Adhyaya 1

Verse 1

मौसलपर्वकी कुल एलोकसंख्या-- ३०४॥। अग्निकी प्रेरणासे अर्जुन अपने गाण्डीव धनुष और अक्षय तरकसको जलमें डाल रहे हैं ॥ ३० श्रीपरमात्मने नम: ।।

જનમેજયે પૂછ્યું—હે બ્રાહ્મણ! આ રીતે વૃષ્ણિ અને અંધક કુળમાં મૌસલયુદ્ધ થયાનું સાંભળી, અને શ્રીકૃષ્ણ સ્વર્ગ (પરમધામ) પધાર્યા પછી, પાંડવોએ શું કર્યું?

Verse 2

वैशम्पायन उवाच श्र॒त्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत्‌ | प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! કુરુરાજ યુધિષ્ઠિરે આ રીતે વૃષ્ણિવંશીઓના મહાસંહારનો સમાચાર સાંભળી, મહાપ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કરીને અર્જુનને આ વચન કહ્યાં।

Verse 3

काल: पचति भूतानि सर्वाण्येव महामते । कालपाशमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टम्हसि

હે મહામતે, કાળ સર્વ પ્રાણીઓને નિશ્ચયે પરિપક્વ કરીને ગ્રસી જાય છે. હું તેને કાળનો પાશ માનું છું; તું પણ તેને જોઈને ઓળખ.

Verse 4

“महामते! काल ही सम्पूर्ण भूतोंको पका रहा है--विनाशकी ओर ले जा रहा है। अब मैं कालके बन्धनको स्वीकार करता हूँ। तुम भी इसकी ओर दृष्टिपात करो” ।।

આ શબ્દો સાંભળીને કુંતીપુત્ર અર્જુને કહ્યું—“કાળ તો કાળ જ છે; તેને ટાળી શકાય નહીં.” એમ કહી તેણે પોતાના બુદ્ધિમાન જ્યેષ્ઠ ભાઈના વચનને અનુમોદન આપ્યું.

Verse 5

अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा । अन्वपद्यन्त तद्‌ वाक्‍्यं यदुक्ते सव्यसाचिना

અર્જુનનો અભિપ્રાય જાણી ભીમસેન અને યમજ ભાઈઓ (નકુલ-સહદેવ) પણ સવ્યસાચી અર્જુને કહેલા વચન મુજબ એ જ માર્ગે સંમત થયા.

Verse 6

अर्जुनका विचार जानकर भीमसेन और नकुल-सहदेवने भी उनकी कही हुई बातका अनुमोदन किया ।।

પછી ધર્મની ઇચ્છાથી પ્રવ્રજ્યા માર્ગે નીકળતા યુધિષ્ઠિરે વૈશ્યાપુત્ર યુયુત્સુને બોલાવી સમગ્ર રાજ્યનો ભાર તેને સોંપ્યો.

Verse 7

अभिषिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम्‌ | दुःखार्तश्लाब्रवीद्‌ राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रज:

પોતાના રાજ્યમાં રાજા પરીક્ષિતનો અભિષેક કરીને પાંડવોના અગ્રજ રાજા યુધિષ્ઠિર દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ સुभદ્રાને બોલ્યા.

Verse 8

एष पुत्रस्य पुत्रस्ते कुरुराजो भविष्यति । यदूनां परिशेषश्च वज्ो राजा कृतश्च ह ८ ।।

“દીકરી! આ તારા પુત્રનો પુત્ર કુરુઓનો રાજા બનશે; અને યાદવોમાં જે બચ્યા છે, તેમના રાજા તરીકે વજ્રને નિમવામાં આવ્યો છે.”

Verse 9

परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे च यादव: । वज्नो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मन: कृथा:

પરિક્ષિત હસ્તિનાપુરમાં રાજ્ય કરશે અને યાદવવંશી વજ્ર ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં. તારે રાજા વજ્રનું પણ રક્ષણ કરવું જોઈએ અને મનને કદી અધર્મ તરફ ન વાળવું.

Verse 10

इत्युक्त्वा धर्मराज: स वासुदेवस्य धीमत: । मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च

આ રીતે કહીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે બુદ્ધિમાન વાસુદેવને, પોતાના વૃદ્ધ મામાને તથા બલરામ આદિને પણ યથોચિત આદરથી સંબોધ્યા.

