Adhyaya 171
नारायणास्त्र-शमनं द्रौणि-प्रहारश्च (Pacification of the Nārāyaṇāstra and Drauni’s Renewed Assault)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-pratīhāra (Pacification of the Nārāyaṇāstra) Episode
Sañjaya reports that Arjuna, seeing Bhīma engulfed by Aśvatthāman’s weapon-force, veils the field with the Vāruṇāstra to blunt the radiance and render Bhīma difficult to perceive. The Nārāyaṇāstra’s pressure induces panic and disarray; Arjuna and Kṛṣṇa urgently move to Bhīma and enforce the prescribed protocol—disarmament and withdrawal from active resistance—so the weapon’s destructive agency does not intensify. Kṛṣṇa admonishes Bhīma’s refusal to desist and compels him down from the chariot; once weapons are abandoned, the astra pacifies and the directions clear, restoring composure to forces and animals. Duryodhana urges Aśvatthāman to redeploy the astra, but Aśvatthāman explains its non-repeatability and the danger of rebound upon the user, noting that Kṛṣṇa has already applied the proper countermeasure. Combat then resumes in conventional mode: Aśvatthāman, enraged by his father’s death, charges Dhṛṣṭadyumna, exchanges volleys, disables his chariot elements, and routs Pāñcāla units. Sātyaki attacks, is gravely wounded and withdrawn; Aśvatthāman continues striking multiple opponents, felling key warriors and pressing the Pāṇḍava-aligned host into flight.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में नकुल अपनी तीव्रता से शत्रु-वाहिनी को रौंदते हुए आगे बढ़ते हैं, और उनके सामने सौबलराज शकुनि आ खड़ा होता है। → पुराने वैर से बँधे दोनों वीर एक-दूसरे के वध की आकांक्षा से, समान कौशल का प्रदर्शन करते हुए, बाण-वर्षा से बाण-वर्षा का उत्तर देते हैं—जैसे नकुल छोड़ते हैं, वैसे ही शकुनि भी ‘शिक्षा संदर्शयन्’ युद्ध-विद्या दिखाता है। उधर शिखण्डी और कृपाचार्य का घोर संग्राम भी साथ-साथ भड़कता है; रथ, घोड़े, पैदल—सब दिशाओं में धूल और अंधकार फैलाते हैं। → नकुल के प्रहारों से शकुनि की स्थिति डगमगाती है; ‘विसंज्ञ निपतित’ श्याल को गिरा देख कौरव-पक्ष में क्षणिक स्तब्धता छा जाती है। उसी उन्मादित क्षण में कृपाचार्य क्रोध से दारुण शक्ति फेंकते हैं—और शिखण्डी के साथ उनका युद्ध प्रलय-सा उग्र हो उठता है। → युद्ध का विस्तार इतना बढ़ता है कि रात्रि भी प्रदीपों से दिन-सी हो जाती है; धूल और तम से ढँकी दिशाएँ फिर प्रकाश से चमक उठती हैं। पर उस प्रकाश में भी कोलाहल ऐसा कि योद्धा ‘मैं कौन हूँ’ तक नहीं जान पाते—स्व-चेतना रण-उन्माद में गल जाती है। → प्रदीप्त रात्रि में युद्ध थमता नहीं; पृथ्वी पैदल सैनिकों की धमक से भयभीत-सी काँपती रहती है—अगले क्षण किसका पतन होगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अतड-४--क+ एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: नकुलके द्वारा शकुनिकी पराजय तथा शिखण्डी और कृपाचार्यका घोर युद्ध संजय उवाच नकुलं॑ रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात् सौबल: क्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्,संजय कहते हैं--राजन्! वेगशाली नकुल युद्धमें आपकी सेनाका संहार कर रहे थे। उनका सामना करनेके लिये क्रोधमें भरा हुआ सुबलपुत्र शकुनि आया और बोला “अरे! खड़ा रह, खड़ा रह' इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके समय संकुलयुद्धविषयक एक सौ उनहठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६९ ॥/ नस ह्य ४-3 सप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: धृष्टद्युम्न और द्रोणाचार्यका युद्ध, धृष्टदय्युम्नद्वारा द्रमसेनका वध, सात्यकि और कर्णका युद्ध, कर्णकी दुर्योधनको सलाह तथा शकुनिका पाण्डव-सेनापर आक्रमण संजय उवाच तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे । धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत
સંજય બોલ્યા—રાજન્! વેગશાળી નકુલ યુદ્ધમાં તમારી વાહિનીનો સંહાર કરી રહ્યા હતા. ત્યારે ક્રોધથી ભરાયેલો સુબલપુત્ર શકુની સામનો કરવા આગળ આવ્યો અને બોલ્યો—“ઊભો રહ! ઊભો રહ!”
