Adhyaya 29
अक्षरब्रह्मयोग (Akṣara-Brahma-Yoga) — Knowledge of the Imperishable, Prakṛti, and Devotion
Upa-parva: Bhagavad Gītā Parva (within Bhīṣma Parva)
This chapter advances Kṛṣṇa’s instruction by (1) defining the epistemic aim: knowing Kṛṣṇa “in fullness” through yoga grounded in refuge (mayy-āsakta-manāḥ… mad-āśrayaḥ); (2) distinguishing knowledge with realization (jñāna-sahita-vijñāna) and the rarity of true comprehension; (3) presenting an ontology of prakṛti: the eightfold divided nature (earth, water, fire, air, space, mind, intellect, ego) and the higher nature as jīva that sustains the world; (4) asserting Kṛṣṇa as the origin and dissolution of the cosmos and the pervasive substrate (beads-on-a-string metaphor); (5) offering a catalog of immanence statements (vibhūti-like identifications) to train contemplative recognition of the divine in ordinary phenomena; (6) analyzing the guṇas and māyā as a binding, difficult-to-cross power, traversable through exclusive refuge; (7) classifying worshippers into four types (distressed, inquisitive, seeker of ends, knower) and privileging the steadfast knower; (8) describing misrecognition of the unmanifest, the concealment by yogamāyā, and the role of desire-aversion dualities in delusion; and (9) concluding with a soteriological frame: those striving for release from aging and death, taking refuge in Kṛṣṇa, come to know brahman, adhyātman, karma, and the integrated fields of adhibhūta, adhidaiva, and adhiyajña—even at the time of death—when their minds are disciplined.
Chapter Arc: Kurukshetra’s thunder pauses inwardly as Krishna turns Arjuna from the fever of choice to the science of liberation: two roads are named—renunciation and disciplined action—both promising the highest good. → Arjuna’s mind, still seeking a simpler escape from consequence, is met with Krishna’s firm ordering of paths: true renunciation is not mere withdrawal, and the yogin must learn to live amid duties without being seized by them; the chapter presses the listener to abandon the comfort of extremes. → Krishna’s decisive verdict lands: though both lead to the supreme, karma-yoga is superior as a practicable means; the mark of wisdom is equal vision—seeing the same Self in the learned and humble brahmin, the cow, the elephant, the dog, and the outcaste—while the inwardly detached seeker finds imperishable joy in the Self, not in fleeting contacts. → The teaching settles into a portrait of the liberated-in-life: senses, mind, and intellect mastered; desire, fear, and anger fallen away; the seeker, unhooked from external pleasures, abides in brahma-yoga and tastes undiminishing peace. → How can one who feels unfit for such mastery—unable to sustain karma-yoga, sankhya, or meditation—still be carried toward the Supreme?
Shlokas
Verse 1
भी्न्मार (2) अमन ३. गीताके दूसरे अध्यायके उनचालीसवें श्लोकमें कर्मयोगका वर्णन आरम्भ करनेकी प्रतिज्ञा करके भगवानने उस अध्यायके अन्ततक कर्मयोगका ही भलीभाँति प्रतिपादन किया। उसके बाद भी तीसरे अध्यायके अन्ततक प्राय: कर्मयोगका ही अंग-प्रत्यंगोंसहित प्रतिपादन किया गया। इसके सिवा इस योगकी परम्परा बतलाते हुए भगवानने यहाँ जिन “सूर्य” और “मनु” आदिके नाम गिनाये हैं
અર્જુને કહ્યું—હે કૃષ્ણ! તમે કર્મોના સંન્યાસની અને ફરી કર્મયોગની પ્રશંસા કરો છો. તેથી આ બંનેમાંથી જે એક મારા માટે નિશ્ચિત કલ્યાણકારક સાધન હોય, તે મને કહો.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच संन्यास: कर्मयोगश्न नि:श्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते
શ્રીભગવાન બોલ્યા—કર્મસંન્યાસ અને કર્મયોગ—બંને પરમ કલ્યાણ કરનારાં છે; પરંતુ એ બંનેમાં કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 3
श्रीभगवान् बोले--कर्मसंन्यास और कर्मयोग--ये दोनों ही परम कल्याणके करनेवाले हैं, परंतु उन दोनोंमें भी कर्मसंन्याससे कर्मयोग साधनमें सुगम होनेसे श्रेष्ठ हैः ।।
હે મહાબાહો! જે ન તો દ્વેષ કરે છે, ન તો કાંક્ષા રાખે છે—તેને નિત્ય સંન્યાસી જાણવો. કારણ કે દ્વંદ્વોથી રહિત પુરુષ સહેલાઈથી બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्
અબુદ્ધિ લોકો સાંખ્ય અને યોગને જુદા જુદા કહે છે; પંડિતો નહીં. કારણ કે જે इनमेंથી એકમાં પણ સમ્યક રીતે સ્થિત થાય છે, તે બંનેનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 5
यत् सांख्यै: प्राप्पते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते । एक॑ सांख्यं च योगं च य: पश्यति स पश्यति
સાંખ્યયોગીઓ જે પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે, તે જ કર્મયોગીઓ પણ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી જે પુરુષ સાંખ્ય અને યોગને ફળમાં એકરૂપ જુએ છે, તે જ સાચું જુએ છે.
