Adhyaya 2
Mahāprasthānika-parva Adhyāya 2: The Northward March, Sight of Himavat and Meru, and the Sequential Falls
Upa-parva: Mahāprasthānika-parva (Northward Departure and Sequential Falls)
Vaiśaṃpāyana reports that the disciplined travelers proceed northward and behold Himavat, then pass a sandy ocean-like expanse and look upon Meru, the preeminent mountain. As they move swiftly in a yogic frame (yogadharmiṇaḥ), Draupadī (Yājñasenī/Kṛṣṇā) falls first. Bhīma queries Yudhiṣṭhira regarding the cause, and Yudhiṣṭhira attributes her fall to pronounced partiality toward Arjuna (Dhanañjaya). Continuing without turning back, Sahadeva falls; Yudhiṣṭhira explains this as arising from Sahadeva’s belief that none equaled him in wisdom. Seeing both fallen, Nakula collapses; Yudhiṣṭhira links it to a self-conception of unmatched beauty. Arjuna then falls in grief; Yudhiṣṭhira cites Arjuna’s boast about swiftly destroying enemies and his contempt toward other archers as the causal disposition. Finally, Bhīma falls and asks for the reason; Yudhiṣṭhira identifies excess in consumption and self-praise regarding strength and vitality. Yudhiṣṭhira continues onward, accompanied by a single dog that follows him.
Chapter Arc: उत्तर की ओर योगयुक्त पाण्डवों का महाप्रस्थान—मार्ग में हिमालय का प्रथम दर्शन, और उसी पवित्र पथ पर अनहोनी की छाया। → तेज़ गति से चलते हुए भी भीतर के संस्कार और सूक्ष्म दोष पीछा नहीं छोड़ते; पहले द्रौपदी गिरती हैं, फिर क्रमशः सहदेव और नकुल—हर पतन के साथ शेष यात्रियों की निःशब्द परीक्षा कठोर होती जाती है। → भीमसेन स्वयं धरती पर गिर पड़ते हैं और युधिष्ठिर से विनती करते हैं कि कारण बताइए; युधिष्ठिर निर्लिप्त होकर उनके पतन का हेतु बताते हैं—अतिभोजन और बल का गर्व। → युधिष्ठिर करुणा में डूबे बिना, धर्म-नियम के अनुसार पीछे मुड़कर न देखते हुए आगे बढ़ते रहते हैं; पतन को शोक नहीं, कर्मफल की उद्घोषणा मानकर स्वीकार करते हैं। → भीम के पतन के बाद भी यात्रा रुकी नहीं—अब कौन शेष रहेगा, और धर्मराज की अंतिम परीक्षा किस रूप में सामने आएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत महाप्रस्थानिकपर्वमें पहला अध्याय पूरा हुआ,पम्प छा अर: द्वितीयो&्ध्याय: मार्ममें द्रौपदी, सहदेव, नकुल, अर्जुन और भीमसेनका गिरना तथा युधिष्ठिरद्वारा प्रत्येकके गिरनेका कारण बताया जाना वैशम्पायन उवाच ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिता: । ददृशुर्योगयुक्ताश्व हिमवन्तं महागिरिम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી તે સંયતાત્મા પુરુષો ઉત્તર દિશાનો આશ્રય લઈને આગળ વધ્યા; અને યોગમાં સ્થિત રહી તેમણે મહાગિરિ હિમવાનનું દર્શન કર્યું.
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! मनको संयममें रखकर उत्तर दिशाका आश्रय लेनेवाले योगयुक्त पाण्डवोंने मार्गमें महापर्वत हिमालयका दर्शन किया ।। त॑ चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् । अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम्,उसे भी लाँधचकर जब वे आगे बढ़े तब उन्हें बालूका समुद्र दिखायी दिया। साथ ही उन्होंने पर्वतोंमें श्रेष्ठ महागिरि मेरुका दर्शन किया यह कहकर महाबाहु युधिष्ठिर उनकी ओर देखे बिना ही आगे चल दिये। एक कुत्ता भी बराबर उनका अनुसरण करता रहा जिसकी चर्चा मैंने तुमसे अनेक बार की है ।। इति श्रीमहाभारते महाप्रस्थानिके पर्वणि द्रौपद्यादिपतने द्वितीयो5ध्याय:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે જનમેજય! મનને સંયમમાં રાખીને અને યોગમાં સ્થિત પાંડવો ઉત્તર દિશાનો આશ્રય લઈને ચાલ્યા. માર્ગમાં તેમણે મહાપર્વત હિમાલયનું દર્શન કર્યું. તેને પણ વટાવી આગળ વધતાં તેમણે વાળુનો સમુદ્ર જોયો; તેમજ શિખરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાશૈલ મેરુનું પણ દર્શન કર્યું. આ કહ્યા પછી મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર પાછળ તરફ નજર ન નાખતાં જ આગળ વધ્યા. અને એક કૂતરો પણ સતત તેમની પાછળ પાછળ ચાલતો રહ્યો—જેની વાત મેં તને અનેક વાર કહી છે.