Verse 2
कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ । शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु:,उन दोनों वीरोंने पहलेसे ही आपसमें वैर बाँध रखा था, वे एक-दूसरेका वध करना चाहते थे; इसलिये पूर्णतः: कानतक खींचकर छोड़े हुए बाणोंसे वे एक-दूसरेको घायल करने लगे
તે બંને વીરોએ પહેલેથી જ પરસ્પર વૈર બાંધેલું હતું અને એકબીજાનો વધ કરવા ઇચ્છતા હતા; તેથી પૂર્ણ તાણીને છોડેલા બાણોથી તેઓ પરસ્પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 3
यथैव नकुलो राजन् शरवर्षाण्यमुज्चत । तथैव सौबलश्चापि शिक्षां संदर्शयन् युधि,राजन्! नकुल जैसे-जैसे बाणोंकी वर्षा करते, शकुनि भी वैसे-ही-वैसे युद्धविषयक शिक्षाका प्रदर्शन करता हुआ बाण छोड़ता था
રાજન! જેમ નકુલ સતત બાણવર્ષા કરતો હતો, તેમ જ સૌબલ (શકુની) પણ યુદ્ધમાં પોતાની શિક્ષા અને કૌશલ્ય દર્શાવતો બાણ છોડતો હતો।
Verse 4
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव,महाराज! वे दोनों शूरवीर समरांगणमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त होकर काँटेदार शरीरवाले साहीके समान सुशोभित हो रहे थे
મહારાજ! તે બંને શૂરવીર સમરમાં બાણરૂપ કાંટાઓથી ભરાઈને એવા ઝળહળતા હતા, જાણે શલાકાઓથી ઢંકાયેલા બે સાહી।
Verse 5
रुक्मपुड्खैरजिद्ाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे,सोनेके पंख और सीधे अग्रभागवाले बाणोंसे उन दोनोंके कवच छिन्न-भिन्न हो गये थे। दोनों ही उस महासमरमें खूनसे लथपथ हो सुवर्णके समान विचित्र कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे। वे दो कल्पवृक्षों और खिले हुए दो ढाकके पेड़ोंके समान समरांगणमें प्रकाशित हो रहे थे
સોનાના પંખવાળા અને અડગ, સીધા અગ્રભાગવાળા બાણોથી બંનેના કવચ અને આવરણ ચીરીને ચુરચુર થઈ ગયા હતા. લોહીની ધારાઓથી ભીંજાયેલા હોવા છતાં, તે મહાસમરમાં તેઓ બંને સુવર્ણ જેવી વિલક્ષણ કાંતિથી ઝળહળતા હતા।
Verse 6
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविव द्रुमौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लो प्रकाशेते रणाजिरे,सोनेके पंख और सीधे अग्रभागवाले बाणोंसे उन दोनोंके कवच छिन्न-भिन्न हो गये थे। दोनों ही उस महासमरमें खूनसे लथपथ हो सुवर्णके समान विचित्र कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे। वे दो कल्पवृक्षों और खिले हुए दो ढाकके पेड़ोंके समान समरांगणमें प्रकाशित हो रहे थे
તપ્ત સુવર્ણ સમાન દીપ્ત અને અદભુત શોભાવાળા તે બંને રણભૂમિમાં બે કલ્પવૃક્ષોની જેમ ઝળહળતા હતા; અને પૂર્ણ ફૂલેલા બે કિન્શુક (ઢાક/પલાશ) વૃક્ષોની જેમ પ્રકાશિત થતા હતા।
Verse 7
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली,महाराज! जैसे काँटोंसे सेमरका वृक्ष सुशोभित होता है, उसी प्रकार वे दोनों शूरवीर समरभूमिमें बाणरूपी कंटकोंसे युक्त दिखायी देते थे
મહારાજ! તે બંને શૂરવીર સમરભૂમિમાં બાણરૂપ કાંટાઓથી યુક્ત થઈ એવા શોભતા હતા, જેમ શાલ્મલી (સેમર/શીમળો) વૃક્ષ પોતાના કાંટાઓથી શોભે છે।
Verse 8
सुजिह्दां प्रेक्षमाणी च राजन् विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्,राजन! वे अत्यन्त कुटिलभावसे परस्पर आँखें फाड़-फाड़कर देख रहे थे और क्रोधसे लाल नेत्र करके एक-दूसरेको ऐसे देखते थे, मानो भस्म कर देंगे
સંજય બોલ્યો—રાજન! તેઓ બંને આંખો ફાડીને, ક્રોધથી લાલ થયેલા નેત્રો સાથે, પરસ્પર એકબીજાને એવી દૃષ્ટિએ જોઈ રહ્યા હતા જાણે ભસ્મ કરી નાખશે.
Verse 9
श्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनिकेन विव्याध हृदये निशितेन ह,तदनन्तर अत्यन्त क्रोधमें भरकर हँसते हुए-से आपके सालेने एक तीखे कर्णी नामक बाणसे माद्रीपुत्र नकुलकी छातीमें गहरा आघात किया
સંજય બોલ્યો—અત્યંત ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ, જાણે હસતો હોય તેમ, તમારા શ્યાલે ‘કર્ણિની’ પ્રકારના તીક્ષ્ણ બાણથી માદ્રીપુત્ર નકુલના હૃદયદેશમાં ઘા કર્યો.
Verse 10
नकुलस्तु भृशं विद्ध: श्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्,आपके धनुर्धर सालेके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए नकुल रथके पिछले भागमें बैठ गये और भारी मूर्च्छामें पड़ गये
સંજય બોલ્યો—તમારા ધનુર્ધર શ્યાલે અત્યંત ઘાયલ કરેલા નકુલે રથના પાછળના ભાગમાં બેસી પડ્યો અને તેને ભારે મૂર્ચ્છા આવી ચઢી.
