Adhyaya 95

Verse 1

ऑऔपनआक्ाा बछ। अर: द्विनवतितमो< ध्याय: पितर और देवताओंका श्राद्धान्नले अजीर्ण होकर ब्रद्माजीके पास जाना और अग्निके द्वारा अजीर्णका निवारण, श्राद्धसे तृप्त हुए पितरोंका आशीर्वाद भीष्म उवाच तथा निमीौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षय: । पितृयज्ञं तु कुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठटिर! इस प्रकार जब महर्षि निमि पहले-पहल श्राद्धमें प्रवृत्त हुए, उसके बाद सभी महर्षि शास्त्रविधिके अनुसार पितृयज्ञका अनुष्ठान करने लगे

ભીષ્મ બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! આ રીતે રાજા નિમિએ પ્રથમ શ્રાદ્ધની પ્રથા પ્રવર્તાવી; ત્યાર પછી સર્વ મહર્ષિઓ શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર પિતૃયજ્ઞનું અનુષ્ઠાન કરવા લાગ્યા।

Verse 2

ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युत । तर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिययतव्रता:,सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाले और नियमपूर्वक व्रत धारण करनेवाले महर्षि पिण्डदान करनेके पश्चात्‌ तीर्थंके जलसे पितरोंका तर्पण भी करते थे

ધર્મમાં સદા સ્થિર અને નિયમપૂર્વક વ્રત ધારણ કરનારા ઋષિઓ પ્રથમ નિવપાન (પિંડદાન) કરીને, પછી તીર્થજળથી પિતૃઓનું તર્પણ પણ કરતા।

Verse 3

निवापैर्दीयमानैश्न चातुर्वण्येन भारत । तर्पिता: पितरो देवास्तत्रान्नं जरयन्ति वै

હે ભારત! ચાતુર્વર્ણ્ય લોકો જ્યારે વિધિપૂર્વક નિવાપ આપે છે, ત્યારે પિતૃઓ અને દેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે; અને ત્યાં જ તેઓ તે અન્નને ખરેખર પચાવે છે।

Verse 4

अजीलण्णस्त्वभिहन्यन्ते ते देवा: पितृभि: सह । सोममेवाभ्यपद्यन्त तदा हुन्नाभिपीडिता:

ત્યારે અજીર્ણથી પીડિત તે દેવતાઓ પિતૃઓ સાથે વ્યાકુળ થયા. અન્નના કષ્ટથી દબાઈને તેઓ તે સમયે માત્ર સોમની જ શરણમાં ગયા।

Verse 5

भारत! धीरे-धीरे चारों वर्णोंके लोग श्राद्धमें देवताओं और पितरोंको अन्न देने लगे। लगातार श्राद्धमें भोजन करते-करते वे देवता और पितर पूर्ण तृप्त हो गये। अब वे अन्न पचानेके प्रयत्नमें लगे। अजीर्णसे उन्हें विशेष कष्ट होने लगा। तब वे सोम देवताके पास गये ।। तेडब्रुवन्‌ सोममासाद्य पितरोडजीर्णपीडिता: । निवापान्नेन पीड्याम: श्रेयो नो5त्र विधीयताम्‌,सोमके पास जाकर वे अजीर्णसे पीड़ित पितर इस प्रकार बोले--'देव! हम श्राद्धान्नसे बहुत कष्ट पा रहे हैं। अब आप हमारा कल्याण कीजिये!

હે ભારત! સમય જતાં ચાતુર્વર્ણ્ય લોકો શ્રાદ્ધમાં દેવતાઓ અને પિતૃઓને અન્ન અર્પણ કરવા લાગ્યા. સતત શ્રાદ્ધોમાં ભોજન કરતાં કરતાં દેવતાઓ અને પિતૃઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ ગયા. પછી તેઓ અન્ન પચાવવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા; અજીર્ણથી તેમને અત્યંત કષ્ટ થવા લાગ્યું. તેથી તેઓ સોમદેવ પાસે ગયા. સોમને મળીને અજીર્ણથી પીડિત પિતૃઓ બોલ્યા—‘હે દેવ! નિવાપ-શ્રાદ્ધાન્નથી અમને ભારે પીડા થાય છે; આ વિષયમાં અમારું જે શ્રેયસ્કર હોય તે કરો।’

Verse 6

तान्‌ सोम: प्रत्युवाचाथ श्रेयश्वेवीप्सितं सुरा: । स्वयम्भूसदनं यात स व: श्रेयोडभिधास्यति,तब सोमने उनसे कहा--'देवताओ! यदि आप कल्याण चाहते हैं तो ब्रह्माजीकी शरणमें जाइये, वही आपलोगोंका कल्याण करेंगे”

ત્યારે સોમએ તેમને કહ્યું—“હે દેવગણ! જો તમને સાચું કલ્યાણ અને ઇચ્છિત ફળ જોઈએ, તો સ્વયંભૂ બ્રહ્માના ધામે જાઓ; તે જ તમને તમારા હિતનો માર્ગ જણાવશે.”