Verse 3
तेषां तु गच्छतां शीघ्र सर्वेषां योगधर्मिणाम् । याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले,सब पाण्डव योगधर्ममें स्थित हो बड़ी शीघ्रतासे चल रहे थे। उनमेंसे ट्रपदकुमारी कृष्णाका मन योगसे विचलित हो गया; अतः वह लड़खड़ाकर पृथ्वीपर गिर पड़ी
તે બધા યોગધર્મમાં સ્થિત રહી ઝડપથી ચાલતા હતા. તેમામાં યાજ્ઞસેની (દ્રૌપદી)નો યોગભંગ થયો; તેથી તે લથડાતી ધરતી પર પડી ગઈ.
Verse 4
तां तु प्रपतितां दृष्टयवा भीमसेनो महाबल: । उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह,उसे नीचे गिरी देख महाबली भीमसेनने धर्मराजसे पूछा--
યાજ્ઞસેની (દ્રૌપદી) ધરતી પર પડી ગયેલી જોઈ મહાબલી ભીમસેને તેની તરફ નજર કરીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને સંબોધી કારણ પૂછ્યું.
Verse 5
नाधर्मश्चरित: कश्रिद् राजपुत्र्या परंतप । कारणं कि नु तद् ब्रूहि यत् कृष्णा पतिता भुवि,'परंतप! राजकुमारी द्रौपदीने कभी कोई पाप नहीं किया था। फिर बताइये, कौन-सा कारण है, जिससे वह नीचे गिर गयी?”
“પરંતપ! રાજકન્યા દ્રૌપદીએ ક્યારેય અધર્મ કર્યો નથી. તો કહો—કયા કારણે કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) ધરતી પર પડી ગઈ?”
Verse 6
युधिष्ठिर उवाच पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये । तस्यैतत् फलमपद्यैषा भुड्क्ते पुरुषसत्तम,युधिष्ठिरने कहा--पुरुषप्रवर! उसके मनमें अर्जुनके प्रति विशेष पक्षपात था; आज यह उसीका फल भोग रही है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“પુરુષસત્તમ! તેના મનમાં વિશેષ કરીને ધનંજય (અર્જુન) પ્રત્યે મોટો પક્ષપાત હતો; એનું જ ફળ આજે તે ભોગવે છે.”
Verse 7
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वानवेक्ष्यैनां ययौ भरतसत्तम: । समाधाय मनो धीमान् धर्मात्मा पुरुषर्षभ:,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ऐसा कहकर उसकी ओर देखे बिना ही भरतभूषण नरश्रेष्ठ बुद्धिमान् धर्मात्मा युधिष्ठिर मनको एकाग्र करके आगे बढ़ गये
વૈશમ્પાયને કહ્યું—“જનમેજય! આમ કહીને ભરતશ્રેષ્ઠ, ધીમાન, ધર્માત્મા પુરુષર્ષભ યુધિષ્ઠિર તેણી તરફ પાછું જોયા વિના મનને સમાધાનમાં સ્થિર કરીને આગળ વધ્યા.”
Verse 8
सहदेवस्ततो विद्वान् निपपात महीतले । त॑ चापि पतितं दृष्टवा भीमो राजानमब्रवीत्,थोड़ी देर बाद विद्वान् सहदेव भी धरतीपर गिर पड़े। उन्हें भी गिरा देख भीमसेनने राजासे पूछा--
પછી વિદ્વાન સહદેવ પણ ધરતી પર પડી ગયો. તેને પણ પડેલો જોઈ ભીમે રાજા યુધિષ્ઠિરને સંબોધી કારણ પૂછ્યું.
