Adhyaya 48
Indratīrtha–Ādityatīrtha: Balarāma’s Ritual Bathing, Dāna, and Sacred-Historical Recollections
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) Episode — Indratīrtha to Ādityatīrtha (Sarasvatī bank)
Vaiśaṃpāyana reports that Balarāma, described as the foremost among the Yādavas, goes first to Indratīrtha, bathes according to prescribed procedure, and distributes wealth and jewels to brāhmaṇas. The chapter supplies an etiological account: Indra is said to have performed or completed a large cycle of sacrifices there, giving abundant wealth to Bṛhaspati; hence the ford’s enduring name and its characterization as a remover of sin. Balarāma then proceeds to Rāmatīrtha, associated with Bhārgava Rāma (Paraśurāma), who performed major sacrifices (including Vājapeya and many Aśvamedhas) under Kaśyapa’s priestly guidance and gave the earth as dakṣiṇā. Next, Balarāma reaches Yamunātīrtha, where Varuṇa is connected with a Rājasūya and a consequential cosmic-scale conflict narrative. Finally, he goes to Ādityatīrtha on the Sarasvatī, where Sūrya attains lordship among luminaries; the text lists a dense assembly of deities, semi-divine beings, and yogic sages. The chapter closes with exemplary precedents: Viṣṇu’s slaying of Madhu and Kaiṭabha and the attainment of high yogic states by Vyāsa (Dvaipāyana) and the ascetics Asita Devala, marking the site as a locus of purification and siddhi.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तीर्थ-यात्रा में अग्रसर बलराम बदरपाचन नामक श्रेष्ठ तीर्थ पर पहुँचे—जहाँ तप और वरदानों की पुरानी गाथाएँ आज भी जल-धारा की तरह बहती हैं। → कथा श्रुतावती पर टिकती है—भरद्वाज-मुनि की अनुपम रूपवती, ब्रह्मचारिणी पुत्री, जो ‘देवराज इन्द्र ही मेरे पति हों’ यह निश्चय कर कठोर नियमों सहित उग्र तप करती है; तप की तीव्रता देवताओं तक को विचलित-आकर्षित कर देती है। → इन्द्र ब्राह्मण-रूप धारण कर उसके आश्रम में आते हैं, तप की महिमा का प्रतिपादन करते हैं और उसके मनोरथ को यथावत सिद्ध करने का आश्वासन देते हैं—यहाँ तप बनाम परीक्षा, वर बनाम पात्रता का निर्णायक क्षण उपस्थित होता है। → श्रुतावती की कथा के साथ तीर्थ-माहात्म्य उद्घाटित होता है—तप से दिव्य लोकों की प्राप्ति, बदरपाचन में स्नान-निवास से दुर्लभ फल, और अरुन्धती को शंकर-प्रदत्त वर से भी बढ़कर वरदान की चर्चा; भरद्वाज मुनि देवर्षि-सभा में उसका नाम ‘श्रुतावती’ रखते हैं और उसे आश्रम में स्थापित कर हिमवत् की ओर प्रस्थान करते हैं। → ऋषि के जप-प्रसंग में पर्णपुट (पत्ते के दोने) में वीर्य-पतन से कन्या-सम्भव का संकेत कथा को अगले रहस्य-प्रसंग की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अं अष्टचत्वारिशो&् ध्याय: बदरपाचनतीर्थकी महिमाके प्रसंगमें श्रुतावती और अरुन्धतीके तपकी कथा वैशम्पायन उवाच ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् | तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન્! ત્યારબાદ રામ (બલરામ) બદરપાચન નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં ગયા, જ્યાં તપસ્વી અને સિદ્ધ પુરુષો વિહરે છે. ત્યાં પૂર્વકાળમાં ભરદ્વાજની બ્રહ્મચારિણી, દૃઢવ્રત ધારણ કરનારી કુમારી પુત્રી શ્રુતાવતી વસતી હતી; તેના રૂપ-સૌંદર્યની પૃથ્વી પર ક્યાંય સરખામણી ન હતી।
Verse 2
भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्म॒ाचारिणी
હે વિભો! ભરદ્વાજની પુત્રી શ્રુતાવતી નામની તે કુમારી બ્રહ્મચારિણી હતી; રૂપમાં પૃથ્વી પર તેની કોઈ ઉપમા ન હતી।
Verse 3
तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता । भर्ता मे देवराज: स्यादिति निश्चित्य भामिनी
તે ભામિની અનેક નિયમોથી યુક્ત થઈ અત્યંત ઉગ્ર તપ કરતી હતી અને તેણે નક્કી કર્યું હતું—“દેવરાજ ઇન્દ્ર જ મારા પતિ બને।”
Verse 4
समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्दयः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीव्रान् सुदुश्षरान्
હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ! અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે તે તીવ્ર અને અત્યંત દુષ્કર નિયમોનું પાલન કરતી રહી; આમ તેના ઘણા દિવસો વીતી ગયા।
Verse 5
कुरुकुलभूषण! स्त्रियोंके लिये जिनका पालन अत्यन्त दुष्कर और दुःसह है, उन-उन कठोर नियमोंका पालन करती हुई श्रुतावतीके वहाँ अनेक वर्ष व्यतीत हो गये ।।
કુરુકુલભૂષણ! સ્ત્રીઓ માટે જેમનું પાલન અત્યંત દુષ્કર અને દુઃસહ છે, એવા કઠોર નિયમોનું પાલન કરતી શ્રુતાવતીએ ત્યાં અનેક વર્ષો વિતાવ્યાં. હે વિશામ્પતે! તેના આચરણ, તપ અને પરાભક્તિથી ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 6
प्रजानाथ! उसके उस आचरण, तपस्या तथा पराभक्तिसे भगवान् पाकशासन (इन्द्र) बड़े प्रसन्न हुए ।।
પ્રજાનાથ! તેના આચરણ, તપસ્યા અને પરાભક્તિથી ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) બહુ પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ ત્રિદશોના અધિપતિ, શક્તિશાળી પ્રભુ દેવરાજ મહાત્મા વશિષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિનું રૂપ ધારણ કરીને તેના આશ્રમમાં આવ્યા.
