Adhyaya 58
Dāna-Śreṣṭhatā: Abhaya, Anugraha, and the Ethics of Honoring the Worthy (दानश्रेष्ठता: अभय-अनुग्रह-विप्रपूजा)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Charity and Merit Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify which form of giving is superior among commonly discussed external gifts, motivated by the principle that a gift ‘follows’ the giver. Bhīṣma answers by elevating abhaya (granting fearlessness/safety) to all beings and anugraha (aid in adversity) as exemplary gifts, alongside the practice of giving what is genuinely desired or valued, especially to a thirsty or needy petitioner. He states that the ‘best gift’ is that after which the giver experiences the settled conviction of having truly given; such a gift is said to accompany the donor. He lists purifying gifts—gold, cows, and land—and urges regular giving to sādhus, asserting that charity releases one from sin. He further instructs that one should honor petitioners according to capacity, assist even an adversary who comes seeking refuge, and remove hunger from the emaciated and ashamed. A key administrative ethic follows: invite and support restrained, self-controlled brāhmaṇas—especially those who do not solicit—through lodging and provisions, treating such support as a distributed sacrifice (vitata-yajña) superior to many ritual offerings. The chapter concludes with a strong emphasis on honoring brāhmaṇas as stabilizers of kṣatriya power and as an anchor of social legitimacy, framed as Bhīṣma’s sworn truth about the spiritual consequences of his own conduct toward them.
Chapter Arc: राजर्षि कुशिक, अपने गृह में ठहरे मुनिपुंगव च्यवन से विनयपूर्वक पूछते हैं—“भगवन्, यदि आप प्रसन्न हैं तो बताइए, मेरे घर में आपके निवास का कारण क्या है?” → च्यवन अपने विचित्र आचरणों का संकेत देते हैं—इक्कीस-इक्कीस दिनों तक एक करवट सोना, उठकर बिना कुछ कहे बाहर जाना, सहसा अन्तर्धान होना और फिर पुनः दर्शन देना—और कुशिक की सहनशीलता व धैर्य की परीक्षा लेते हैं। धीरे-धीरे स्पष्ट होता है कि यह केवल तपस्वी का स्वभाव नहीं, बल्कि एक उद्देश्यपूर्ण ‘परीक्षा’ है। → च्यवन सत्य उद्घाटित करते हैं: “मैं तुम्हारे कुल-नाश के हेतु आया था—कुशिकोच्छेद का संकल्प लेकर।” परंतु कुशिक की अविचल क्षमा, सेवा और क्रोध-रहित धैर्य ने उस संकल्प को पलट दिया; विनाश का हेतु वरदान में रूपान्तरित हो जाता है। → प्रसन्न होकर च्यवन कहते हैं—“राजर्षे, जो वर तुम्हारे मन में है, मांग लो; मैं तीर्थयात्रा को जाऊँगा।” कुशिक की निःशंक निष्ठा और अतिथि-धर्म के पालन से ऋषि संतुष्ट होते हैं और उसे कल्याणकारी फल का आश्वासन देते हैं। → वरदान का द्वार खुलता है—कुशिक क्या मांगेगा, और यह वर उसके वंश व राज्य-धर्म को किस दिशा में मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफ्-४-णका+ पञ्चपञज्चाशत्तमो<् ध्याय: च्यवनका कुशिकके पूछनेपर उनके घरमें अपने निवासका कारण बताना और उन्हें वरदान देना च्यवन उवाच वरश्न गृह्मतां मत्तो यश्न ते संशयो हृदि । त॑ प्रब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्व सम्पादयामि ते,च्यवन बोले--नरश्रेष्ठ! तुम मुझसे वर भी माँग लो और तुम्हारे मनमें जो संदेह हो, उसे भी कहो। मैं तुम्हारा सब कार्य पूर्ण कर दूँगा
ચ્યવને કહ્યું—હે નરશ્રેષ્ઠ, મારી પાસેથી એક વર માગ; અને તારા હૃદયમાં જે સંશય હોય તે પણ કહી દે. હું તારા સર્વ કાર્ય પૂર્ણ કરી દઈશ।
Verse 2
कुशिक उवाच यदि प्रीतोडसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव | कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम्,कुशिकने कहा--भगवन्! भृगुनन्दन! यदि आप मुझपर प्रसन्न हों तो मुझे यह बताइये कि आपने इतने दिनोंतक मेरे घरपर क्यों निवास किया था? मैं इसका कारण सुनना चाहता हूँ
કુશિકે કહ્યું—ભગવન, હે ભાર્ગવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો કહો—તમે એટલા દિવસો સુધી મારા ઘરમાં કેમ નિવાસ કર્યો? હું તેનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 3
शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् । अकिंचिदुक्त्वा गमनं॑ बहिश्न मुनिपुंगव
કુશિકે કહ્યું—એકવીસ દિવસ તે માત્ર એક જ બાજુએ શયન કરતો રહ્યો. પછી કશુંય ન કહી તે મુનિશ્રેષ્ઠ બહાર નીકળી ગયો—ધૈર્યવાન અને વિરક્ત જેવો.