Verse 9
यो5यमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृत: । सो<थयं माद्रवतीपुत्र: कस्मान् निपतितो भुवि,“भैया! जो सदा हमलोगोंकी सेवा किया करता था और जिसमें अहंकारका नाम भी नहीं था, यह माद्रीनन्दन सहदेव किस दोषके कारण धराशायी हुआ है?”
વૈશંપાયન બોલ્યા—ભાઈ! જે સદા અમ સૌની સેવા કરતો અને જેમાં અહંકારનું નામ પણ ન હતું, એ માદ્રીપુત્ર સહદેવ કયા દોષથી ધરતી પર પડી ગયો?
Verse 10
युधिछिर उवाच आत्मन: सदृशं प्राज्ञ नैषो5मन्यत कंचन । तेन दोषेण पतितस्तस्मादेष नृपात्मज:,युधिष्ठिरने कहा--यह राजकुमार सहदेव किसीको अपने-जैसा दविद्दान् या बुद्धिमान् नहीं समझता था; अतः उसी दोषसे इसका पतन हुआ है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ રાજકુમાર સહદેવ કોઈને પણ જ્ઞાનમાં પોતાના સમાન માનતો ન હતો; એ જ દોષથી તે પડી ગયો છે. તેથી આ નૃપપુત્રનું પતન થયું.
Verse 11
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं समुत्सूज्य सहदेवं ययौ तदा । भ्रातृभि: सह कौन्तेय: शुना चैव युधिष्ठिर:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर सहदेवको भी छोड़कर शेष भाइयों और एक कुत्तेके साथ कुन्तीकुमार युधिष्ठिर आगे बढ़ गये
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! આમ કહી તેણે સહદેવને ત્યાં જ છોડ્યો અને આગળ વધ્યો. કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર બાકી ભાઈઓ સાથે અને એક કૂતરાને પણ સાથમાં લઈને, અંતિમ માર્ગે સાથ છૂટતો જાય તોય અেઢ નિશ્ચયથી આગળ વધ્યો.
Verse 12
कृष्णां निपतितां दृष्टवा सहदेवं च पाण्डवम् | आर्तों बन्धुप्रिय: शूरो नकुलो निपपात ह,कृष्णा और पाण्डव सहदेवको गिरे देख शोकसे आर्त हो बन्धुप्रेमी शूरवीर नकुल भी गिर पड़े
વૈશંપાયન બોલ્યા—કૃષ્ણા અને પાંડવ સહદેવને પડેલા જોઈ, શોકથી વ્યાકુળ, બંધુપ્રેમી શૂરવીર નકુલ પણ ધરતી પર ઢળી પડ્યો.
Verse 13
तस्मिन् निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने । पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत्,मनोहर दिखायी देनेवाले वीर नकुलके धराशायी होनेपर भीमसेनने पुनः राजा युधिष्ठिरसे यह प्रश्न किया--
વૈશંપાયન બોલ્યા—મનોહર દર્શનવાળા વીર નકુલના ધરાશાયી થતાં, ત્યારે ભીમે ફરી રાજા યુધિષ્ઠિરને આ રીતે પૂછ્યું.
Verse 14
योअड्यमक्षतधथर्मात्मा भ्राता वचनकारक: । रूपेणाप्रतिमो लोके नकुल: पतितो भुवि,'भैया! संसारमें जिसके रूपकी समानता करनेवाला कोई नहीं था तो भी जिसने कभी अपने धर्ममें त्रुटि नहीं आने दी तथा जो सदा हमलोगोंकी आज्ञाका पालन करता था, वह हमारा प्रियबन्धु नकुल क्यों पृथ्वीपर गिरा है?”
વૈશંપાયન બોલ્યા—“નકુલ ધરતી પર કેમ પડી ગયો? તે આપણો ભાઈ—ધર્મમાં કદી લેશમાત્ર દોષ ન આવવા દેનારો ધર્માત્મા, સદા અમારી આજ્ઞા પાળનાર, અને રૂપમાં જગતમાં અપ્રતિમ.”
Verse 15
इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिर: । नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वर:,भीमसेनके इस प्रकार पूछनेपर समस्त बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिरने नकुलके विषयमें इस प्रकार उत्तर दिया--
ભીમસેને આમ પૂછતાં ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર—સમસ્ત બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ—નકુલ વિષે ઉત્તર આપવા લાગ્યા.