Verse 11

भ्रातृभि: सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रित: । भ्राद्धान्युद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत्‌ तदा

ત્યારે ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓ સાથે, અપ્રમાદથી, જલાંજલિ અર્પણ કરી; અને સૌના ઉદ્દેશથી વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધકર્મ કર્યું.

Verse 12

ऐसा कहकर धर्मात्मा धर्मराज युधिष्ठिरने भाइयों-सहित आलस्य छोड़कर बुद्धिमान्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्ण, बूढ़े मामा वसुदेव तथा बलराम आदिके लिये जलाञ्जलि दी और उन सबके उद्देश्यसे विधिपूर्वक श्राद्ध किया ।।

આ રીતે કહીને ધર્માત્મા ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે ભાઈઓ સાથે આળસ ત્યજી, બુદ્ધિમાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, વૃદ્ધ મામા વસુદેવ તથા બલરામ આદિના ઉદ્દેશથી જલાંજલિ અર્પણ કરી; અને તેમના સૌના નિમિત્તે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કર્યું. પછી યત્નપૂર્વક દ્વૈપાયન, નારદ, તપોધન માર્કંડેય, ભારદ્વાજ, યાજ્ઞવલ્ક્ય તથા હરિના નામે પણ અર્પણ કર્યું.

Verse 13

अभोजयत्‌ स्वादु भोज्यं कीर्तयित्वा च शार्द्धिणम्‌ । ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्चान्‌ रथांस्तथा

પછી યોગ્ય પાત્રની પ્રશંસા કરીને તેને સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરાવ્યું; અને રત્નો, વસ્ત્રો, ગામો તથા રથો પણ દાનમાં આપ્યા.

Verse 14

स्त्रियश्व द्विजमुख्येभ्यस्तदा शतसहस्रशः । प्रयत्नशील युधिष्ठिरने भगवान्‌ श्रीकृष्णके उद्देश्यसे द्वैपायन व्यास

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી અસંખ્ય સ્ત્રીઓ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને યથોચિત સન્માન મળ્યું. પ્રયત્નશીલ યુધિષ્ઠિરે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ઉદ્દેશીને દ્વૈપાયન વ્યાસ, દેવર્ષિ નારદ, તપોધન માર્કંડેય તથા ભારદ્વાજ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય મુનિઓને સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરાવ્યું. ત્યારબાદ ભગવાનના નામનું કીર્તન કરીને તેમણે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને નાનાપ્રકારના રત્નો, વસ્ત્રો, ગામો, ઘોડા અને રથો દાનમાં આપ્યા; તેમજ અનેક બ્રાહ્મણશિરોમણીઓને લાખોની સંખ્યામાં કુમારી કન્યાઓ લગ્નાર્થે અર્પણ કરી. પછી નાગરિકો દ્વારા સન્માનિત ગુરુ કૃપનું પણ વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું.

Verse 15

शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तम: । तत्पश्चात्‌ गुरुवर कृपाचार्यकी पूजा करके पुरवासियों-सहित परीक्षितको शिष्यभावसे उनकी सेवामें सौंप दिया ।। ततस्तु प्रकृती: सर्वा: समानाय्य युधिष्ठिर:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભારતશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે પરીક્ષિતને તેમના પાસે શિષ્યરૂપે સોંપ્યો. ત્યારબાદ ગુરુવર કૃપાચાર્યનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, નગરવાસીઓ સહિત પરીક્ષિતને શિષ્યભાવથી તેમની સેવામાં અર્પણ કર્યો. પછી યુધિષ્ઠિરે રાજ્યની સર્વ પ્રકૃતિઓ (પ્રજા, મંત્રી વગેરે)ને એકત્ર બોલાવવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 16

सर्वमाचष्ट राजर्षिश्षिकीर्षितमथात्मन: । इसके बाद समस्त प्रकृतियों (प्रजा-मन्त्री आदि)-को बुलाकर राजर्षि युधिष्ठिरने, वे जो कुछ करना चाहते थे अपना वह सारा विचार उनसे कह सुनाया ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી રાજર્ષિ યુધિષ્ઠિરે સર્વ પ્રકૃતિઓ (પ્રજા, મંત્રી વગેરે)ને બોલાવી, પોતે જે કરવાનું ઇચ્છતા હતા તે સમગ્ર વિચાર તેમને કહી સંભળાવ્યો. તેમની વાત સાંભળતાં જ નગર અને જનપદના લોકો મનમાં અત્યંત વ્યાકુળ અને વ્યથિત થઈ ઊઠ્યા; તેમણે એ પ્રસ્તાવનું સ્વાગત કર્યું નહીં. બધા એકત્ર થઈ એક જ સ્વરમાં રાજાને બોલ્યા—“આવું કરવું યોગ્ય નથી; અમને છોડીને ક્યાંય જશો નહીં।”