Verse 6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत: । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्दा नचिरेणाधिगच्छति
હે મહાબાહો! કર્મયોગ વિના સંન્યાસ (કર્તાપણાનો ત્યાગ) પ્રાપ્ત કરવો દુષ્કર છે; પરંતુ યોગયુક્ત મુનિ અચિરેએ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रिय: । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते
યોગયુક્ત, વિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળો, આત્મસંયમી અને જિતેન્દ્રિય—જેનુ આત્મા સર્વભૂતોના આત્મરૂપ પરમાત્મામાં એકરૂપ થયું છે—તે કર્મ કરતો હોવા છતાં લિપ્ત થતો નથી.
Verse 8
नैव किंचित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् पश्यज्शृण्वन् स्पृशज्जिप्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपउश्ववसन्
તત્ત્વજ્ઞ યોગયુક્ત પુરુષ જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સૂંઘતા, ખાતા, ચાલતા, સૂતા અને શ્વાસ લેતા હોવા છતાં એમ માને—“હું કશું કરતો નથી”; કારણ કે ઇન્દ્રિયો જ પોતાના-પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે.
Verse 9
प्रलपन् विसृजन गृह्नन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्
બોલતા, છોડતા, ગ્રહણ કરતા અને આંખો ખોલતા-મૂંદતા હોવા છતાં—“ઇન્દ્રિયો જ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં વર્તે છે” એમ દૃઢ ધારણ કરીને તત્ત્વજ્ઞ પોતાને અકર્તા માને છે.
Verse 10
सम्बन्ध-- इस प्रकार सांख्ययोगीके साधनका स्वरूप बतलाकर अब दसवें और ग्यारहवें श्लोकोंगें कर्मयोगियोंके साधनका फलयहित स्वरूप बतलाते हैं-- ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सड़ूं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा
જે પુરુષ સર્વ કર્મો બ્રહ્મમાં અર્પણ કરીને અને આસક્તિ ત્યજીને કર્મ કરે છે, તે જળથી કમળપત્રની જેમ પાપથી લિપ્ત થતો નથી.
Verse 11
कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिन: कर्म कुर्वन्ति सड़ूं त्यक्त्वा55त्मशुद्धये
કર્મયોગી શરીર, મન, બુદ્ધિ અને માત્ર ઇન્દ્રિયો દ્વારા પણ—આસક્તિ ત્યજીને—અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.
Verse 12
युक्त: कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्रोति नैषप्ठिकीम् अयुक्त: कामकारेण फले सक्तो निबध्यते
યુક્ત (કર્મયોગી) કર્મફળનો ત્યાગ કરીને નિષ્ઠાજન્ય શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે; અને અયુક્ત પુરુષ કામનાની પ્રેરણાથી ફળમાં આસક્ત થઈ બંધાય છે.
Verse 13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नदद्वारे पुरे देही नैव कुर्वनू न कारयन्
વશી પુરુષ મનથી સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને ‘નવ દ્વારવાળા નગર’ સમા દેહમાં સુખપૂર્વક રહે છે—ન પોતે કરે છે, ન કરાવે છે.