Verse 11
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं तथागतम् । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा,राजन! अपने अत्यन्त वैरी और अभिमानी शत्रुको वैसी अवस्थामें पड़ा देख शकुनि वर्षाकालके मेघके समान जोर-जोरसे गर्जना करने लगा
સંજય બોલ્યો—રાજન! પોતાના અત્યંત વૈરી અને દર્પી શત્રુને એવી હાલતમાં પડેલો જોઈ શકુનિ ઉનાળાના અંતે ગર્જતા વરસાદી વાદળની જેમ જોરથી ગર્જવા લાગ્યો.
Verse 12
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां नकुल: पाण्डुनन्दन: । अभ्ययात् सौबल भूयो व्यात्तानन इवान्तक:,इतनेमें ही पाण्डुनन्दन नकुल होशमें आकर मुँह बाये हुए यमराजके समान पुनः सुबलपुत्रका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
સંજય બોલ્યો—પછી સંજ્ઞા પરત મેળવી પાંડુનંદન નકુલ, મોં ફાડેલા યમરાજ સમાન, ફરી સૂબલપુત્રનો સામનો કરવા આગળ વધ્યો.
Verse 13
संक्रुद्ध: शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ | पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे,भरतश्रेष्ठ! इन्होंने कुपित होकर शकुनिको साठ बाणोंसे घायल कर दिया। फिर उसकी छातीमें इन्होंने सौ नाराच मारे
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ક્રોધિત થઈ તેણે શકુનિને સાઠ બાણોથી વિંધ્યો. પછી ફરી તેની છાતીમાં સો નારાચ બાણો ઘૂસાડ્યા.
Verse 14
अथास्य सशरं चापं मुष्टिदेशेडच्छिनत् तदा । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद् भूमावपातयत्
ત્યારે તેણે તેના હાથની પકડ પાસે બાણ સહિતનું ધનુષ કાપી નાખ્યું. અને ધ્વજને પણ તરત જ છિન્ન કરીને રથ પરથી જમીન પર પાડી દીધો.
Verse 15
तत्पश्चात् नकुलने शकुनिके बाणसहित धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तुरंत ही उसकी ध्वजाको भी काटकर रथसे भूमिपर गिरा दिया ।। विशिखेन च तीक्ष्णेन पीतेन निशितेन च । ऊरू निर्भिद्य चैकेन नकुल: पाण्डुनन्दन:
ત્યારબાદ પાંડુનંદન નકુલે શકુનિનું બાણ સહિતનું ધનુષ હાથની પકડ પાસે જ કાપી નાખ્યું અને તરત જ તેની ધ્વજા પણ કાપીને રથ પરથી જમીન પર પાડી દીધી. પછી તીક્ષ્ણ, પીળા વર્ણના, ધારદાર એક જ વિશિખથી નકુલે શકુનિની જાંઘ ભેદી નાખી.
Verse 16
सो5तिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
મહારાજ! તે અત્યંત વિંધાયેલો હોવા છતાં રથના આસન પર બેસી ગયો.
Verse 17
त॑ विसंज्ञ निपतितं दृष्टवा श्यालं तवानघ
હે અનઘ! તારા શ્યાલને બેભાન થઈ પડેલો જોઈને…
Verse 18
ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगा:,फिर तो कुन्तीके पुत्र और उनके सेवक बड़े जोरसे सिंहनाद करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुको परास्त करके क्रोधमें भरे हुए शत्रुसंतापी नकुलने अपने सारथिसे कहा --'सूत! मुझे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास ले चलो”
ત્યારે પૃથાપુત્ર પાંડવો અને તેમના અનુયાયીઓએ ભારે જયઘોષ કર્યો. રણભૂમિમાં શત્રુને પરાસ્ત કરીને, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત શત્રુતાપી નકુલે પોતાના સારથીને કહ્યું— “સૂત! મને દ્રોણાચાર્યની સેના તરફ લઈ ચાલ.”
Verse 19
निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुल: शत्रुतापन: । अब्रवीत् सारथिं क्रुद्धों द्रोणानीकाय मां वह,फिर तो कुन्तीके पुत्र और उनके सेवक बड़े जोरसे सिंहनाद करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुको परास्त करके क्रोधमें भरे हुए शत्रुसंतापी नकुलने अपने सारथिसे कहा --'सूत! मुझे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास ले चलो”
રણમાં શત્રુને જીતીને શત્રુતાપી નકુલે ક્રોધમાં પોતાના સારથીને કહ્યું— “સારથી! મને દ્રોણના વ્યૂહ તરફ લઈ ચાલ.” ત્યારબાદ કુંતીપુત્ર નકુલે પોતાના અનુચરો સાથે પ્રચંડ સિંહનાદ કર્યો, જાણે વિરોધી દળને લલકારતો હોય.
Verse 20
तस्य तद्ू वचन श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्थ सारथि: । प्रायात् तेन तदा राजन् यत्र द्रोणो व्यवस्थित:,राजन! माद्रीकुमारका वह वचन सुनकर सारथि उस रथके द्वारा जहाँ द्रोणाचार्य खड़े थे, वहाँ तत्काल जा पहुँचा
રાજન! માદ્રીપુત્રના તે વચન સાંભળીને તેનો સારથી તે રથને તરત જ ત્યાં લઈ ગયો જ્યાં દ્રોણાચાર્ય યુદ્ધવ્યવસ્થામાં સ્થિત હતા.