Verse 17

भृशमुद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्गबच: । नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्तं जनाधिपम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હૃદયમાં અત્યંત વ્યાકુળ થયેલા લોકોએ તે વચનોનું સ્વાગત કર્યું નહીં. તેઓ બધા એકત્ર થઈ જનાધિપને બોલ્યા—“આવું કરવું યોગ્ય નથી; તમે આ રીતે ન કરો।”

Verse 18

न च राजा तथाकार्षीत्‌ कालपर्यायधर्मवित्‌ । परंतु धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर कालके उलट-फेरके अनुसार जो धर्म या कर्तव्य प्राप्त था उसे जानते थे; अतः उन्होंने प्रजाके कथनानुसार कार्य नहीं किया ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પરંતુ રાજાએ તેમ કર્યું નહીં; કારણ કે તેઓ કાળપર્યાય અનુસાર ધર્મને જાણતા હતા. ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર સમજી ગયા હતા કે સમયના ફેરફાર પ્રમાણે તેમના પર જે કર્તવ્ય આવ્યું છે તે જ ધર્મ છે; તેથી તેમણે પ્રજાના કહ્યા મુજબ કાર્ય કર્યું નહીં. પછી તે ધર્માત્માએ નગર અને જનપદના લોકોને યથોચિત રીતે માન આપી…

Verse 19

ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

ત્યારે કૌરવવંશનો રાજા, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર—ધર્માધિકાર અને જવાબદારી ધારણ કરીને—(આગળ) પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 20

उत्सृज्याभरणान्यज्राज्जगृहे वल्कलान्युत । भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આભૂષણો ત્યજી રાજાએ વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કર્યા; તેમજ ભીમ, અર્જુન, યમ (યુધિષ્ઠિર) અને યશસ્વિની દ્રૌપદીએ પણ વલ્કલ ધારણ કર્યા.

Verse 21

तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप । इसके बाद कुरुकुलरत्न धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने अंगोंसे आभूषण उतारकर वल्कलवस्त्र धारण कर लिया। नरेश्वर! फिर भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव तथा यशस्विनी द्रौपदी देवी--न सबने भी उसी प्रकार वल्कल धारण किये ।।

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે નરાધિપ! એ જ રીતે સૌએ વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કર્યા. પછી ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે પોતાના અંગો પરથી આભૂષણો ઉતારી વલ્કલ પહેર્યા; અને હે નરેશ્વર, ત્યારબાદ ભીમસેન, અર્જુન, નકુલ, સહદેવ તથા યશસ્વિની દેવી દ્રૌપદીએ પણ એ જ રીતે વલ્કલ ધારણ કર્યા.

Verse 22

ततः प्ररुरुदु: सर्वा: स्त्रियों दृष्टवा नरोत्तमान्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ત્યારે તે નરોત્તમોને જોઈ નગરની બધી સ્ત્રીઓ ફૂટફૂટીને રડી પડી. જેમ પહેલાં જુગારમાં પરાજિત થઈ પાંડવો વનમાં ગયા હતા, તેમ જ એ દિવસે દ્રૌપદીসহ તે શ્રેષ્ઠ પાંડવોને પ્રસ્થાન કરતા જોઈ તેઓ વિલાપ કરવા લાગ્યા; પરંતુ તે ભાઈઓ માટે આ યાત્રા મહાન હર્ષનું કારણ બની.

Verse 23

प्रस्थितान्‌ द्रौपदीषष्ठान्‌ पुरा द्यृूतजितान्‌ यथा । हर्षोउभवच्च सर्वेषां भ्रातृणां गमन॑ प्रति

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—દ્રૌપદીને છઠ્ઠી ગણી તે પાંચ ભાઈઓ પ્રસ્થાન કર્યા; જેમ પહેલાં જુગારમાં પરાજિત થઈ તેઓ વનમાં ગયા હતા, તેમ જ એ દિવસનું ગમન હતું. તેમને જતા જોઈ નગરની સ્ત્રીઓ રડી પડી; પરંતુ તે બધા ભાઈઓ માટે આ ગમન મહાન હર્ષનું કારણ બન્યું.