Verse 7
सातं दृष्टवोग्रतपसं वसिष्ठ॑ तपतां वरम् । आचाोरैर्मुनिभिवद्दृष्ट: पूजयामास भारत,भरतनन्दन! उसने तपस्वी मुनियोंमें श्रेष्ठ और उग्र तपस्यापरायण वसिष्ठको देखकर मुनिजनोचित आचारोंद्वारा उनका पूजन किया
હે ભરતનંદન! ઉગ્ર તપમાં રત અને તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠને જોઈને તેણે મુનિજનોમાં માન્ય આચારવિધિ પ્રમાણે તેમનું પૂજન કર્યું.
Verse 8
उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । भगवन् मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो
ત્યારે નિયમજ્ઞા, કલ્યાણમયી અને મધુર વાણી બોલનારી શ્રુતાવતીએ કહ્યું— “ભગવન્! મુનિશાર્દૂલ! પ્રભો! તમે મને શું આજ્ઞા આપો છો?”
Verse 9
सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथंचन
“સુવ્રત! આજે હું મારી શક્તિ મુજબ તમને બધું આપીશ; પરંતુ શક્ર (ઇન્દ્ર) પ્રત્યેની ભક્તિના કારણે લગ્ન માટે હું મારું હાથ તમને ક્યારેય નહીં આપું.”
Verse 10
व्रतैश्न नियमैश्नेव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवने श्वर:,“तपोधन! मुझे अपने व्रतों, नियमों तथा तपस्याद्वारा त्रिभुवनसम्राट् भगवान् इन्द्रको ही संतुष्ट करना है'
તપોધન! મારા વ્રતો, નિયમો અને તપસ્યા દ્વારા ત્રિભુવનના ઈશ્વર શક્ર (ઇન્દ્ર) ને નિશ્ચયે સંતોષવો જ છે.
Verse 11
इत्युक्तो भगवान् देव: स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् उवाच निय मं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत
આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન ઇન્દ્રે જાણે સ્મિત કરતાં તેની તરફ નજર કરી; તેના વ્રત-નિયમને જાણી, હે ભારત, જાણે તેને સાંત્વના આપતાં કહ્યું.
Verse 12
उग्र॑ तपश्चरसि वै विदिता मे5सि सुव्ते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गत:
તમે નિશ્ચયે ઘોર તપ કરો છો; હે સુવ્રતે, તમે મને સારી રીતે જાણીતા છો. હે કલ્યાણી, તમારા હૃદયમાં આ આરંભ કયા હેતુથી ઉદ્ભવ્યો છે?
Verse 13
तपसा लकभ्यते सर्व यथाभूतं भविष्यति
તપસ્યા દ્વારા સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત થાય છે; જે જેમ છે તેમ જ ફળિત થશે. હે શુભાનને, તપસ્યા દ્વારા બધું મેળવી શકાય; તમારો મનોરથ પણ યથાવત્ પૂર્ણ થશે.
Verse 14
यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महत् सुखम्
હે શુભાનને! જેમ દેવતાઓનાં દિવ્ય સ્થાનો તપસ્યા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ તે પદો પણ તપસ્યાથી જ મળે છે. મહાસુખનું મૂળ તપસ્યા જ છે.
Verse 15
इति कृत्वा तपो घोरें देहं संन्यस्य मानवा: । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैंके वचो मम
આ રીતે ઘોર તપ કરીને અને દેહનો ત્યાગ કરીને મનુષ્યો દેવત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. કલ્યાણી! હવે મારી એક વાત સાંભળ.
Verse 16
पज्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा तु भगवाञज्जगाम बलसूदन:
સુભગે! શુભવ્રતે! આ પાંચ બદરી (બેર) ફળ છે—એને પકાવી દો. એમ કહીને બલસૂદન ભગવાન ઇન્દ્ર ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા; આશ્રમથી થોડે દૂર આવેલા ઉત્તમ તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરીને જપ-ધ્યાનમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 17
आमन्त्रयतां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात् तीर्थमुत्तमम्
કલ્યાણીને સંબોધીને તેમણે નિયત મંત્રનો જપ આરંભ્યો. તે આશ્રમથી બહુ દૂર નહીં એક ઉત્તમ તીર્થ હતું; ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને તેઓ સંયમ અને વિધિનિષ્ઠા સાથે જપમાં લીન રહ્યા.