Verse 21
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते । कृप: शारद्वतो यत्त: प्रत्यगच्छत् सवेगित:,प्रजानाथ! द्रोणाचार्यके साथ युद्धकी इच्छावाले शिखण्डीका समरभूमिमें सामना करनेके लिये प्रयत्नशील हो शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य बड़े वेगसे आगे बढ़े
પ્રજાનાથ! સમરમાં દ્રોણાચાર્ય સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છુક શિખંડીનો સામનો કરવા શરદ્વાનપુત્ર કૃપાચાર્ય પ્રયત્નશીલ થઈ ભારે વેગથી આગળ વધ્યા.
Verse 22
गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिंदमम् । विव्याध नवभिर्भल्लै: शिखण्डी प्रहसन्निव,शत्रुओंको दमन करनेवाले, द्रोणरक्षक, गौतमगोत्रीय कृपाचार्यको शीघ्रतापूर्वक आते देख हँसते हुए-से शिखण्डीने उन्हें नौ भल्लोंसे बींध डाला
શત્રુદમનકારી, દ્રોણના વ્યૂહના રક્ષક ગૌતમવંશીય કૃપાચાર્ય ઝડપથી આવતા દેખાતા શિખંડીએ જાણે હસતાં હસતાં તેમને નવ ભલ્લોથી વીંધી નાખ્યા.
Verse 23
तमाचार्यों महाराज विद्ध्वा पठ्चभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत् तव,महाराज! तब आपके पुत्रोंका प्रिय करनेवाले कृपाचार्यने शिखण्डीको पाँच बाणोंसे बींधकर फिर बीस बाणोंसे घायल कर दिया
મહારાજ! તમારા પુત્રોને પ્રિય કરનાર કૃપાચાર્યે તેને પાંચ ઝડપી બાણોથી વિંધ્યો અને પછી ફરી વીસ બાણોથી ઘાયલ કર્યો।
Verse 24
महद् युद्ध तयोरासीद् घोररूपं भयानकम् । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयो:,पूर्वकालमें देवासुर-संग्रामके अवसरपर शम्बरासुर और इन्द्रमें जैसा युद्ध हुआ था, वैसा ही घोर भयानक एवं महान् युद्ध उन दोनोंमें भी हुआ
તેમ બંને વચ્ચે ઘોર સ્વરૂપનું, ભયાનક અને મહાન યુદ્ધ ઊભું થયું—જેમ પ્રાચીન કાળે દેવાસુર-સંગ્રામમાં શમ્બરાસુર અને અમરરાજ ઇન્દ્ર વચ્ચે થયું હતું।
Verse 25
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्ती महारथौ । मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ
સમરમાં ઉન્મત્ત એવા તે બે વીર મહારથીઓએ બાણોના જાળથી આકાશ ઢાંકી દીધું; તે દૃશ્ય ઉનાળાના અંતે ઘેરાતા વાદળો જેવું લાગતું હતું।
Verse 26
उन दोनों रणदुर्मद वीर महारथियोंने वर्षाकालके दो मेघोंके समान आकाशको बाणसमूहोंसे व्याप्त कर दिया ।। प्रकृत्या घोररूपं तदासीद् घोरतरं पुन: । रात्रिश्व भरतश्रेष्ठ योधानां युद्शशालिनाम्
તે દૃશ્ય સ્વભાવથી જ ઘોર હતું, પછી ફરી વધુ ભયાનક બન્યું; કારણ કે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, યુદ્ધકુશળ યોધાઓ પર રાત્રિ છવાઈ ગઈ।
Verse 27
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद् धनु:
મહારાજ! શિખંડી પાસે ગૌતમનું તે મહાન ધનુષ્ય હતું।
Verse 28
तस्य क्रुद्ध: कृपो राजन् शक्ति चिक्षेप दारुणाम्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! તેના પર ક્રોધિત થઈ કૃપે ભયંકર શક્તિ-શસ્ત્ર ફેંક્યું।
Verse 29
तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभि: शरै:
સંજય બોલ્યો—તે ધસી આવતી હતી ત્યારે શિખંડીયે અનેક બાણોથી તેને કાપી પાડી।
Verse 30
अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:
સંજય બોલ્યો—પછી રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગૌતમ (કૃપ) એ બીજું ધનુષ ઉઠાવ્યું।
Verse 31
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैमहाराज शिखण्डिनम् । महाराज! तब रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर पैने बाणोंद्वारा शिखण्डीको ढक दिया ।। स च्छाद्यमान: समरे गौतमेन यशस्विना
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ કૃપાચાર્યે બીજું ધનુષ હાથમાં લઈ તીક્ષ્ણ બાણોથી શિખંડીને ઢાંકી દીધો; અને સમરમાં યશસ્વી ગૌતમ (કૃપ) દ્વારા આચ્છાદિત થતો શિખંડી દબાઈ ગયો।
Verse 32
सीदन्तं चैनमालोक्य कृप: शारद्वतो युधि
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં તેને ઢળી પડતો જોઈ કૃપ શારદ્વતે તેની સ્થિતિ નિહાળી।
Verse 33
विमुखं तु रणे दृष्टवा याज्ञसेनिं महारथम्
સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં યાજ્ઞસેનીના તે મહારથીને યુદ્ધથી વિમુખ થયેલો જોઈ દર્શકોએ જાણ્યું કે સંકલ્પ ડગમગે ત્યારે મહાપરાક્રમ પણ ખસી પડે છે; ધર્મ-નીતિ અને વ્યૂહદબાણથી ભરેલા આ યુદ્ધમાં તે અશુભ નિમિત્ત બન્યું.