Verse 24

युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च । भ्रातर: पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तम:

યુધિષ્ઠિરનો નિશ્ચય જાણી અને વૃષ્ણિવંશનો ક્ષય જોઈ પાંચેય ભાઈઓ સાથે નીકળી પડ્યા—કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) છઠ્ઠી અને કૂતરો સાતમો.

Verse 25

आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्दयात्‌ । पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा

રાજા પોતે સાતમો બની ગજસાહ્વય (હસ્તિનાપુર)માંથી નીકળી પડ્યો. નગરવાસીઓ બહુ દૂર સુધી તેની પાછળ ગયા; તેમ જ અંતઃપુરની સર્વ સ્ત્રીઓ પણ સાથે ચાલી.

Verse 26

न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिन:

ત્યારબાદ નગરમાં વસતા બધા લોકો પાછા વળ્યા.

Verse 27

विवेश गड्जां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा,जनमेजय! नागराजकी कन्या उलूपी उसी समय गंगाजीमें समा गयी। चित्रांगदा मणिपूर नगरमें चली गयी। तथा शेष माताएँ परीक्षितको घेरे हुए पीछे लौट आयीं

હે જનમેજય! નાગરાજની પુત્રી ઉલૂપી એ જ ક્ષણે ગંગામાં પ્રવેશી લીન થઈ ગઈ. ચિત્રાંગદા મણિપુર નગર તરફ ચાલી ગઈ. અને બાકીની માતાઓ પરિક્ષિતને ઘેરીને પાછી વળી આવી.

Verse 28

चित्राड़दा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रति । शिष्टा: परिक्षितं त्वन्या मातर: पर्यवारयन्‌

ચિત્રાંગદા પણ મણિપુર નગર તરફ ગઈ. અને અન્ય શિષ્ટ માતાઓ પરિક્ષિતને ઘેરીને પાછી વળી આવી.

Verse 29

पाण्डवाश्न महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी । कृतोपवासा: कौरव्य प्रययु: प्राडमुखास्तत:

વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી મહાત્મા પાંડવો અને યશસ્વિની દ્રૌપદી પણ ઉપવાસ-વ્રત ધારણ કરીને પૂર્વાભિમુખ થઈ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 30

योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुष: । अभिजममुर्बहून्‌ देशान्‌ सरित: सागरांस्तथा,वे सब-के-सब योगयुक्त महात्मा तथा त्याग-धर्मका पालन करनेवाले थे। उन्होंने अनेक देशों, नदियों और समुद्रोंकी यात्रा की

વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ સર્વે યોગમાં સ્થિર મહાત્મા હતા અને ત્યાગધર્મને આશ્રય કરનાર હતા. તેમણે અનેક દેશો ફર્યા તથા નદીઓ અને સમુદ્રો પણ પાર કર્યા.

Verse 31

युधिष्ठटिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम्‌ । अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चापि यथाक्रमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—આગળ યुधિષ્ઠિર ચાલ્યા; તેમના તરત પાછળ ભીમ. ભીમના પાછળ અર્જુન, અને પછી ક્રમશઃ યમજ ભાઈઓ—નકુલ અને સહદેવ—ચાલ્યા.

Verse 32

पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा । द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ) इन सबके पीछे सुन्दर शरीरवाली, श्यामवर्णा, कमलदललोचना, युवतियोंमें श्रेष्ठ द्रौपदी चल रही थी

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેમના સૌના પાછળ વરારોહા, શ્યામવર્ણા, કમળદળ-લોચના, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રૌપદી ચાલતી હતી.

Verse 33

श्वा चैवानुययावेक: प्रस्थितान्‌ पाण्डवान्‌ वनम्‌ | क्रमेण ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—વન તરફ પ્રસ્થાન કરેલા પાંડવોના પાછળ એક કૂતરો પણ એકલો અનુસરી ગયો. ક્રમે ચાલતા ચાલતા તે વીરો લૌહિત્યના જલ-અર્ણવ સુધી પહોંચી ગયા.