Verse 14
सम्बन्ध-- जबकि आत्मा वास्तवमें कर्म करनेवाला भी नहीं है और इनद्द्रियादिसे करवानेवाला भी नहीं है; तो फिर सब मनुष्य अपनेको कर्मोका कर्ता क्यों मानते हैं और वे कर्मफलके भागी क्यों होते हैं? इसपर कहते हैं-- न कर्त॒त्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभु: । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते
પ્રભુ લોક માટે ન કર્તાપણું રચે છે, ન કર્મો, ન કર્મફળનો સંયોગ; પ્રવર્તે તો માત્ર સ્વભાવ જ છે.
Verse 15
सम्बन्ध-- जो साधक समस्त कर्मोकों और कर्मफलोंको भगवान्के अर्पण करके कर्मफलसे अपना सम्बन्ध-विच्छेद कर लेते हैं; उनके शुभाशुभ कमोंके फलके भागी क्या भगवान् होते हैं? इस जिज्ञासापर कहते हैं-- नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृत॑ विभु: । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुहान्ति जन्तव:
સર્વવ્યાપી વિભુ ન કોઈનું પાપ ગ્રહણ કરે છે, ન કોઈનું પુણ્ય; જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢાંકાયેલું છે—એથી જીવો મોહ પામે છે.
Verse 16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन: । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्
પરંતુ જેમનું તે અજ્ઞાન પરમાત્માના તત્ત્વજ્ઞાનથી નાશ પામ્યું છે, તેમનું જ્ઞાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બની પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે।
Verse 17
सम्बन्ध-- यथार्थ ज्ञानसे परमात्माकी प्राप्ति होती है
જેઓની બુદ્ધિ તેમાં જ સ્થિર છે, જેમનું મન તેમાં જ તન્મય છે, જેઓ તેમાં જ નિષ્ઠાવાન છે અને તેને જ પરમ આશ્રય માને છે—એવા પુરુષો જ્ઞાનથી પાપમલ ધોઈ અપુનરાવૃત્તિ, એટલે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 18
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिन:,वे ज्ञानीजन विद्या और विनययुक्त ब्राह्मणमें तथा गौ, हाथी, कुत्ते और चाण्डालमें भी समदर्शी ही होते हैं?
વિદ્યા અને વિનયથી સંપન્ન બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને ચાંડાલમાં પણ પંડિતજન સમદૃષ્ટિ રાખે છે।
Verse 19
इहैव तैर्जित: सर्गो येषां साम्ये स्थितं मन: । निर्दोष हि सम॑ ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिता:
આ જ જીવનમાં જેમનું મન સમતામાં સ્થિર છે, તેમણે સૃષ્ટિ-સંસારને જીત્યો છે. કારણ કે બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે; તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 20
१९ ।। न प्रह्ृष्येत् प्रियं प्राप्प नोद्धिजेत् प्राप्प चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्म॒विद् ब्रह्म॒णि स्थित:
જે પુરુષ પ્રિય વસ્તુ પ્રાપ્ત કરીને હર્ષિત થતો નથી અને અપ્રિય પ્રાપ્ત કરીને ઉદ્વિગ્ન થતો નથી—એ સ્થિરબુદ્ધિ, મોહરહિત બ્રહ્મવેત્તા પુરુષ બ્રહ્મમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 21
बाहास्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्लुते
જે સાધક બાહ્ય સ્પર્શો અને ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત નથી, તે આત્મામાં સ્થિત આંતરિક સ્થિરતાથી ઉત્પન્ન થતું સુખ મેળવે છે. બ્રહ્મયોગમાં યુક્ત, પરમાત્મામાં લીન થઈ, તે અક્ષય આનંદનો ભાગી બને છે.
Verse 22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आटद्यन्तवन्त: कौन्तेय न तेषु रमते बुध:
ઇન્દ્રિયો અને વિષયોનો સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા ભોગો ખરેખર દુઃખના જ કારણ છે. હે કૌંતેય, તેઓ આદિ-અંતવાળા એટલે અનિત્ય છે; તેથી બુદ્ધિમાન પુરુષ તેમાં રમે નહીં.
Verse 23
शकक््नोतीहैव य: सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्धवं वेगं स युक्त: स सुखी नर:
જે મનુષ્ય આ જ શરીરમાં—શરીર છૂટે તે પહેલાં જ—કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતો વેગ સહન કરી શકે, તે જ યુક્ત (યોગી) છે અને તે જ સાચો સુખી છે.