Verse 34
पज्चाला: सोमकाश्वैव परिवद्रु: समनन््तत: । राजा द्रुपदके उस महारथी पुत्रको युद्धविमुख हुआ देख पांचालों और सोमकोंने उसे चारों ओरसे घेरकर अपने बीचमें कर लिया ।। ३३ $ || तथैव तव पुत्राश्न परिवद्र॒ुर्द्धिजोत्तमम्
સંજય બોલ્યો—પાંચાલો અને સોમકો તેને ચારેય બાજુથી ઘેરી વળ્યા. રાજા દ્રુપદના તે મહારથી પુત્રને યુદ્ધથી વિમુખ જોઈ તેમણે સર્વ દિશાઓથી વળય બનાવી તેને પોતાના મધ્યમાં ખેંચી લીધો—પલાયન રોકવા અને પોતાના પક્ષધર્મની શિસ્તમાં ફરી સ્થિર કરવા માટે.
Verse 35
रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्
હે રાજન, રણમાં રથો એકબીજા પર સીધા ધસી આવતા હતા.
Verse 36
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते
હે પ્રજાધિપ, ભાગતા અશ્વારોહી અને હાથીઓ પણ હતા.
Verse 37
पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी
ભાગતા પદાતિઓના પગલાંના ધ્વનિથી ધરતી ગુંજી ઊઠી.
Verse 38
रथिनो रथमारुहा प्रद्रुता वेगवत्तरम्
સંજય બોલ્યો—રથીઓ રથ પર આરોહણ કરીને વધુ જ વેગથી આગળ ધસી ગયા।
Verse 39
तथा गजानू प्रभिन्नांश्व॒ सम्प्रभिन्ना महागजा:
સંજય બોલ્યો—એ જ રીતે મહાગજો પણ મદોન્મત્ત હતા; કેટલાંકના કપોલમાંથી મદ ઝરતો હતો અને તેઓ યુદ્ધના કોલાહલમાં ધસી રહ્યા હતા।
Verse 40
सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्न पदातिनम्
સંજય બોલ્યો—સવાર સવારને ભેળો પડ્યો અને પત્તા (પૈદળ) પત્તાને જ જઈ લાગ્યા; રથી અને સારથિની નજીક પહોંચી પગદળ પણ સામસામે અથડાયું।
Verse 41
धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि
સંજય બોલ્યો—ક્યાંક તેઓ દોડતા, ક્યાંક ભાગતા, અને ક્યાંક ફરી વળી પાછા ફરતા પણ દેખાતા હતા।
Verse 42
दीप्यमाना: प्रदीपाश्च॒ रथवारणवाजिषु
સંજય બોલ્યો—રથો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ પર પ્રજ્વલિત, તેજસ્વી દીવા દેખાતા હતા।
Verse 43
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युता: । महाराज! रथों, हाथियों और घोड़ोंपर चलती हुई मशालें आकाशसे गिरी हुई बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं || ४२ $ ।। सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपेरवभासिता
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! રથો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ પર ચાલતી તે मशાલો આકાશમાંથી પડેલી મહા ઉલ્કાઓ જેવી દેખાતી હતી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ રીતે તે રાત દીવાઓના પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠી.
Verse 44
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति
જેમ સૂર્ય વ્યાપે ત્યારે જગતનું અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ પ્રકાશ પ્રસરે ત્યારે સર્વ મોહ-અંધકાર દૂર થાય છે.
Verse 45
द्यौश्वैव पृथिवी चापि दिशश्व प्रदिशस्तथा
આકાશ અને પૃથ્વી, તેમજ સર્વ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ પણ.
Verse 46
अस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्
મહાત્મા યોદ્ધાઓનાં અસ્ત્રો, કવચો અને મણિઓ (તેમનો વૈભવ).
Verse 47
अन्तर्दधु: प्रभा: सर्वा दीपैस्तैरव भासिता: । महामनस्वी योद्धाओंके अस्त्रों, कवचों और मणियोंकी सारी प्रभा उन प्रदीपोंके प्रकाशसे तिरोहित हो गयी थी ।। तस्मिन् कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे
તે દીવાઓના પ્રકાશમાં બધી જ પ્રભાઓ જાણે અંતર્ધાન થઈ ગઈ. મહામનસ્વી યોદ્ધાઓનાં અસ્ત્રો, કવચો અને મણિઓની જે ઝળહળાટ હતી, તે દીપોના તેજથી ઢંકાઈ ગઈ. અને એ કૉલાહલભર્યા યુદ્ધમાં, રાત્રિનો આરંભ થતો હતો ત્યારે પણ, સંઘર્ષ ચાલુ જ હતો.
Verse 48
अवधीत् समरे पुत्र पिता भरतसत्तम
સંજય બોલ્યો—હે ભરતસત્તમ! તે ઘોર સમરમાં પુત્રે પિતાનો વધ કર્યો; સ્વધર્મનો ઉલટફેર થયો, યુદ્ધમોહમાં સ્વજનો જ સ્વજનોને ઘાત કરવા લાગ્યા.
Verse 49
पुत्रश्न पितरं मोहातू सखायं च सखा तथा । स्वस्त्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम्
સંજય બોલ્યો—મોહવશ પુત્ર પિતાને મારી શકે અને મિત્ર મિત્રને. તેમ જ મામા ભાણેજને મારી શકે અને ભાણેજ પણ મામાને—યુદ્ધનો ભ્રમ સંબંધોને ઉલટાવી દે છે.