Verse 34

गाण्डीवं तु थरनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजय: । रत्नलोभान्‌ महाराज ते चाक्षय्ये महेषुधी,महाराज! अर्जुनने दिव्यरत्नके लोभसे अभीतक अपने दिव्य गाण्डीव धनुष तथा दोनों अक्षय तूणीरोंका परित्याग नहीं किया था

મહારાજ! ધનંજય અર્જુને પોતાનું દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ છોડ્યું નહીં; અને રત્નમય વૈભવના લોભથી મહાબાણોથી ભરેલા તે બે અક્ષય તૂણીરો પણ ત્યાગ્યા નહીં।

Verse 35

अनमनिं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रत: । मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम्‌

પછી તેમણે ત્યાં આગળ પર્વત સમાન અડગ ઊભેલા, માર્ગ રોકી રાખનાર, સాక్షાત્ પુરુષરૂપધારી એક ભયંકર તેજસ્વીને જોયો।

Verse 36

वहाँ पहुँचकर उन्होंने पर्वतकी भाँति मार्ग रोककर सामने खड़े हुए पुरुषरूपधारी साक्षात्‌ अग्निदेवको देखा ।।

ત્યાં પહોંચીને તેમણે પર્વત સમાન માર્ગ રોકી સામે ઊભેલા પુરુષરૂપધારી સాక్షાત્ અગ્નિદેવને જોયા। ત્યારબાદ સાત જ્વાલાજિહ્વાઓથી દીપ્ત તે દેવ પાંડવોને બોલ્યા—“હે વીર પાંડુપુત્રો! મને પાવક, અગ્નિ, તરીકે જાણો।”

Verse 37

युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप । अर्जुनाश्विसुती वीरी निबोधत वचो मम,“महाबाहु युधिष्ठिर! शत्रुसंतापी भीमसेन! अर्जुन! और वीर अश्विनीकुमारो! तुम सब लोग मेरी इस बातपर ध्यान दो

“હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર! હે શત્રુસંતાપી ભીમસેન! હે અર્જુન! અને હે વીર અશ્વિનીકુમારો! મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો।”

Verse 38

अहमग्नि: कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं॑ च खाण्डवम्‌ | अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च,“कुरुश्रेष्ठ वीरो! मैं अग्नि हूँ। मैंने ही अर्जुन तथा नारायणस्वरूप भगवान्‌ श्रीकृष्णके प्रभावसे खाण्डव-वनको जलाया था

“હે કુરુશ્રેષ્ઠો! હું અગ્નિ છું. અર્જુનના પરાક્રમથી અને નારાયણસ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણના પ્રભાવથી મેં જ ખાંડવવન દગ્ધ કર્યું હતું।”

Verse 39

अयं व: फाल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम्‌ । परित्यज्य वने यातु नानेनार्थोडस्ति कश्नन

વૈશંપાયન બોલ્યા— તમારો ભાઈ ફાલ્ગુન (અર્જુન) આ પરમ આયુધ ગાંડિવ ત્યજીને વનમાં જાય; હવે તેને તેનો કોઈ પ્રયોજન નથી।

Verse 40

चक्ररत्नं तु यत्‌ कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि । गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह,“पहले जो चक्ररत्न महात्मा श्रीकृष्णके हाथमें था वह चला गया। वह पुनः समय आनेपर उनके हाथमें जायगा

વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણના હાથે જે ચક્રરત્ન સ્થિત હતું, તે દૂર થઈ ગયું; પરંતુ સમય આવતાં તે ફરી તેમના હાથે જ પાછું આવશે।

Verse 41

वरुणादादह्तं पूर्व मयैतत्‌ पार्थकारणात्‌ । गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठ वरुणायैव दीयताम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— પાર્થ (અર્જુન) માટે મેં આ પહેલાં વરુણ પાસેથી મેળવ્યું હતું. ધનુષોમાં શ્રેષ્ઠ આ ગાંડિવ હવે વરુણને જ પરત આપવું જોઈએ।

Verse 42

ततस्ते भ्रातर: सर्वे धनंजयमचोदयन्‌ । स जले प्राक्षिपच्चैतत्तथाक्षय्ये महेषुधी,यह सुनकर उन सब भाइयोंने अर्जुनको वह धनुष त्याग देनेके लिये कहा। तब अर्जुनने वह धनुष और दोनों अक्षय तरकस पानीमें फेंक दिये

ત્યારે તે બધા ભાઈઓએ ધનંજય (અર્જુન)ને પ્રેરિત કર્યો. મહાબાણધારી અર્જુને તે ગાંડિવ અને બંને અક્ષય તૂણીઓ જળમાં ફેંકી દીધાં।

Verse 43

ततोडग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत । ययुश्च॒ पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखा:

ત્યારબાદ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અગ્નિ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયો. પછી તે વીરસ્વરૂપ પાંડવો દક્ષિણમુખ થઈ આગળ વધ્યા।