Verse 24
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे बाह्य विषयभोगोंकोी क्षणिक और दुःखोंका कारण समझकर तथा आसक्तिका त्याग करके जो काम-क्रोधपर विजय प्राप्त कर चुका है; अब ऐसे यांख्ययोगीकी अन्तिम स्थितिका फल-यहित वर्णन किया जाता है-- यो<न्त:सुखो<न््तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्नानिर्वाणं ब्रह्म भूतो 5धिगच्छति
જે યોગીનું સુખ અંદર છે, જેનું રમણ આત્મામાં છે અને જેના જ્ઞાનનો પ્રકાશ અંદરથી જ ઝળહળે છે—તે બ્રહ્મરૂપ બની બ્રહ્મનિર્વાણ, એટલે બ્રહ્મની શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 25
लभभनते ब्रह्मनिर्वाणमृषय: क्षीणकल्मषा: । छिन्नद्वैधा यतात्मान: सर्वभूतहिते रता:
જેનાં કલ્મષ ક્ષીણ થઈ ગયાં છે, જેમની દ્વિધા-દ્વંદ્વ કટાઈ ગયાં છે, જે સંયતાત્મા છે અને સર્વભૂતના હિતમાં રત છે—એવા ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ, એટલે બ્રહ્મની શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां* यतचेतसाम् | अभितो ब्रह्निर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्
કામ-ક્રોધથી રહિત, સંયતચિત્ત યતિઓ માટે બ્રહ્મ-નિર્વાણ સર્વત્ર વર્તે છે; આત્મતત્ત્વને જાણનારાઓ માટે તે ચારે તરફ સદૈવ હાજર છે.
Verse 27
सम्बन्ध-- कर्मगोग और सांख्ययोग--दोनों याधनों-्वारा परमात्माकी प्राप्ति और परमात्माको प्राप्त महापुरुषोंके लक्षण कहे गये। उक्त दोनों ही प्रकारके साधकोंके लिये वैराग्यपूर्वक मन-इन्द्रियोॉंकोी वशर्में करके ध्यानयोगका साधन करना उपयोगी है; अतः अब संक्षेपें फलसहित ध्यानयोगका वर्णन करते हैं-- स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बहिंभ्षक्षुश्वैवान्तरे भ्रुवो: । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ
બાહ્ય વિષય-સ્પર્શોને બહાર જ રાખીને, દૃષ્ટિને ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરીને, અને નાસિકામાં વિચરતા પ્રાણ-અપાનને સમ કરીને—મન અને ઇન્દ્રિયોને ધ્યાનમાં શાસિત કરાય છે. જેના ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ જીતાયેલા છે, એવો મોચ્ષપરાયણ મુનિ ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધથી રહિત થયો હોય—તે સદા મુક્ત જ છે.
Verse 28
भीष्मपर्वणि तु अष्टाविंशोड ध्याय:
જેણે ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ જીત્યા છે, જે મોચ્ષપરાયણ મુનિ છે, અને જેના ઇચ્છા, ભય તથા ક્રોધ નિવૃત્ત થયા છે—તે ખરેખર સદા મુક્ત જ છે.
Verse 29
सम्बन्ध-- जो मनुष्य इस प्रकार मन
મને યજ્ઞ અને તપના ભોક્તા, સર્વ લોકોના મહેશ્વર, તથા સર્વ પ્રાણીઓના નિષ્કામ સુહૃદ્ તરીકે તત્ત્વથી જાણીને મારો ભક્ત શાંતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
The problem is misrecognition caused by guṇa-driven delusion and desire–aversion dualities, which prevents beings from apprehending the imperishable ground; the remedy proposed is disciplined yoga and exclusive refuge that stabilizes understanding and conduct.
Prakṛti is articulated in a two-tier model: an eightfold “lower” configuration of material-psychological constituents and a “higher” principle as jīva that sustains the world; Kṛṣṇa is presented as the source, support, and end of the cosmos, enabling a unified metaphysical and devotional orientation.
Yes: the chapter states that those who strive for release from aging and death by taking refuge come to know brahman, adhyātman, and karma in an integrated way, and—if their minds are disciplined—retain this recognition even at the time of departure (prayāṇa-kāla).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.