Verse 50
भरतश्रेष्ठ] उस समरांगणमें मोहवश पिताने पुत्रका वध कर डाला और पुत्रने पिताका। मित्रने मित्रके प्राण ले लिये। मामाने भानजेको मार डाला और भानजेने मामाको ।। स्वे स्वान् परे परांश्ञापि निजघ्नुरितरेतरम् । निर्मर्यादम भूद् युद्ध रात्री भीरुभयानकम्,अपने पक्षके योद्धा अपने ही सैनिकोंपर तथा शत्रुपक्षेके सैनिक भी अपने ही योद्धाओंपर परस्पर घातक प्रहार करने लगे। इस प्रकार रात्रिमें वह युद्ध मर्यादारहित होकर कायरोंके लिये अत्यन्त भयानक हो उठा
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે રાત્રિના સમરમાં મોહવશ પિતાએ પુત્રનો વધ કર્યો અને પુત્રે પિતાનો. મિત્રે મિત્રના પ્રાણ લીધા. મામાએ ભાણેજને માર્યો અને ભાણેજે મામાને. પોતાના પક્ષના યોદ્ધાઓ પોતાના જ સૈનિકો પર અને શત્રુપક્ષના સૈનિકો પણ પોતાના જ યોદ્ધાઓ પર પરસ્પર ઘાતક પ્રહાર કરવા લાગ્યા. આમ તે રાત્રિયુદ્ધ સર્વ મર્યાદા તોડી ભીરુઓ માટે પણ અત્યંત ભયંકર બની ઊઠ્યું.
Verse 153
श्येनं सपक्ष॑ व्याधेन पातयामास तं तदा । इसके बाद एक पानीदार पैने एवं तीखे बाणसे पाण्डुनन्दन नकुलने शकुनिकी दोनों जाँघोंको विदीर्ण करके व्याधद्वारा विद्ध हुए पंखयुक्त बाज पक्षीके समान उसे गिरा दिया
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પાંડુનંદન નકુલે તીક્ષ્ણ, ધારદાર બાણથી શકુનીની બંને જાંઘો ચીરીને તેને પાડી દીધો—જેમ વ્યાધના બાણથી પંખાવાળો બાજ પડી જાય તેમ.
Verse 163
ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुक: कामिनीं यथा । महाराज! उस बाणसे अत्यन्त घायल हुआ शकुनि, जैसे कामी पुरुष कामिनीका आलिंगन करता है, उसी प्रकार ध्वज-यष्टि (ध्वजाके डंडे)-को दोनों भुजाओंसे पकड़कर रथके पिछले भागमें बैठ गया
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! તે બાણથી અત્યંત ઘાયલ થયેલો શકુની, જેમ કામુક પુરુષ કામિનીને આલિંગે છે તેમ, ધ્વજ-યષ્ટિને બંને ભુજાઓથી ચાંપીને રથના પાછળના ભાગમાં બેસી ગયો.
Verse 169
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, ઘટોત્કચવધપર્વના અંતર્ગત, રાત્રિયુદ્ધ અને સંકુલ (અત્યંત ગૂંચવાયેલા) યુદ્ધવર્ણનમાં એકસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 173
अपोवाह रथेनाशु सारथिध्व॑जिनीमुखात् । निष्पाप नरेश! आपके सालेको बेहोश पड़ा देख सारथि रथके द्वारा शीघ्र ही उसे सेनाके आगेसे दूर हटा ले गया
સંજય બોલ્યા—નિષ્પાપ નરેશ! તમારા સાળાને બેભાન પડેલો જોઈ સારથિએ રથ દ્વારા તેને સેનાના અગ્રભાગમાંથી તત્કાળ દૂર હટાવી લીધો.
Verse 263
कालरात्रिनिभा हासीद् घोररूपा भयानका । भरतश्रेष्ठ) स्वभावसे ही भयंकर दिखायी देनेवाला आकाश उस समय और भी घोरतर हो उठा। युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले योद्धाओंके लिये वह घोर एवं भयानक रात्रि कालरात्रिके समान प्रतीत होती थी
સંજય બોલ્યા—તે રાત્રિ કાલરાત્રિ જેવી, ઘોરરૂપા અને ભયાનક હતી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સ્વભાવથી જ ભયંકર દેખાતું આકાશ તે સમયે વધુ જ ઘોર બની ઊઠ્યું. યુદ્ધભૂમિમાં શોભા ઇચ્છનારા યોદ્ધાઓને તે રાત્રિ કાલરાત્રિસમાન લાગી.
Verse 273
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा । महाराज! शिखण्डीने उस समय अर्धचन्द्राकार बाण मारकर प्रत्यंचा और बाणसहित कृपाचार्यके विशाल धनुषको काट दिया
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! તે સમયે શિખંડીએ અર્ધચન્દ્રાકાર બાણથી, પ્રત્યંચા અને બાણસહિત કૃપાચાર્યનું વિશાળ ધનુષ કાપી નાખ્યું.
Verse 286
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् । राजन्! तब कृपाचार्यने कुपित होकर सोनेके दण्ड और अप्रतिहत धारवाली तथा कारीगरके द्वारा साफ की हुई एक भयंकर शक्ति उसके ऊपर चलायी
સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારબાદ કૃપાચાર્ય ક્રોધિત થઈ, સોનાના દંડવાળી, અકુંઠ તીક્ષ્ણ અગ્રવાળી અને લોહાર દ્વારા ચમકાવેલી એક ભયંકર શક્તિ તેના પર ફેંકી.