Verse 18
इन्द्रतीर्थेति विख्यात॑ त्रिषु लोकेषु मानद । तस्या जिज्ञासनार्थ स भगवान् पाकशासन:
માનદ! ‘ઇન્દ્રતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે તીર્થ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત છે. તેના વિષે જાણવાની ઇચ્છાથી સ્વયં ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) પૂછપરછ માટે નીકળ્યા.
Verse 19
ततः प्रतप्ता सा राजन् वाग्यता विगतक्लमा
ત્યારબાદ, રાજન! વાણી-સંયમથી યુક્ત, થાકથી રહિત અને શૌચાચારામાં સ્થિર એવી તે તપસ્વિનીએ મૌન રહીને તે ફળોને અગ્નિ પર ચઢાવ્યાં. નૃપશ્રેષ્ઠ! પછી તે મહાવ્રતધારિણી કન્યાએ એકાગ્ર પ્રયત્નથી તે બેરના ફળો પકાવવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 20
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् । अपचदू राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજશાર્દૂલ! શૌચથી આવૃત અને કાર્યમાં તત્પર એવી તે મહાવ્રતા કન્યાએ મૌનભાવથી ફળોને અગ્નિ પર ચઢાવ્યાં. નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ તે દૃઢ પ્રયત્નથી બદરા (બોર)નાં ફળો રાંધવા લાગી.
Verse 21
तस्या: पचन्त्या: सुमहान् कालो5गात् पुरुषर्षभ । न च सम तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પુરુષપ્રવર! તે ફળો રાંધતાં રાંધતાં ઘણો સમય વીતી ગયો; છતાં તે સમરૂપે ન પક્યાં. એટલામાં દિવસ પણ ઢળી અંતને પહોંચ્યો.
Verse 22
हुताशनेन दग्धश्न यस्तस्या: काष्ठसंचय: । अकाष्ठमग्निं सा दृष्टवा स्वशरीरमथादहत्,उसने जो ईंधन जमा कर रखे थे, वे सब आगमें जल गये। तब अग्निको ईंधनरहित देख उसने अपने शरीरको जलाना आरम्भ किया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેણે ભેગું કરેલું ઈંધણનું ઢગલું હુતાશને દહન કરી નાખ્યું. અગ્નિને ઈંધણવિહોણો જોઈ તેણે પોતાનું શરીર જ તેમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 23
पादौ प्रक्षिप्प सा पूर्व पावके चारुदर्शना | दग्धौ दग्धौ पुन: पादावुपावर्तयतानघ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—નિષ્પાપ નરેશ! મનોહર દેખાતી તે કન્યાએ પહેલાં પોતાના બંને પગ અગ્નિમાં નાખ્યા. તેઓ જેમ જેમ દહન થવા લાગ્યા, તેમ તેમ તે તેમને વારંવાર જ્વાળાઓમાં વધુ અંદર ધકેલતી ગઈ.
Verse 24
चरणौ दहामानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता । कुर्वाणा दुष्करं कर्म महर्षिप्रियकाम्यया,उस साध्वीने अपने जलते हुए चरणोंकी कुछ भी परवा नहीं की। वह महर्षिका प्रिय करनेकी इच्छासे दुष्कर कार्य कर रही थी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—અનિંદિતા એવી તે સાધ્વીએ પોતાના દહન થતા ચરણોની કશી ચિંતા ન કરી. મહર્ષિને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી તે અતિ દુષ્કર કર્મ કરી રહી હતી.
Verse 25
न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदो5थवाभवत् | शरीरमग्निना55दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેણીના મનમાં કણમાત્ર પણ નિરાશા ઊભી ન થઈ, અને મુખકાંતિમાં પણ કોઈ ફેરફાર દેખાયો નહીં. શરીર અગ્નિમાં પ્રજ્વલિત થતું હોવા છતાં તે શાંત રહી—જાણે જળમાં ઊભી હોય—મન અને મુખે અચલ।
Verse 26
तच्चास्या वचन नित्यमवर्तद्धूदि भारत । सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! તે કન્યાનું વચન તેના મનમાં વારંવાર ફરી આવતું—“સર્વ રીતે માત્ર બદરી (બેર) જ પકાવવાના છે” એમ।
Verse 27
भारत! उसके मनमें निरन्तर इसी बातका चिन्तन होता रहता था कि “इन बेरके फलोंको हर तरहसे पकाना है! ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભારત! તેના મનમાં સતત આ જ વિચાર રહેતો—“આ બેરના ફળોને સર્વ રીતે પકાવવાના છે.” મહર્ષિના વચનને હૃદયમાં ધારણ કરીને તે શુભલક્ષણ કન્યા બેરોને વારંવાર પકાવતી રહી; પરંતુ હે ભારત, તે પક્યા નહીં।
Verse 28
तस्यास्तु चरणौ वद्रनिर्ददाह भगवान् स्वयम् | न च तस्या मनोदु:खं स्वल्पमप्यभवत् तदा,भगवान् अग्निने स्वयं ही उसके दोनों पैरोंको जला दिया, तथापि उस समय उसके मनमें थोड़ा-सा भी दुःख नहीं हुआ
વૈશંપાયન બોલ્યા—ભગવાને સ્વયં વજ્રસમાન અગ્નિથી તેના બંને પગ દાઝાવી દીધા; છતાં તે સમયે તેના મનમાં કણમાત્ર પણ દુઃખ ન થયું।
Verse 29
अथ तत् कर्म दृष्ट्वास्या: प्रीतस्त्रिभुवने श्वर: । ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मन:,उसका वह कर्म देखकर त्रिभुवनके स्वामी इन्द्र बड़े प्रसन्न हुए। फिर उन्होंने उस कन्याको अपना यथार्थ रूप दिखाया
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેનું કર્મ જોઈ ત્રિભુવનના સ્વામી શક્ર (ઇન્દ્ર) અત્યંત પ્રસન્ન થયા; ત્યારબાદ તેમણે તે કન્યાને પોતાનું યથાર્થ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું।
Verse 30
उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् प्रीतो5स्मि ते शुभे भकक्त्या तपसा नियमेन च
વૈશંપાયને કહ્યું—પછી દેવશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્ર, અડગ વ્રત પાળનારી તે કન્યાની તપશ્ચર્યા, નિયમ અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ બોલ્યો—“શુભે! તારી તપશ્ચર્યા, નિયમપાલન અને ભક્તિથી હું અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું. તેથી કલ્યાણી! તારા હૃદયમાં રહેલી અભીષ્ટ ઇચ્છા નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે. મહાભાગે! આ દેહ ત્યજીને તું સ્વર્ગલોકમાં મારી સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કરશે.”