Verse 4
अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् | पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्
કુશિકે કહ્યું—અચાનક અંતર્ધાન થયું અને ફરી દર્શન થયું. અને ફરી, હે બ્રાહ્મણ, એકવીસ દિવસ શયન થયું.
Verse 5
तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम । समुपानीय विविध॑ यद् दग्ध॑ जातवेदसा
કુશિકે કહ્યું—મારા ઘરમાં તૈલાભ્યક્ત વ્યક્તિને સાથે લઈ જઈ ભોજન કરાવાય છે; અને જાતવેદસ (અગ્નિ) દ્વારા પકવાયેલા વિવિધ નૈવેદ્યો પણ લાવી અર્પણ કરાય છે.
Verse 6
निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत् कृतं त्वया । धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम्
કુશિકે કહ્યું—રથ દ્વારા તારો તે ઝડપી પ્રસ્થાન, જે અચાનક અને વિલંબ વિના થયું; ધનનો ત્યાગ; અને વનદર્શન માટે જવું—આ બધાં કર્મો મળીને તારા સંકલ્પ અને હેતુ પર વિચાર કરાવે છે.
Verse 7
प्रासादानां बहूनां च काउचनानां महामुने । मणिदविद्रुपादानां पर्यड्काणां च दर्शनम्
કુશિકે કહ્યું—હે મહામુને, અનેક સુવર્ણ પ્રાસાદોનું દર્શન થયું; તેમજ મણિ અને વૈડૂર્ય (લહસુનિયા) જડિત પગવાળા પર્યંક પણ દેખાયા.
Verse 8
पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् | अतीव ह्वात्र मुह्दामि चिन्तयानो भृगूद्गह
કુશિકે કહ્યું—“ફરીથી તે દૃષ્ટિમાંથી અદૃશ્ય કેમ થયો તેનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે ભૃગુવંશજ! આ વિષે વિચાર કરતાં હું અત્યંત મોહમાં પડી જાઉં છું.”