Verse 296
सा5पतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा | अपने ऊपर आती हुई उस शक्तिको शिखण्डीने बहुत-से बाण मारकर काट दिया। वह अत्यन्त कान्तिमती एवं प्रकाशमान शक्ति खण्डित हो सब ओर प्रकाश बिखेरती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी
સંજય બોલ્યો—અત્યંત તેજસ્વી, મહાપ્રભા એવી તે શક્તિ ચારે તરફ પ્રકાશ ફેલાવતી ધરતી તરફ પડવા લાગી. તે શિખંડી પર ધસી આવતી જોઈ શિખંડીએ અનેક બાણોથી તેને આઘાત કરી કાપી નાંખી. ખંડિત થયેલી તે અત્યંત કાંતિમતી શક્તિ સર્વ દિશામાં પ્રકાશ છાંટતી ભૂમિ પર પડી ગઈ.
Verse 316
न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वर: । समरभूमिमें यशस्वी कृपाचार्यद्वारा बाणोंसे आच्छादित किया जाता हुआ रथियोंमें श्रेष्ठ शिखण्डी रथके पिछले भागमें शिथिल होकर बैठ गया
સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં આચાર્ય કૃપના બાણોથી સર્વ તરફથી આચ્છાદિત થતો રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યશસ્વી શિખંડી શિથિલ થઈ રથના આસન પર, રથના પાછળના ભાગ તરફ બેસી ગયો.
Verse 326
आजलेने बहुभिर्बाणर्जिघांसन्निव भारत । भरतनन्दन! युद्धस्थलमें शिखण्डीको शिथिल हुआ देख शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसपर बहुत-से बाणोंका प्रहार किया, मानो वे उसे मार डालना चाहते हों
સંજય બોલ્યો—હે ભારતનંદન! યુદ્ધભૂમિમાં શિખંડીને શિથિલ થયેલો જોઈ શરદ્વાનના પુત્ર કૃપાચાર્યે જાણે તેને મારી નાખવા ઇચ્છતા હોય તેમ તેના પર અનેક બાણોની વર્ષા કરી.
Verse 343
महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत । इसी प्रकार आपके पुत्रोंने भी विशाल सेनाके साथ आकर द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यको अपने बीचमें कर लिया। फिर दोनों दलोंमें घोर युद्ध होने लगा
સંજય બોલ્યો—ત્યારબાદ વિશાળ સેનાસહિત યુદ્ધ પ્રવર્ત્યું. એ જ રીતે તમારા પુત્રો પણ મહાન સેનાને લઈને આવ્યા અને દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃપાચાર્યને પોતાના મધ્યમાં રાખ્યો; પછી બંને પક્ષોમાં ઘોર યુદ્ધ શરૂ થયું.
Verse 353
बभूव तुमुल: शब्दो मेघानां गर्जतामिव । राजन! रणभूमिमें परस्पर धावा करनेवाले रथोंकी घर्घराहटका भयंकर शब्द मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
સંજય બોલ્યો—રાજન! रणભૂમિમાં મેઘોની ગર્જના જેવી તુમુલ ધ્વનિ ઊઠી. પરસ્પર ધસી આવતાં રથોની ઘર્ઘરાહટનો ભયંકર નાદ જાણે વાદળોની ગડગડાહટ સમાન લાગતો હતો.
Verse 363
अन्योन्यमभितो राजन् क्रूरमायोधनं बभौ । प्रजापालक नरेश! चारों ओर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले घुड़सवारों और हाथीसवारोंके संघर्षसे वह रणभूमि अत्यन्त दारुण प्रतीत होने लगी
સંજય બોલ્યો—રાજન, ચારે તરફ પરસ્પર આક્રમણ થવાથી યુદ્ધ અત્યંત ક્રૂર અને નિર્દય બન્યું. પ્રજાપાલક નરેશ! ઘોડેસવાર અને હાથીસવારના ઘોર સંઘર્ષથી તે રણભૂમિ અત્યંત દારુણ લાગી.
Verse 383
अगृह्नन् बहवो राजन् शलभान् वायसा इव | राजन! जैसे कौए दौड़-दौड़कर टिड्डियोंको पकड़ते हैं, उसी प्रकार रथपर बैठकर बड़े वेगसे धावा करनेवाले बहुसंख्यक रथी शत्रुपक्षके सैनिकोंको दबोच लेते थे
સંજય બોલ્યો—રાજન, જેમ કાગડા દોડતા દોડતા ટીડાં પકડી લે છે, તેમ રથ પર બેઠેલા અને મહા વેગે ધાવા કરનારા અનેક રથી શત્રુપક્ષના સૈનિકોને દબોચી લેતા હતા.
Verse 396
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्नन्ति सम भारत । भरतनन्दन! मदस्रावी विशाल हाथी मदकी धारा बहानेवाले दूसरे गजराजोंसे सहसा भिड़कर एक-दूसरेको यत्नपूर्वक काबूमें कर लेते थे
હે ભરતનંદન! એ જ સ્થાને યુદ્ધમાં તત્પર મદસ્રાવી વિશાળ હાથીઓ, મદની ધારા વહાવનારા બીજા ગજરાજો સાથે અચાનક અથડાઈને પરસ્પર એકબીજાને પ્રયત્નપૂર્વક કાબૂમાં લેતા હતા.