Verse 31
तस्माद् योडभिमत: काम: स ते सम्पत्स्यते शुभे । देहं त्यक्त्वा महा भागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि
અતએવ, શુભે! તારી અભિમત ઇચ્છા નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે. મહાભાગે! દેહ ત્યજીને તું સ્વર્ગલોકમાં મારી સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કરશે.
Verse 32
इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्
અને સुभ્રુ! તારો આ શ્રેષ્ઠ તીર્થ લોકમાં સ્થિર રહેશે. ‘બદરપાચન’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું થશે.
Verse 33
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम् । अस्मिन् खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेडनघे
આ તીર્થ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત છે અને બ્રહ્મર્ષિઓના પાવન સ્પર્શથી પવિત્ર થયેલું છે. મહાભાગે, શુભે, અનઘે! આ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં જ (તેની મહિમા દૃઢ રીતે સ્થિર છે).
Verse 34
ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिता:
ત્યારબાદ તે મહાભાગ પુરુષો દૃઢ નિશ્ચય કરીને તે સ્થળે ગયા.
Verse 35
वृत्त्यर्थ फलमूलानि समाहर्तु ययु: किल । “वहाँ पहुँचकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे महाभाग महर्षि जीवन-निर्वाहके निमित्त फल-मूल लानेके लिये वनमें गये ।।
જીવિકાના નિમિત્તે ફળ-મૂળ એકત્ર કરવા તેઓ ખરેખર વનમાં ગયા. આ રીતે હિમાલયના વનમાં વસતા તે તપસ્વીઓ માત્ર નિર્વાહ માટે, લોભ અને હિંસા વિના, સરળ વન્ય આહાર એકત્ર કરવા લાગ્યા.
Verse 36
ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विन:
ત્યાં આશ્રમ સ્થાપી તે તપસ્વી મહર્ષિઓ વસવા લાગ્યા—સંયમ અને સાધનાથી યુક્ત થઈ, ધર્મના અનુશાસનમાં સ્થિર રહી.
Verse 37
अरुन्धतीं ततो दृष्टवा तीव्रं नियममास्थिताम्
પછી અરુન્ધતીને કઠોર નિયમમાં સ્થિર જોઈ—તેની અડગ તપશ્ચર્યા અને ધર્મનિષ્ઠા પ્રગટ થઈ.
Verse 38
ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशा:
ત્યારે મહાયશસ્વી મહાદેવે બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું—જાણે દિવ્ય સામર્થ્યને વૈદિક અધિકાર અને સંયમની મર્યાદામાં બાંધી કાર્ય કરવા લાગ્યા.
Verse 39
प्रत्युवाच तत: सा त॑ ब्राह्म॒णं चारुदर्शना
ત્યારે તે ચારુદર્શના સ્ત્રીએ તે બ્રાહ્મણને પ્રત્યुत્તર આપ્યો—અને તેના વચનોથી સંવાદની ધારા આગળ વધી.
Verse 40
ततो<ब्रवीन्महादेव: पचस्वैतानि सुव्रते
ત્યારે મહાદેવ બોલ્યા— “સુવ્રતે! આ બદરફળો પકાવો.” તેમની આજ્ઞા સાંભળીને યશસ્વિની અરુન્ધતીએ બ્રાહ્મણને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી તે બદરફળો પ્રજ્વલિત અગ્નિ પર મૂકી પકાવવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 41
इत्युक्ता सापचत् तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । अधिभश्रित्य समिद्धे5ग्नौी बदराणि यशस्विनी
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આમ કહ્યા પછી યશસ્વિની સ્ત્રીએ બ્રાહ્મણને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી તે બદરફળો સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ પર મૂકી પકાવવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 42
दिव्या मनोरमा: पुण्या: कथा: शुआव सा तदा । अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी
તે સમયે તેણે દિવ્ય, મનોહર અને પરમ પુણ્ય કથાઓ સાંભળી. એટલામાં જ બાર વર્ષ સુધી ચાલેલી ભયંકર અનાવૃષ્ટિ સમાપ્ત થઈ ગઈ. આમ તે અત્યંત દારુણ સમય તેના માટે જાણે એક દિવસ સમાન વીતી ગયો.