Verse 9
मुनिपुंगव! इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोते रहना, फिर उठनेपर बिना कुछ बोले बाहर चल देना, सहसा अन्तर्धान हो जाना, पुनः दर्शन देना, फिर इक्कीस दिनोंतक दूसरी करवटसे सोते रहना, उठनेपर तेलकी मालिश कराना, मालिश कराकर चल देना, पुनः मेरे महलमें जाकर नाना प्रकारके भोजनको एकत्र करना और उसमें आग लगाकर जला देना, फिर सहसा रथपर सवार हो बाहर नगरकी यात्रा करना, धन लुटाना, दिव्य वनका दर्शन कराना, वहाँ बहुत-से सुवर्णमय महलोंको प्रकट करना, मणि और मूँगोंके पायेवाले पलंगोंको दिखाना और अन्तमें सबको पुनः अदृश्य कर देना--महामुने! आपके इन कार्योंका यथार्थ कारण मैं सुनना चाहता हूँ। भूगुकुलरत्न! इस बातपर जब मैं विचार करने लगता हूँ तब मुझपर अत्यन्त मोह छा जाता है ।। न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम् । एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन,तपोधन! इन सब बातोंपर विचार करके भी मैं किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता हूँ, अतः इन बातोंको मैं पूर्ण एवं यथार्थ रूपसे सुनना चाहता हूँ
કુશિકે કહ્યું—“મુનિપુંગવ! તમે એકવીસ દિવસ એક બાજુ પડ્યા રહો છો; પછી ઊઠીને એક શબ્દ પણ ન બોલતા બહાર જાઓ છો, સહસા અંતર્ધાન થાઓ છો અને પછી ફરી દર્શન આપો છો. ફરી એકવીસ દિવસ બીજી બાજુ પડ્યા રહો છો; ઊઠીને તેલનો અભ્યંગ કરાવો છો અને અભ્યંગ થયા પછી નીકળી જાઓ છો. ત્યારબાદ મારા મહેલમાં આવી નાનાં પ્રકારનાં ભોજન એકત્ર કરો છો, તેમાં અગ્નિ લગાવી દહન કરો છો. પછી સહસા રથ પર ચડી નગર બહાર વિહાર કરો છો, ધન વિખેરો છો, દિવ્ય વન દર્શાવો છો; ત્યાં અનેક સુવર્ણમય મહેલો પ્રગટ કરો છો; મણિ અને પ્રવાળ જડિત પગવાળા શય્યા-પલંગો બતાવો છો અને અંતે બધું ફરી અદૃશ્ય કરી દો છો. મહામુને! તમારા આ બધાં કાર્યોનું યથાર્થ કારણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. ભૃગુકુલરત્ન! આ વિષે વિચાર કરતાં જ મારા પર ઘોર મોહ છવાઈ જાય છે. બધું વિચારીને પણ હું કોઈ નિશ્ચય પર પહોંચતો નથી; તેથી, તપોધન! હું સંપૂર્ણ સત્ય યથાર્થ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું।”
Verse 10
च्यवन उवाच शृणु सर्वमशेषेण यदिदं येन हेतुना । न हि शक््यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव,च्यवनने कहा--भूपाल! जिस कारणसे मैंने यह सब कार्य किया था, वह सारा वृत्तान्त तुम पूर्णरूपसे सुनो। तुम्हारे इस प्रकार पूछनेपर मैं इस रहस्यको बताये बिना नहीं रह सकता
ચ્યવનએ કહ્યું—“હે રાજન! મેં આ બધું જે કારણથી કર્યું, તે સમગ્ર વર્ણન પૂર્ણ રીતે સાંભળો. તમે આ રીતે પૂછ્યું છે, તેથી આ વાત કહ્યા વિના રહેવું શક્ય નથી; આ રહস্য અનુક્ત રહી શકે નહીં.”
Verse 11
पितामहस्य वदत: पुरा देवसमागमे । श्रुतवानस्मि यद् राज॑ंस्तन्मे निगदत: शृणु,राजन! पूर्वकालकी बात है, एक दिन देवताओंकी सभामें ब्रह्माजी एक बात कह रहे थे जिसे मैंने सुना था, उसे बता रहा हूँ, सुनो
ચ્યવનએ કહ્યું—“હે રાજન! પ્રાચીન કાળે દેવસભામાં પિતામહ બ્રહ્મા જે બોલ્યા હતા, તે મેં સાંભળ્યું હતું. હવે એ જ ઉપદેશ હું તને કહું છું; સાંભળ.”
Verse 12
ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसंकर: । पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वित:,नरेश्वर! ब्रह्माजीने कहा था कि ब्राह्मण और क्षत्रियमें विरोध होनेके कारण दोनों कुलोंमें संकरता आ जायगी। (उन्हींके मुहसे मैंने यह भी सुना था कि तुम्हारे वंशकी कन्यासे मेरे वंशमें क्षत्रिय तेजका संचार होगा और) तुम्हारा एक पौजत्र ब्राह्मण-तेजसे सम्पन्न तथा पराक्रमी होगा
ચ્યવનએ કહ્યું—“નરેશ્વર! બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયના વિરોધથી કુલોમાં સંકરતા ઊભી થશે. છતાં, હે રાજન, તારો એક પૌત્ર તેજ અને વીર્યથી યુક્ત થશે.”