Verse 44

भरतश्रेष्ठ] इसके बाद अग्निदेव वहीं अन्तर्धान हो गये और पाण्डववीर वहाँसे दक्षिणाभिमुख होकर चल दिये ।। ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भस: । जम्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम्‌

ત્યારબાદ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેઓ લવણસમુદ્રના ઉત્તર કિનારે ચાલતા દક્ષિણ‑પશ્ચિમ દિશા તરફ આગળ વધ્યા।

Verse 45

भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर वे लवणसमुद्रके उत्तर तटपर होते हुए दक्षिण-पश्चिमदिशाकी ओर अग्रसर होने लगे ।।

પછી તેઓ ફરી વળી માત્ર પશ્ચિમ દિશા તરફ આગળ વધ્યા। ત્યાં તેમણે સમુદ્રમાં ડૂબેલી દ્વારકાપુરીને પણ જોઈ।

Verse 46

उदीची पुनरावृत्य ययुर्भरतसत्तमा: | प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्त: पृथिव्या योगधर्मिण:

પછી યોગધર્મમાં સ્થિત એવા ભરતશ્રેષ્ઠો પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ કરવાની ઇચ્છાથી ઉત્તર દિશા તરફ ફરી ચાલ્યા।

Verse 183

गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश्षास्य ते तदा | उन धर्मात्मा नरेशने नगर और जनपदके लोगोंको समझा-बुझाकर उनकी अनुमति प्राप्त कर ली। फिर उन्होंने और उनके भाइयोंने सब कुछ त्यागकर महा-प्रस्थान करनेका ही निश्चय किया

ત્યારે તે ભાઈઓએ પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો। ધર્માત્મા રાજાએ નગર અને જનપદના લોકોને સમજાવી તેમની સંમતિ મેળવી; પછી તેણે અને તેના ભાઈઓએ સર્વસ્વ ત્યજી મહાપ્રસ્થાનનો દૃઢ સંકલ્પ કર્યો।

Verse 216

समुत्सृज्याप्सु सर्वेडग्नीन्‌ प्रतस्थुर्नरपुड़रवा: । भरतश्रेष्ठ! इसके बाद ब्राह्मणोंसे विधिपूर्वक उत्सर्गकालिक इष्टि करवाकर उन सभी नरश्रेष्ठ पाण्डवोंने अग्नियोंका जलमें विसर्जन कर दिया और स्वयं वे महायात्राके लिये प्रस्थित हुए

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ બ્રાહ્મણો દ્વારા વિધિપૂર્વક ઉત્સર્ગકાલિક ઇષ્ટિ કરાવી, તે નરશ્રેષ્ઠ પાંડવોએ પોતાના સર્વ પવિત્ર અગ્નિઓને જળમાં વિસર્જિત કર્યા અને મહાયાત્રા માટે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 253

न चैनमशकत वज्षिन्निवर्तस्वेति भाषितुम्‌ । उन छहोंको साथ लेकर सातवें राजा युधिष्ठिर जब हस्तिनापुरसे बाहर निकले तब नगरनिवासी प्रजा और अन्तःपुरकी स्त्रियाँ उन्हें बहुत दूरतक पहुँचाने गयीं; किंतु कोई भी मनुष्य राजा युधिष्ठिससे यह नहीं कह सका कि आप लौट चलिये

અને કોઈ પણ તેને એમ કહેવા સમર્થ ન થયો—“તમે પાછા વળો.” તે છ જણને સાથે લઈને સાતમા રાજા યુધિષ્ઠિર જ્યારે હસ્તિનાપુરથી બહાર નીકળ્યા, ત્યારે નગરવાસી પ્રજા અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ તેમને બહુ દૂર સુધી પહોંચાડવા ગઈ; પરંતુ કોઈ મનુષ્ય રાજા યુધિષ્ઠિરને એમ કહી શક્યો નહીં—“તમે પાછા આવો.”

Verse 266

कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन्‌ । धीरे-धीरे समस्त पुरवासी और कृपाचार्य आदि युयुत्सुको घेरकर उनके साथ ही लौट आये

કૃપાચાર્ય વગેરે યુયુત્સુને ચારે તરફથી ઘેરી લીધા. આ રીતે ધીમે ધીમે સમગ્ર નગરવાસીઓ પણ કૃપાચાર્ય આદિ સાથે યુયુત્સુને વળયમાં લઈ તેની સાથે જ પાછા ફર્યા.