Verse 43
अनश्नन्त्या: पचन्त्याश्न शृण्वन्त्याश्व॒ कथा: शुभा: | दिनोपम: स तस्याथ कालो5तीत: सुदारुण:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તે ખાધા વિના બદરફળો પકાવતી રહી અને શુભ કથાઓ સાંભળતી રહી; તેથી તે અત્યંત દારુણ સમય તેના માટે જાણે એક દિવસ સમાન વીતી ગયો.
Verse 44
ततस्तु मुनयः प्राप्ता: फलान्यादाय पर्वतात् | ततः स भगवान् प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः
ત્યારબાદ મુનિઓ પર્વત પરથી ફળો લઈને ત્યાં આવી પહોંચ્યા. ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન શંકરે અરુન્ધતીને કહ્યું— “ધર્મજ્ઞે! હવે પહેલાંની જેમ આ ઋષિઓ પાસે જા. દેવી! તારી તપશ્ચર્યા અને નિયમપાલનથી હું અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું.”
Verse 45
उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् । प्रीतो5स्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च
વૈશંપાયન બોલ્યા— “ધર્મજ્ઞે! જેમ પહેલાં કરતી હતી તેમ ફરી આ ઋષિઓ પાસે જા. ધર્મ જાણનારી દેવી! તારી તપશ્ચર્યા અને નિયમપાલનથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું.”
Verse 46
ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान् हर: । ततोअब्रवीत् तदा तेभ्यस्तस्याश्व चरितं महत्,"ऐसा कहकर भगवान् शंकरने अपने स्वरूपका दर्शन कराया और उन सप्तर्षियोंसे अरुन्धतीके महान् चरित्रका वर्णन किया
ત્યારબાદ ભગવાન હર (શંકર) એ પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. પછી તે સમયે તેમણે તે ઋષિઓને અરુંધતીના મહાન અને આદર્શ આચરણનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું.
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
તેમણે કહ્યું— “વિપ્રવરો! તમે હિમાલયના શિખરો પર રહી જે તપ સંચિત કર્યું છે અને અહીં જ અરુંધતીએ જે તપ કર્યું છે—મારા મતમાં બંનેમાં સમતા નથી. અરુંધતીનું તપ જ શ્રેષ્ઠ છે.”
Verse 48
अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् । अनश्नन्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिता:
આ તપસ્વિનીએ અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું છે. કશું ન ખાઈને અને સતત બોર (બેર) પકાવતા પકાવતા તેણે પૂરાં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં છે.
Verse 49
ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुन: । वरं वृणीष्व कल्याणि यत् तेडभिलषितं हृदि,“इसके बाद भगवान् शंकरने पुनः अरुन्धतीसे कहा--“कल्याणि! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसके अनुसार कोई वर माँग लो”
ત્યારબાદ ભગવાન શંકરે ફરી તે જ અરુંધતીને કહ્યું— “કલ્યાણી! તારા હૃદયમાં જે અભિલાષા હોય, તે મુજબ કોઈ વર માગ.”
Verse 50
साब्रवीत् पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । भगवान् यदि मे प्रीतस्तीर्थ स्पादिदमद्भुतम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ વિશાળ તામ્રવર્ણ નેત્રોવાળી દેવી સપ્તર્ષિઓની સભામાં દેવને સંબોધીને બોલી— “ભગવન્, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો તમારા સ્પર્શથી અહીં આ અદ્ભુત તીર્થ પ્રગટ થાઓ.”
Verse 51
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् | “तब विशाल एवं अरुण नेत्रोंवाली अरुन्धतीने सप्तर्षियोंकी सभामें महादेवजीसे कहा --“भगवान् यदि मुझपर प्रसन्न हैं तो यह स्थान बदरपाचन नामसे प्रसिद्ध होकर सिद्धों और देवर्षियोंका प्रिय एवं अद्भुत तीर्थ हो जाय ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે સ્થાન ‘બદરપાચન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું, જે સિદ્ધો અને દેવર્ષિઓને પ્રિય હતું. અને હે દેવદેવેશ! ત્યાં તે શુચિ પુરુષ ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કરીને આ અદ્ભુત તીર્થની પવિત્રતા અને કીર્તિ સ્થાપિત કરી ગયો.
Verse 52
एवमस्त्विति तां देव: प्रत्युवाच तपस्विनीम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— દેવે તે તપસ્વિનીને ઉત્તર આપ્યો— “એવમસ્તુ— એમ જ થાઓ.”
Verse 53
ऋषयो विस्मयं जम्मुस्तां दृष्टवा चाप्यरुन्धतीम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— અરુંધતીને જોઈ ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થયા.
Verse 54
अश्रान्तां चाविवर्णा च क्षुत्पिपासासमायुताम् । “अरुन्धती भूख-प्याससे युक्त होनेपर भी न तो थकी थी और न उसकी अंगकान्ति ही फीकी पड़ी थी। उसे देखकर ऋषियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ || ५३ $ ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા— ભૂખ અને તરસથી યુક્ત હોવા છતાં અરુંધતી ન તો થાકી હતી, ન તેની અંગકાંતિ મલીન પડી હતી. તેને જોઈ સર્વ ઋષિઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. આ રીતે વિશુદ્ધહૃદયા અરુંધતીએ અહીં પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી— જેમ તું પણ મારા નિમિત્તે તપ કરીને સિદ્ધિ મેળવી છે. ભદ્રે! આ વ્રતમાં તું વિશેષ આત્મસમર્પણ કર્યું છે.