Verse 13
ततस्ते कुलनाशार्थमहं त्वां समुपागत: । चिकीर्षन् कुशिकोच्छेदं संदिधक्षु: कुलं तव,यह सुनकर मैं तुम्हारे कुलका विनाश करनेके लिये तुम्हारे यहाँ आया था। मैं कुशिकका मूलोच्छेद कर डालना चाहता था। मेरी प्रबल इच्छा थी कि तुम्हारे कुलको जलाकर भस्म कर डालूँ
ત્યારે તમારા કુલનો નાશ કરવાના હેતુથી હું તમારી પાસે આવ્યો હતો. કુશિક વંશનો મૂળથી ઉચ્છેદ કરવા અને તમારા કુલને દહન કરીને ભસ્મ કરી નાખવા હું દૃઢ સંકલ્પિત હતો.
Verse 14
ततो5हमागम्य पुरे त्वामवोचं महीपते । नियम कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति,भूपाल! इसी उद्देश्यसे तुम्हारे नगरमें आकर मैंने तुमसे कहा कि मैं एक व्रतका आरम्भ करूँगा। तुम मेरी सेवा करो (इसी अभिप्रायसे मैं तुम्हारा दोष ढूँढ़ रहा था); किंतु तुम्हारे घरमें रहकर भी मैंने आजतक तुममें कोई दोष नहीं पाया। राजर्षे! इसीलिये तुम जीवित हो, अन्यथा तुम्हारी सत्ता मिट गयी होती
પછી, હે મહીપતે, હું તમારા નગરમાં આવીને તમને કહ્યું—“હું એક નિયમ (વ્રત) આરંભ કરીશ; તમે મારી શুশ્રૂષા કરો.” (વાસ્તવમાં મારો અભિપ્રાય તમારો દોષ શોધવાનો હતો.) પરંતુ તમારા ઘરમાં રહીને પણ આજ સુધી મેં તમામાં કોઈ દોષ જોયો નથી. હે રાજર્ષે, તેથી જ તમે જીવિત છો; નહિતર તમારી સત્તા અને પ્રતિષ્ઠા નષ્ટ થઈ જાત.
Verse 15
नच ते दुष्कृतं किंचिदहमासादयं गृहे । तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा,भूपाल! इसी उद्देश्यसे तुम्हारे नगरमें आकर मैंने तुमसे कहा कि मैं एक व्रतका आरम्भ करूँगा। तुम मेरी सेवा करो (इसी अभिप्रायसे मैं तुम्हारा दोष ढूँढ़ रहा था); किंतु तुम्हारे घरमें रहकर भी मैंने आजतक तुममें कोई दोष नहीं पाया। राजर्षे! इसीलिये तुम जीवित हो, अन्यथा तुम्हारी सत्ता मिट गयी होती
તમારા ઘરમાં હું તમારું કોઈ દुष્કૃત્ય—જરાય પણ—શોધી શક્યો નથી. હે રાજર્ષે, તેથી જ તમે જીવિત છો; નહિતર, હે ભૂપાલ, તમે આજે જેમ છો તેમ રહી શક્યા ન હોત—તમારી સત્તા નષ્ટ થઈ જાત.
Verse 16
एवं बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् । सुप्तो5स्मि यदि मां कश्चिद् बोधयेदिति पार्थिव,भूपते! यही विचार मनमें लेकर मैं इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोता रहा कि कोई मुझे बीचमें आकर जगावे
હે પાર્થિવ, આ વિચારને દૃઢ કરીને હું એકવીસ દિવસ સુધી સૂતો રહ્યો—કે કોઈ આવીને મને જગાડશે.
Verse 17
यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधित: । अहं तदैव ते प्रीतोी मनसा राजसत्तम,नृपश्रेष्ठल जब पत्नीसहित तुमने मुझे सोते समय नहीं जगाया, तभी मैं तुम्हारे ऊपर मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुआ था
હે રાજસત્તમ, જ્યારે તમે પત્ની સહિત મને ઊંઘમાં હોવા છતાં જગાડ્યો નહીં, ત્યારે જ હું મનમાં જ તમારાથી પ્રસન્ન થયો.