Verse 16
रूपेण मत्समो नास्ति कश्रिदित्यस्य दर्शनम् अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम्,'भीमसेन! नकुलकी दृष्टि सदा ऐसी रही है कि रूपमें मेरे समान दूसरा कोई नहीं है। इसके मनमें यही बात बैठी रहती थी कि “एकमात्र मैं ही सबसे अधिक रूपवानू हूँ।' इसीलिये नकुल नीचे गिरा है। तुम आओ। वीर! जिसकी जैसी करनी है वह उसका फल अवश्य भोगता है
વૈશંપાયન બોલ્યા—“ભીમસેન! નકુલની દૃષ્ટિ સદા એવી હતી—‘રૂપમાં મારા સમાન બીજો કોઈ નથી.’ તેના મનમાં આ નિશ્ચય બેસી ગયો હતો—‘હું એકલો જ સર્વથી વધુ રૂપવાન છું.’ એ કારણે નકુલ પડી ગયો. આવો, વૃકોદર! હે વીર, જેવી કરણી હોય તેવી જ ફળભોગ અવશ્ય થાય છે.”
Verse 17
नकुल: पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर । यस्य यद् विहित॑ वीर सोडवश्यं तदुपाश्षुते,'भीमसेन! नकुलकी दृष्टि सदा ऐसी रही है कि रूपमें मेरे समान दूसरा कोई नहीं है। इसके मनमें यही बात बैठी रहती थी कि “एकमात्र मैं ही सबसे अधिक रूपवानू हूँ।' इसीलिये नकुल नीचे गिरा है। तुम आओ। वीर! जिसकी जैसी करनी है वह उसका फल अवश्य भोगता है
“એથી નકુલ પડી ગયો છે. આવો, વૃકોદર! હે વીર, જેને જે વિધાન થયેલું છે, તે તેને અવશ્ય ભોગવવું પડે છે.”
Verse 18
तांस्तु प्रपतितान् दृष्टवा पाण्डव: श्वेतवाहन: । पपात शोकसन्तप्तस्ततो नु परवीरहा,द्रौपदी तथा नकुल और सहदेव तीनों गिर गये, यह देखकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले श्वेत-वाहन पाण्डुपुत्र अर्जुन शोकसे संतप्त हो स्वयं भी गिर पड़े
દ્રૌપદી, નકુલ અને સહદેવ—તેમને ધરતી પર પડેલા જોઈ, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર શ્વેતવાહન પાંડવ અર્જુન શોકથી દગ્ધ થઈ પોતે પણ પડી ગયો.
Verse 19
तस्मिंस्तु पुरुषव्याप्रे पतिते शक्रतेजसि । ग्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत्,इन्द्रके समान तेजस्वी दुर्धर्ष वीर पुरुषसिंह अर्जुन जब पृथ्वीपर गिरकर प्राणत्याग करने लगे उस समय भीमसेनने राजा युधिष्ठिरसे पूछा
ઇન્દ્રસમાન તેજથી દીપ્ત, દુર્ધર્ષ વીર પુરુષસિંહ અર્જુન જ્યારે ધરતી પર પડી અંતિમ ક્ષણની નજીક પહોંચ્યા, ત્યારે ભીમસેને રાજા યુધિષ્ઠિરને સંબોધ્યા।
Verse 20
अनुतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मन: । अथ कस्य विकारो<यं येनायं पतितो भुवि,'भैया! महात्मा अर्जुन कभी परिहासमें भी झूठ बोले हों--ऐसा मुझे याद नहीं आता। फिर यह किस कर्मका फल है जिससे इन्हें पृथ्वीपर गिरना पड़ा?”
“ભાઈ! મહાત્મા અર્જુને ક્યારેય પરिहासમાં પણ અસત્ય કહ્યું હોય—એવું મને યાદ નથી. તો પછી આ કયો દોષ છે, અને કયા કર્મનું ફળ છે કે તેઓ ધરતી પર પડી ગયા?”