Verse 55
यथा त्वया महाभागे मदर्थ संशितव्रते । विशेषो हि त्वया भद्ठे व्रते ह्स्मिन् समर्पित:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે મહાભાગે, દૃઢવ્રતધારિણી! જેમ તું મારા હિતાર્થે તપ કરીને સિદ્ધિ પામી છે, તેમ જ વિશુદ્ધહૃદયા દેવી અરુન્ધતીએ અહીં પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. હે ભદ્રે, આ વ્રતમાં તું વિશેષ આત્મસમર્પણ કર્યું છે.
Verse 56
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषित: । विशेष तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे,“सती कल्याणि! मैं तुम्हारे नियमसे संतुष्ट होकर यह विशेष वर प्रदान करता हूँ
હે કલ્યાણી! તારા નિયમથી હું સંતોષ પામીને આજે આ વિશેષ વર આપું છું; હે વરે, તને ઉત્તમ વર પ્રદાન કરું છું.
Verse 57
अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना । तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजसा
હે કલ્યાણી! મહાત્માએ અરુન્ધતીને જે વર આપ્યો હતો, તેના પ્રભાવથી અને તારા તેજથી હું પણ સમર્થ છું.
Verse 58
यस्त्वेकां रजनीं तीर्थ वत्स्यते सुसमाहित:
જે કોઈ સ્થિર અને એકાગ્ર મનથી આ તીર્થમાં એક રાત્રિ નિવાસ કરશે…
Verse 59
इत्युक्त्वा भगवान् देव: सहस्राक्ष: प्रतापवान्
આવું કહીને, પ્રતિાપશાળી સહસ્રાક્ષ દેવ (ઇન્દ્ર) …
Verse 60
श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुन: । पुण्यमयी श्रुतावतीसे ऐसा कहकर सहसख्र नेत्रधारी प्रतापी भगवान् इन्द्रदेव पुनः स्वर्गलोकमें चले गये ।। ५९ $ ।। गते वज्धरे राजंस्तत्र वर्ष पपात ह
આવું કહી સહસ્રનેત્રધારી, વજ્રધારી દેવરાજ ઇન્દ્ર તે પુણ્યસ્થળ શ્રુતાવતીને છોડીને ફરી ત્રિદિવ (સ્વર્ગલોક) તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 61
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम् । देवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वना:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પુણ્યગંધથી સુગંધિત દિવ્ય પુષ્પોની વર્ષા થઈ અને મહાન નાદ કરતી દેવદુન્દુભિઓ પણ ગુંજી ઊઠीं।
Verse 62
राजन! भरतश्रेष्ठ! वज्रधारी इन्द्रके चले जानेपर वहाँ पवित्र सुगन्धवाले दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी और महान् शब्द करनेवाली देवदुन्दुभियाँ बज उठीं ।।
હે રાજન, ભરતશ્રેષ્ઠ! વજ્રધારી ઇન્દ્રના પ્રસ્થાન પછી ત્યાં પુણ્યસુગંધવાળા દિવ્ય પુષ્પોની વર્ષા થવા લાગી અને મહાન નાદ કરતી દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઊઠीं। હે નરશ્રેષ્ઠ! પુણ્યગંધથી યુક્ત પવિત્ર પવન વહેવા લાગ્યો। ત્યારબાદ તેણીએ પોતાનું શુભ દેહ ત્યજી સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રની ભાર્યા બની।
Verse 63
तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत । प्रजानाथ! पावन सुगंधसे युक्त पवित्र वायु चलने लगी। शुभलक्षणा श्रुतावती अपने शरीरको त्यागकर इन्द्रकी भार्या हो गयी। अच्युत! वह अपनी उग्र तपस्यासे इन्द्रको पाकर उनके साथ रमण करने लगी ।।
અચ્યુત! તેણીએ પોતાની ઉગ્ર તપસ્યાથી ઇન્દ્રને પામી તેમની સાથે રમણ કરવા લાગી। જનમેજયે પૂછ્યું—ભગવન્! તેની માતા કોણ હતી અને તે શોભના સ્ત્રી ક્યાં ઉછરી? હે વિપ્ર! હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; મને બહુ કૌતૂહલ છે।
Verse 64
जनमेजयने पूछा--भगवन्! शोभामयी श्रुतावतीकी माता कौन थी और वह कहाँ पली थी? यह मैं सुनना चाहता हूँ। विप्रवर! इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है। वैशम्पायन उवाच भरद्वाजस्य विद्रष्षे: स्कन्ने रेतो महात्मन:
જનમેજયે પૂછ્યું—ભગવન્! શોભામયી શ્રુતાવતીની માતા કોણ હતી અને તે ક્યાં ઉછરી? હે વિપ્રવર! હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; આ માટે મારા મનમાં મોટી ઉત્કંઠા છે। વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહાત્મા વિપ્રર્ષિ ભરદ્વાજનું રેતઃ સ્ખલિત થયું ત્યારે…
Verse 65
दृष्टवाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृुथुलोचनाम् । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! एक दिन विशाल नेत्रोंवाली घृताची अप्सरा कहींसे आ रही थी। उसे देखकर महात्मा महर्षि भरद्वाजका वीर्य स्खलित हो गया ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે રાજન! એક દિવસે વિશાળ નેત્રોવાળી ઘૃતાચી નામની અપ્સરા ક્યાંકથી આવતી હતી. તેને જોઈ મહાત્મા મહર્ષિ ભરદ્વાજનું વીર્ય અનાયાસ સ્ખલિત થયું. ત્યારે જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠે તે પોતાના હાથમાં ગ્રહણ કર્યું.