Verse 403
समासाद्य रणेडन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमु: । रणभूमिमें घुड़सवार घुड़सवारोंसे और पैदल पैदलोंसे भिड़कर परस्पर कुपित होते हुए भी एक-दूसरेको लाँधघकर आगे नहीं बढ़ पाते थे
રણમાં પરસ્પર નજીક આવી, ક્રોધે ભરાયેલા હોવા છતાં તેઓ વિરોધીઓને લાંઘીને આગળ વધી શકતા નહોતા. ઘોડેસવાર ઘોડેસવાર સાથે અને પગદળ પગદળ સાથે અથડાતાં રહ્યાં; બંને પક્ષ સમાન રીતે અડગ રહ્યાં.
Verse 413
बभूव तत्र सैन्यानां शब्द: सुविपुलो निशि । उस रात्रिके समय दौड़ते, भागते और पुनः लौटते हुए सैनिकोंका महान् कोलाहल सुनायी पड़ता था
તે રાત્રે ત્યાં સેનાઓનો અત્યંત વિશાળ ઘોંઘાટ ઊઠ્યો. દોડતા, ભાગતા અને ફરી પાછા ફરતા સૈનિકોનો મહાન્ કોલાહલ સંભળાતો હતો.
Verse 436
दिवसप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्थनि । भरतभूषण नरेश! प्रदीपोंसे प्रकाशित हुई वह रात्रि युद्धके मुहानेपर दिनके समान हो गयी थी
સંજય બોલ્યો—રાજન, રણભૂમિના અગ્રભાગે તે રાત્રિ દીવાઓના પ્રકાશથી દિવસ જેવી બની ગઈ. ભરતભૂષણ નરેશ, યુદ્ધના મુખે અંધકાર દૂર થયો—જાણે સંગ્રામ પોતે અવિરત જાગૃતિ અને અડગ સંકલ્પની માંગ કરતો હોય.
Verse 443
तथा नष्ट तमो घोरें दीपैर्दीप्तैरितस्ततः । जैसे सूर्यके प्रकाशसे सम्पूर्ण जगत्में फैला हुआ अन्धकार नष्ट हो जाता है, उसी प्रकार इधर-उधर जलती हुई मशालोंसे वहाँका भयानक अँधेरा नष्ट हो गया था
સંજય બોલ્યો—જેમ સૂર્યના પ્રકાશથી સમગ્ર જગતમાં ફેલાયેલો અંધકાર નષ્ટ થઈ જાય છે, તેમ અહીં-ત્યાં પ્રજ્વલિત મશાલોના તેજથી ત્યાંનો ભયંકર અંધકાર દૂર થયો. યુદ્ધના ભય અને ગૂંચવણ વચ્ચે આ પ્રકાશ માત્ર રક્ષણનું સાધન નહીં, પણ સ્પષ્ટતાએ સંકટ પર મેળવેલી જીતનું પ્રતીક પણ હતો.
Verse 456
रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिता: प्रभया पुन: । धूल और अन्धकारसे व्याप्त आकाश, पृथ्वी, दिशा और विदिशाएँ प्रदीपोंकी प्रभासे पुनः प्रकाशित हो उठी थीं
સંજય બોલ્યો—ધૂળ અને અંધકારથી વ્યાપ્ત આકાશ, પૃથ્વી, દિશાઓ અને વિદિશાઓ ફરી દીવાઓની પ્રભાથી પ્રકાશિત થઈ ઊઠ્યાં. યુદ્ધના ગૂંચવણમાં પણ ક્યારેક સ્પષ્ટતા પાછી આવે છે—આ દૃશ્ય એ જ વાત દર્શાવતું હતું.
Verse 473
न किंचिद् विदुरात्मानमयमस्मीति भारत । भारत! उस रात्रिके समय जब वह भयंकर कोलाहलपूर्ण संग्राम चल रहा था, तब योद्धाओंको कुछ भी पता नहीं चलता था। वे अपने-आपके विषयमें भी यह नहीं जान पाते थेकि “मैं अमुक हूँ
સંજય બોલ્યો—હે ભારત, તે રાત્રે જ્યારે ભયંકર કોલાહલભર્યો સંગ્રામ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે યોદ્ધાઓને કશું જ સ્પષ્ટ સમજાતું નહોતું. ગૂંચવણમાં તેઓ પોતાને પણ ઓળખી શકતા નહોતા—“હું અમુક છું” એમ પણ નહીં.
Verse 3736
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाड़ना | महाराज! दौड़ते हुए पैदल सैनिकोंके पैरोंकी धमकसे यह पृथ्वी भयभीत अबलाके समान काँपने लगी
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, દોડતા પગદળ સૈનિકોના પગલાંની ધમકથી પૃથ્વી ભયભીત અબલા જેવી કંપી ઊઠી. તેમના પગઘાતના ગર્જનથી પીડિત ધરતી ધ્રુજી ઊઠી, જાણે ભયે તેને જકડી લીધી હોય.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether heroic persistence (continuing to fight) is ethically valid when a weapon’s injunction requires non-resistance for communal survival; Bhīma’s impulse to continue is checked by Kṛṣṇa’s insistence on protocol.
Power is bounded by rule: even in sanctioned conflict, restraint and procedural compliance can be the highest form of duty when escalation risks indiscriminate harm and compounded karmic consequence.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through the narrative logic that correct observance of astra-protocol restores order, whereas defiance amplifies danger and disorder.