Verse 21
युधिछिर उवाच एकाह्ला निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनो 5ब्रवीत् । न च तत् कृतवानेष शूरमानी ततोडपतत्,युधिष्ठिर बोले--अर्जुनको अपनी शूरताका अभिमान था। इन्होंने कहा था कि “मैं एक ही दिनमें शत्रुओंको भस्म कर डालूँगा'; किंतु ऐसा किया नहीं; इसीसे आज इन्हें धराशायी होना पड़ा है
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“અર્જુનને પોતાની શૂરતાનો અભિમાન હતો. તેણે કહ્યું હતું—‘હું એક જ દિવસે શત્રુઓને ભસ્મ કરી દઈશ’; પરંતુ તેણે તે સિદ્ધ કર્યું નહીં. તેથી એ અધૂરા વચનના કારણે આજે તે પડી ગયો છે।”
Verse 22
अवमेने धरनुग्रहानेष सर्वाश्व॒ फाल्गुन: । तथा चैतन्न तु तथा कर्तव्यं भूतिमिच्छता,अर्जुनने सम्पूर्ण धनुर्धरोंका अपमान भी किया था; अत: अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको ऐसा नहीं करना चाहिये
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“શ્વફાલ્ગુન (અર્જુન) એક વખત સર્વ ધનુર્ધરોનો તિરસ્કાર કરતો હતો. જે પુરુષ સાચું કલ્યાણ અને સ્થાયી સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તેણે આવું કરવું ન જોઈએ।”
Verse 23
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमो5थ निपपात ह । पतितश्चाब्रवीद् भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! यों कहकर राजा युधिष्ठिर आगे बढ़ गये। इतनेहीमें भीमसेन भी गिर पड़े। गिरनेके साथ ही भीमने धर्मराज युधिष्ठिरको पुकारकर पूछा
વૈશંપાયને કહ્યું—આવું કહી રાજા યુધિષ્ઠિર આગળ વધ્યા. એટલામાં ભીમસેન પણ ધરતી પર પડી ગયો. પડતાં જ ભીમે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને પોકારીને કારણ પૂછ્યું।
Verse 24
भो भो राजलन्नवेक्षस्व पतितोऊहं प्रियस्तव । कि निमित्तं च पतन ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह,“राजन! जरा मेरी ओर तो देखिये, मैं आपका प्रिय भीमसेन यहाँ गिर पड़ा हूँ। यदि जानते हों तो बताइये, मेरे इस पतनका क्या कारण है?”
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હે રાજન, અહીં તો જુઓ! હું—તમારો પ્રિય ભીમસેન—અહીં પડી ગયો છું. જો તમને ખબર હોય તો કહો: મારા આ પતનનું કારણ શું છે?”
Verse 25
युधिषछ्िर उवाच अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे । अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतित: क्षितौ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— “તમે અતિભોગ કર્યો અને પોતાના પ્રાણબળની શેખી મારી. હે પાર્થ, પરમ હિત તરફ નજર ન રાખવાને કારણે જ તમે ધરતી પર પડી ગયા છો.”
Verse 26
युधिष्ठिरने कहा--भीमसेन! तुम बहुत खाते थे और दूसरोंको कुछ भी न समझकर अपने बलकी डींग हाँका करते थे; इसीसे तुम्हें भी धराशायी होना पड़ा है ।। इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन् । शध्वाप्येको5नुययौ यस्ते बहुश: कीर्तितो मया
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— “ભીમસેન! તમે બહુ ખાતા અને બીજાઓની પરવા કર્યા વિના પોતાના બળની શેખી મારતા; તેથી તમે પણ ધરતી પર પડી ગયા.” એમ કહી મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર પાછું ન જોયે આગળ વધ્યા. છતાં એક સાથી તેમની પાછળ ચાલ્યો—જેનાં વિષે મેં અનેક વાર કીર્તન કર્યું છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to reconcile the fall of largely righteous figures with dharma. The chapter answers by shifting from judging overt crimes to identifying subtle partialities and self-regarding claims as morally consequential.
The upadeśa is that spiritual and ethical completion requires vigilance over inner dispositions—partiality, pride, boastfulness, and excess—since these can undermine even exemplary lives; renunciatory progress demands non-attachment and self-scrutiny.
No explicit phalaśruti appears in this chapter. Its meta-significance lies in functioning as an internal commentary on karma: the narrative itself becomes the instructional device, preparing the reader for the epic’s final evaluation of merit and justice in the concluding parva.