Verse 66
तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्व तपोधन:
તેના માટે જાતકર્મ વગેરે જન્મસંસ્કારો વિધિપૂર્વક કરીને, તપોધન ધર્મજ્ઞ ઋષિએ સર્વ સંસ્કારો પૂર્ણ કર્યા.
Verse 67
नाम चास्या: स कृतवान् भरद्वाजो महामुनि: । श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि । स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्धनम्
ધર્માત્મા મહામુનિ ભરદ્વાજે દેવર્ષિઓની સભામાં તેનું નામ ‘શ્રુતાવતી’ રાખ્યું. પછી તેને પોતાના આશ્રમમાં યોગ્ય સંભાળ હેઠળ રાખીને તેઓ હિમાલય પ્રદેશ તરફ ગયા.
Verse 68
तपस्याके धनी धर्मात्मा महामुनि भरद्वाजने उसके जातकर्म आदि सब संस्कार करके देवर्षियोंकी सभामें उसका नाम श्रुतावती रख दिया। फिर वे उस कन्याको अपने आश्रममें रखकर हिमालयके जंगलमें चले गये थे ।।
ત્યાં પણ તે મહાનુભાવએ સ્નાન કરીને મહાદ્વિજોને ધનદાન આપ્યું; અને સુસમાહિત ચિત્તથી તે સમયે શક્ર-તીર્થ (ઇન્દ્ર-તીર્થ) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 126
तच्च सर्व यथाभूतं भविष्यति वरानने । 'सुव्रते! मैं जानता हूँ तुम बड़ी उग्र तपस्या कर रही हो। कल्याणि! सुमुखि! जिस उद्देश्यसे तुमने यह अनुष्ठान आरम्भ किया है और तुम्हारे हृदयमें जो संकल्प है
હે વરાનને! આ બધું યથાર્થરૂપે એમ જ થશે. હે સુવ્રતે! તું ઘોર તપ કરી રહી છે, એ હું જાણું છું. હે કલ્યાણી, સુમુખી! જે હેતુથી તું આ નિયમ આરંભ્યો છે અને હૃદયમાં જે સંકલ્પ ધરાવે છે—તે બધું સત્યરૂપે પૂર્ણ થશે.
Verse 183
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिप: । मानद! वह तीर्थ तीनों लोकोंमें इन्द्रतीर्थक नामसे विख्यात है। देवराज भगवान् पाकशासनने उस कन्याके मनोभावकी परीक्षा लेनेके लिये उन बेरके फलोंको पकने नहीं दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા— દેવાધિપતિ પાકશાસન ઇન્દ્રે તે કન્યાના મનોભાવની પરીક્ષા લેવા માટે બદરી (બોર)નાં ફળોને પકવા દીધાં નહીં. માનદ! તે તીર્થ ત્રણેય લોકમાં ‘ઇન્દ્રતીર્થક’ નામે વિખ્યાત છે.
Verse 336
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जम्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम् । “यह तीनों लोकोंमें विख्यात है। बहुत-से ब्रह्मर्षियोंने इसमें स्नान किया है। पापरहित महाभागे! एक समय सप्तर्षिगण इस मंगलमय श्रेष्ठ तीर्थमें अरुन्धतीको छोड़कर हिमालय पर्वतपर गये थे
વૈશંપાયન બોલ્યા— સપ્તર્ષિઓ અરુંધતીને ત્યાં છોડીને હિમવંત (હિમાલય) તરફ ગયા. તે તીર્થ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત છે; અનેક બ્રહ્મર્ષિઓએ તેમાં સ્નાન કર્યું છે. પાપરહિત મહાભાગ્યવતી! એક સમયે એ સપ્તર્ષિઓ આ મંગલમય શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં અરુંધતીને છોડીને હિમાલય ગયા હતા.
Verse 356
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी | “जीविकाकी इच्छासे जब वे हिमालयके वनमें निवास करते थे, उन्हीं दिनों बारह वर्षोतक इस देशमें वर्षा ही नहीं हुई
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે સમયે બાર વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટિ આવી. જીવિકાની ઇચ્છાથી તેઓ હિમાલયના વનમાં નિવાસ કરતા હતા, એ જ દિવસોમાં આ દેશમાં બાર વર્ષ સુધી વરસાદ પડ્યો નહીં.
Verse 363
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत् तदा । “वे तपस्वी मुनि वहीं आश्रम बनाकर रहने लगे। उस समय कल्याणी अरुन्धती भी प्रतिदिन तपस्यामें ही लगी रही
વૈશંપાયન બોલ્યા— તે તપસ્વી મુનિઓએ ત્યાં જ આશ્રમ બાંધીને નિવાસ કર્યો. તે સમયે કલ્યાણી અરુંધતી પણ પ્રતિદિન તપસ્યામાં જ લીન રહી.