Verse 7

ते सोमवचनादू देवा: पितृभि: सह भारत । मेरुशृंगे समासीनं पितामहमुपागमन्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! સોમના વચનથી દેવગણ પિતૃઓ સાથે મેરુશિખર પર બિરાજમાન પિતામહ બ્રહ્મા પાસે ગયા.

Verse 8

भरतनन्दन! सोमके कहनेसे वे पितरोंसहित देवता मैरुपर्वतके शिखरपर विराजमान ब्रह्माजीके पास गये ।। पितर ऊचु. निवापान्नेन भगवन्‌ भृशं पीड्यामहे वयम्‌ । प्रसाद कुरु नो देव श्रेयो न: संविधीयताम्‌,पितरोंने कहा--भगवन्‌! निरन्तर श्राद्धका अन्न खानेसे हम अजीर्णतावश अत्यन्त वष्ट पा रहे हैं। देव! हमलोगोंपर कृपा कीजिये और हमें कल्याणके भागी बनाइये

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતનંદન! સોમના કહ્યાથી દેવગણ પિતૃઓ સાથે મેરુ પર્વતના શિખર પર બિરાજમાન બ્રહ્મા પાસે ગયા. પિતૃઓ બોલ્યા—“ભગવન્! શ્રાદ્ધના નિવાપ અન્નને સતત ભક્ષણ કરતાં અમે અત્યંત પીડાઈએ છીએ. હે દેવ! અમ પર પ્રસન્ન થાઓ અને અમારા માટે શ્રેયની વ્યવસ્થા કરો.”

Verse 9

इति तेषां वच: श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत्‌ । एष मे पार्श्चतो वद्लिययुष्मच्छेयो&भिधास्यति,पितरोंकी यह बात सुनकर स्वयम्भू ब्रह्माजीने इस प्रकार कहा--*देवगण! मेरे निकट ये अग्निदेव विराजमान हैं। ये ही तुम्हारे कल्याणकी बात बतायेंगे”

પિતૃઓની વાત સાંભળી સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે દેવગણ! મારી પાસે આ અગ્નિદેવ બિરાજમાન છે; એ જ તમને તમારા કલ્યાણની વાત કહેશે.”

Verse 10

अग्निरुवाच सहितास्तात भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थिते । जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्ध न संशय:,अग्नि बोले--देवताओे और पितरो! अबसे श्राद्धका अवसर उपस्थित होनेपर हमलोग साथ ही भोजन किया करेंगे। मेरे साथ रहनेसे आपलोग उस अन्नको पचा सकेंगे, इसमें संशय नहीं है

અગ્નિ બોલ્યા—“હે પ્રિયજનોએ! શ્રાદ્ધનો નિવાપ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે આપણે સૌ સાથે જ તેનો ભોગ કરીશું. મારી સાથે રહેશો તો તમે તે અન્ન પચાવી શકશો—એમાં શંકા નથી.”

Verse 11

एतच्छुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वरा3भवन्‌ । एतस्मात्‌ कारणाच्चाग्ने: प्राक्‌ तावद्‌ दीयते नूप,नरेश्वर! अग्निकी यह बात सुनकर वे पितर निश्चिन्त हो गये; इसीलिये श्राद्धमें पहले अग्निको ही भाग अर्पित किया जाता है

આ વાત સાંભળીને પિતૃગણ ચિંતા અને વ્યથાથી મુક્ત થયા. તેથી, હે નરેશ્વર, આ જ કારણથી શ્રાદ્ધવિધિમાં સૌપ્રથમ અગ્નિને ભાગ અર્પણ કરવામાં આવે છે.

Verse 12

निवप्ते चाग्निपूर्व वै निवापे पुरुषर्षभ । न ब्रह्ाराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत,पुरुषप्रवर! अग्निमें हवन करनेके बाद जो पितरोंके निमित्त पिण्डदान दिया जाता है, उसे ब्रह्मराक्षस दूषित नहीं करते

હે પુરુષર્ષભ, અગ્નિમાં પ્રથમ હવન કર્યા પછી પિતૃઓના નિમિત્તે જે નિવાપ (પિંડ/અર્પણ) આપવામાં આવે છે, તેને બ્રહ્મરાક્ષસો ભંગ કે દૂષિત કરી શકતા નથી.

