઇચ્છા લઈને અહીં નિત્ય નિવાસ કરશે, તેમને યમાધીન થવું નહીં પડે.
Verse 206
तेषां त्रिविष्टपे वासो यावदभूमिर्धरिष्यति । जो नरेश्वर यहाँ बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करेंगे, वे जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक स्वर्गलोकमें निवास करेंगे
જ્યાં સુધી આ પૃથ્વી ટકી રહેશે, ત્યાં સુધી તેમનો ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં નિવાસ રહેશે. જે નરેશ્વર અને મનુષ્યો અહીં મહાયજ્ઞો કરે છે, તેઓ જગત્ રહે ત્યાં સુધી સ્વર્ગલોકમાં વસે છે.
Verse 213
कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध । हलायुध! स्वयं देवराज इन्द्रने कुरुक्षेत्रके सम्बन्धमें यहाँ जो गाथा गायी है, उसे आप सुनिये
હે હલાયુધ! કુરુક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત તે ગાથા સાંભળો. હલાયુધ, દેવરાજ ઇન્દ્રે સ્વયં અહીં કુરુક્ષેત્ર વિષે જે ગાથા ગાઈ છે, તે તમે સાંભળો.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between withdrawal into sacred space and engagement with impending conflict: Baladeva’s pilgrimage practices and devarṣi intelligence together raise the question of how a kṣatriya-aligned figure should relate to violence—through direct participation, disciplined witnessing, or dharmic contextualization.
Meaning-making in crisis is mediated by authoritative narration and sacred topography: tīrtha visitation, dāna, and listening to sages function as structured methods for aligning action and understanding with dharma when outcomes are dominated by accumulated karma.
A localized phala motif appears through the Sarasvatī praise and the tīrtha framing: association with Sarasvatī is described as producing enduring remembrance and relief from sorrow, implying that comprehension of events is complemented by ritual-geographic memory rather than only by tactical history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.