Verse 376
अथागमत् त्रिनयन: सुप्रीतो वरदस्तदा । “अरुन्धतीको कठोर नियमका आश्रय लेकर तपस्या करती देख नत्रिनेत्रधारी वरदायक भगवान् शंकर बड़े प्रसन्न हुए
વૈશંપાયન બોલ્યા— અરુંધતી કઠોર નિયમોનો આશ્રય લઈને તપસ્યા કરતી હતી તે જોઈ ત્રિનેત્ર, વરદાતા ભગવાન શંકર અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને ત્યાં આવ્યા.
Verse 383
तामभ्येत्याब्रवीद् देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे । 'फिर वे महायशस्वी महादेवजी ब्राह्मणका रूप धारण करके उनके पास गये और बोले --'शुभे! मैं भिक्षा चाहता हूँ"
ત્યારે મહાયશસ્વી મહાદેવે બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને તેની પાસે જઈ કહ્યું— “શુભે! મને ભિક્ષા જોઈએ છે.”
Verse 396
क्षीणो5न्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । “तब परम सुन्दरी अरुन्धतीने उन ब्राह्मण देवतासे कहा--'विप्रवर! अन्नका संग्रह तो समाप्त हो गया। अब यहाँ ये बेर हैं, इन्हींको खाइये”
ત્યારે પરમસુંદરી અરુન્ધતીએ તે બ્રાહ્મણ અતિથિને કહ્યું— “વિપ્રવર! અન્નનો સંગ્રહ ક્ષીણ થઈ ગયો છે. અહીં આ બોર છે; એ જ સ્વીકારી ભોજન કરો.”
Verse 513
प्राप्रुयादुपवासेन फल द्वादशवार्षिकम् । 'देवदेवेश्वर! इस तीर्थमें तीन राततक पवित्र भावसे रहकर वास करनेसे मनुष्यको बारह वर्षोके उपवासका फल प्राप्त हो'
દેવદેવેશ્વર! આ તીર્થમાં પવિત્ર ભાવથી ત્રણ રાત નિવાસ કરીને ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્યને બાર વર્ષના ઉપવાસનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 526
सप्तर्षिभि: स्तुतो देवस्ततो लोक॑ ययौ तदा । “तब महादेवजीने उस तपस्विनीसे कहा--'एवमस्तु” (ऐसा ही हो)। फिर सप्तर्षियोंने उनकी स्तुति की। तत्पश्चात् महादेवजी अपने लोकमें चले गये
ત્યારે મહાદેવે તે તપસ્વિનીને કહ્યું— “એવમસ્તુ” (તથાસ્તુ). પછી સપ્તર્ષિઓએ તેમની સ્તુતિ કરી; ત્યારબાદ મહાદેવ પોતાના લોકમાં પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 573
प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि । “कल्याणि! महात्मा भगवान् शंकरने अरुन्धती देवीको जो वर दिया था, तुम्हारे तेज और प्रभावसे मैं उससे भी बढ़कर उत्तम वर देता हूँ
હવે હું અહીં વિધિપૂર્વક ફરી પરમ ઉત્તમ વરનું વર્ણન કરું છું. કલ્યાણી! તારા તેજ અને પ્રભાવથી હું તને એવો વર આપું છું, જે મહાત્મા ભગવાન શંકરે દેવી અરુન્ધતીને આપેલા વર કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 583
स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान् देहन्यासात् सुदुर्लभान् | “जो इस तीर्थमें एकाग्रचित्त होकर एक रात निवास करेगा
વૈશંપાયન બોલ્યા—જે કોઈ એકાગ્રચિત્તે આ તીર્થમાં એક રાત નિવાસ કરે છે, તે અહીં સ્નાન કરીને અને દેહત્યાગ પછી તે પુણ્યલોકોને પ્રાપ્ત કરે છે, જે અન્ય માટે અત્યંત દુર્લભ છે।
Verse 653
तदापतत् पर्णपुटे तत्र सा संभवत् सुता । जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ऋषिने उस वीर्यको अपने हाथमें ले लिया, परंतु वह तत्काल ही एक पफ्त्तेके दोनेमें गिर पड़ा। वहीं वह कन्या प्रकट हो गयी
ત્યારે તે બીજ પાંદડાના પાત્રમાં પડી ગયું અને ત્યાં જ એક પુત્રી પ્રગટ થઈ. જપમાં તત્પર ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ મુનિએ તેને પોતાના હાથમાં લીધું હતું; પરંતુ ક્ષણમાત્રમાં તે સરકી પર્ણપુટમાં પડી ગયું. એ જ સ્થાનેથી તે કન્યા પ્રકટ થઈ।
Frequently Asked Questions
Procedural righteousness expressed as ritual correctness (vidhi), purification through bathing, and socially stabilizing generosity to brāhmaṇas—presented as a parallel ethical response to an era of destabilizing conflict.
The text encodes a practical ethic: sacred action is not only internal intention but also disciplined public practice—honoring institutions of learning/ritual, acknowledging sacred history, and treating wealth as a vehicle for merit and communal order.
Yes, implicitly and explicitly: Indratīrtha is characterized as “sarva-pāpa-pramocana” (remover of all sins), and Ādityatīrtha is framed as a locus where divine and yogic attainments occur, implying merit through understanding and observance of these tīrthas.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.