Verse 13

रक्षांसि चापवर्तन्ते स्थिते देवे हुताशने । पूर्व पिण्डं पितुर्दद्यात्‌ ततो दद्यात्‌ पितामहे,अग्निदेवके विराजमान रहनेपर राक्षस वहाँसे भाग जाते हैं। सबसे पहले पिताको पिण्ड देना चाहिये, फिर पितामहको

દેવ હુતાશન (અગ્નિ) સ્થાપિત થઈ પ્રજ્વલિત રહે ત્યારે રાક્ષસો ત્યાંથી દૂર થઈ જાય છે. પિંડદાનમાં પહેલાં પિતાને પિંડ આપવો, પછી પિતામહને આપવો.

Verse 14

प्रपितामहाय च तत एपष श्राद्धविधि: स्मृत: । ब्रूयाच्छाद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहित:,तदनन्तर प्रपितामहको पिण्ड देना चाहिये। यह श्राद्धकी विधि बतायी गयी है। श्राद्धमें एकाग्रचित्त हो प्रत्येक पिण्ड देते समय गायत्री-मन्त्रका उच्चारण करना चाहिये

ત્યારબાદ પ્રપિતામહને પિંડ આપવો—આ જ શ્રાદ્ધવિધિ સ્મૃત છે. અને શ્રાદ્ધમાં એકાગ્રચિત્ત થઈ દરેક પિંડ આપતી વેળા સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્ર ઉચ્ચારવો જોઈએ.

Verse 15

सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च | रजस्वला च या नारी व्यंगिता कर्णयोशक्ष या । निवापे नोपतिषेत संग्राह्मा नान्यवंशजा

‘સોમાય’ એમ તથા ‘પિતૃમત અનુસાર’ એમ પણ કહેવું જોઈએ. જે સ્ત્રી રજસ્વલા હોય અને જેના બંને કાનમાં વિકૃતિ/દોષ હોય, તે નિવાપવિધિમાં નજીક ન આવે; તે આ કર્મ માટે ગ્રાહ્ય નથી, અને અન્ય વંશની સ્ત્રી પણ સ્વીકારવી નહીં.

Verse 16

पिण्ड-दानके आरम्भमें पहले अग्नि और सोमके लिये जो दो भाग दिये जाते हैं, उनके मन्त्र क्रमश: इस प्रकार हैं--“अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा", “सोमाय पितृमते स्वाहा ।/ जो स्त्री रजस्वला हो अथवा जिसके दोनों कान बहरे हों, उसको श्राद्धमें नहीं ठहरना चाहिये। दूसरे वंशकी स्त्रीको भी श्राद्धकर्ममें नहीं लेना चाहिये ।। जलं प्रतरमाणश्न कीर्तयेत पितामहान्‌ । नदीमासाद्य कुर्वीत पितृणां पिण्डतर्पणम्‌,जलको तैरते समय पितामहों (के नामों) का कीर्तन करे। किसी नदीके तटपर जानेके बाद वहाँ पितरोंके लिये पिण्डदान और तर्पण करना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—પિંડદાનના આરંભમાં પ્રથમ અગ્નિ અને સોમ માટે બે ભાગ નિર્ધારિત થાય છે. તેમના મંત્ર ક્રમે—“અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહા” અને “સોમાય પિતૃમતે સ્વાહા” છે. જે સ્ત્રી રજસ્વલા હોય અથવા જેના બંને કાન બહેરા હોય, તેને શ્રાદ્ધમાં રોકવી ન જોઈએ; તેમજ અન્ય વંશની સ્ત્રીને પણ શ્રાદ્ધકર્મમાં ન લેવી જોઈએ. પાણી પાર કરતાં પિતામહોના નામોનું કીર્તન કરવું; અને નદીના કાંઠે પહોંચ્યા પછી પિતૃઓ માટે પિંડદાન તથા તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 17

पूर्व स्ववंशजानां तु कृत्वाद्धिस्तर्पणं पुन: । सुहृत्सम्बन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञज्जलिम्‌,पहले अपने वंशमें उत्पन्न पितरोंका जलके द्वारा तर्पण करके तत्पश्चात्‌ सुहृद्‌ और सम्बन्धियोंके समुदायको जलांजलि देनी चाहिये

પ્રથમ પોતાના વંશમાં જન્મેલા પિતૃઓનું જળ દ્વારા તર્પણ કરીને, ત્યારબાદ સુહૃદો અને સંબંધીઓના સમૂહને જળાંજલિ આપવી જોઈએ।

Verse 18

कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम्‌ । पितरो5भिलपषणन्ते वै नावं चाप्यधिरोहिता:

ચિતકબરી (છાંટાવાળી) ગાય/બળદના યોગ્ય જુગથી યુક્ત સાધન વડે જે જળ પાર કરે છે, તેના પિતૃઓ આનંદથી જાણે બોલી ઊઠે છે—જાણે તેઓ પણ નાવમાં ચઢ્યા હોય।

Verse 19

जो चितकबरे रंगके बैलोंसे जुती गाड़ीपर बैठकर नदीके जलको पार कर रहा हो, उसके पितर इस समय मानो नावपर बैठकर उससे जलांजलि पानेकी इच्छा रखते हैं ।। सदा नावि जल तऊज्ञा: प्रयच्छन्ति समाहिता: । मासार्थे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निर्वपणानि वै

છાંટાવાળા, સुसજ્જ બળદોથી જોડાયેલી ગાડીએ બેસીને જે નદીનું જળ પાર કરે છે, તેના પિતૃઓ તે સમયે જાણે નાવમાં બેઠા હોય તેમ તેની પાસેથી જળાંજલિ મેળવવાની ઇચ્છા રાખે છે. તેથી એકાગ્ર મનથી સદા પિતૃઓને જળાંજલિ આપવી જોઈએ; અને વિશેષ કરીને માસના કૃષ્ણપક્ષમાં નિર્ધારિત નિર્વપણ (શ્રાદ્ધાદિ) અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 20

पितामह:ः पुलस्त्यश्न वसिष्ठ: पुलहस्तथा

પિતામહ, પુલસ્ત્ય, વસિષ્ઠ અને પુલહ—આ (પૂજ્ય) ઋષિઓ છે।

Verse 21

अंगिराश्ष क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषि: । एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्व॒रा: स्मृता:

ભીષ્મ બોલ્યા—અંગિરા, ક્રતુ અને મહર્ષિ કશ્યપ—હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ, એ બધા મહાયોગેશ્વર તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 22

एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधि: पर: । कुरुकुलश्रेष्ठ! ब्रह्मा, पुलस्त्य, वसिष्ठ, पुलह, अंगिरा, क्रतु और महर्षि कश्यप--ये सात ऋषि महान्‌ योगेश्वर और पितर माने गये हैं। राजन्‌! इस प्रकार यह श्राद्धकी उत्तम विधि बतायी गयी || २०-२१ $ ।। प्रेतास्तु पिण्डसम्बन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा,प्रेत (मरे हुए पिता आदि) पिण्डके सम्बन्धसे प्रेतत्वके कष्टसे छुटकारा पा जाते हैं। पुरुषश्रेष्ठट यह मैंने शास्त्रके अनुसार तुम्हें पूर्वमें बताये श्राद्धकी उत्पत्तिका प्रसंग विस्तारपूर्वक बताया है। अब दानके विषयमें बताऊँगा

ભીષ્મ બોલ્યા—હે રાજન! એ જ પિતૃગણ છે અને આ શ્રાદ્ધની પરમ વિધિ છે. તે કર્મથી પિંડ-સંબંધના કારણે પ્રેતાવસ્થાના કષ્ટમાંથી પ્રેત મુક્ત થાય છે. શાસ્ત્રાનુસાર શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ અને તેનો પ્રસંગ મેં તને વિસ્તારે સમજાવ્યો; હવે આગળ દાન વિષે કહું છું.

Verse 23

इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्ति्यथागमम्‌ | व्याख्याता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यत: परम्‌,प्रेत (मरे हुए पिता आदि) पिण्डके सम्बन्धसे प्रेतत्वके कष्टसे छुटकारा पा जाते हैं। पुरुषश्रेष्ठट यह मैंने शास्त्रके अनुसार तुम्हें पूर्वमें बताये श्राद्धकी उत्पत्तिका प्रसंग विस्तारपूर्वक बताया है। अब दानके विषयमें बताऊँगा

ભીષ્મ બોલ્યા—હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! આ રીતે આગમાનુસાર શ્રાદ્ધની ઉત્પત્તિ અને વિધિ, જે પહેલાં સૂચિત હતી, મેં સમજાવી; હવે આગળ દાન વિષે કહું છું.

Verse 92

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे द्विनवतितमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં, દાનધર્મપર્વમાં, શ્રાદ્ધકલ્પ વિષયક બાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 193

पुष्टिरायुस्तथा वीर्य श्रीक्षैव पितृभक्तित: । अत: जो इस बातको जानते हैं, वे एकाग्रचित्त हो नावपर बैठनेपर सदा ही पितरोंके लिये जल दिया करते हैं। महीनेका आधा समय बीत जानेपर कृष्णपक्षकी अमावास्या तिथिको अवश्य श्राद्ध करना चाहिये। पितरोंकी भक्तिसे मनुष्यको पुष्टि, आयु, वीर्य और लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है

ભીષ્મ બોલ્યા—પિતૃભક્તિથી જ પુષ્ટિ, આયુષ્ય, વીર્ય અને શ્રી પ્રાપ્ત થાય છે. જે આ તત્ત્વ જાણે છે, તે યાત્રાકાળમાં પણ એકાગ્રચિત્તે પિતૃગણને સદા જલ અર્પે છે; અને કૃષ્ણપક્ષની અમાવાસ્યા તિથિએ વિશેષરૂપે શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું જોઈએ.