Verse 18
उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते । पृच्छे: क््व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो,भूपते! प्रभो! जिस समय मैं उठकर घरसे बाहर जाने लगा उस समय यदि तुम मुझसे पूछ देते कि “कहाँ जाइयेगा' तो इतनेसे ही मैं तुम्हें शाप दे देता
ચ્યવન બોલ્યા—હે મહીપતે! હું ઊઠીને બહાર નીકળવા જતો હતો ત્યારે જો તું મને એક વાર પણ ‘ક્યાં જઈ રહ્યો છે?’ એમ પૂછતો, તો હે પ્રભુ, એ જ પ્રશ્ન માટે હું તને શાપ આપત।
Verse 19
अन्तर्हितः पुनश्नास्मि पुनरेव च ते गृहे । योगमास्थाय संसुप्तो दिवसानेकविंशतिम्
હું ફરી અંતર્ધાન થયો અને ફરીથી તારા ઘરમાં જ હાજર થયો. યોગસમાધિનો આશ્રય લઈને હું એકવીસ દિવસો સુધી ઘોર નિદ્રામાં રહ્યો।
Verse 20
फिर मैं अन्तर्धान हुआ और पुनः तुम्हारे घरमें आकर योगका आश्रय ले इक्कीस दिनोंतक सोया ।। क्षुधितो मामसूयेथां श्रमाद् वेति नराधिप । एवं बुद्धि समास्थाय कर्शितौ वां क्षुधा मया,नरेश्वर! मैंने सोचा था कि तुम दोनों भूखसे पीड़ित होकर या परिश्रमसे थककर मेरी निन््दा करोगे। इसी उद्देश्यसे मैंने तुमलोगोंको भूखे रखकर क्लेश पहुँचाया
પછી હું અંતર્ધાન થઈ ફરી તારા ઘરમાં આવી યોગનો આશ્રય લઈને એકવીસ દિવસો સુધી સૂતો રહ્યો। હે નરાધિપ! મેં વિચાર્યું હતું કે ભૂખથી પીડાઈને અથવા પરિશ્રમથી થાકી ને તમે બંને મારી નિંદા કરશો; એ જ હેતુથી મેં તમને ભૂખ્યા રાખીને કષ્ટ આપ્યું।
Verse 21
न च ते<भूत् सुसूक्ष्मोडपि मन्युर्मनसि पार्थिव । सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्,भूपते! नरश्रेष्ठ) इतनेपर भी स्त्रीसहित तुम्हारे मनमें तनिक भी क्रोध नहीं हुआ। इससे मैं तुमलोगोंपर बहुत संतुष्ट हुआ
હે પાર્થિવ! પત્ની સાથે હોવા છતાં પણ તારા મનમાં અતિ સૂક્ષ્મ પણ ક્રોધ ઊભો થયો નહીં. હે નરશ્રેષ્ઠ! એ જ સંયમથી હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું।
Verse 22
भोजनं च समानाय्य यत् तदा दीपितं मया । क्रुद्धयेथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे,इसके बाद जो मैंने भोजन मँगाकर जला दिया, उसमें भी यही उद्देश्य छिपा था कि तुम डाहके कारण मुझपर क्रोध करोगे; परंतु मेरे उस बर्तावको भी तुमने सह लिया
અને ત્યારે ભોજન મંગાવી મેં તેને સળગાવી દીધું, તેમાં પણ એ જ ભાવ હતો કે ઈર્ષ્યાથી તું મારા પર ક્રોધ કરશે; પરંતુ તું મારા એ વર્તનને પણ સહન કર્યું।
Verse 23
ततो<हं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप । सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा
પછી હું રથ પર ચઢીને તમને કહ્યું, ‘હે નરાધિપ! મારી પત્ની સહિત મને લઈ જાઓ.’ અને તમે એમ જ કર્યું.
Verse 24
धनोत्सर्गेडपि च कृते न त्वां क्रोध: प्रधर्षयत्,प्रीत्यर्थ तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् । फिर जब मैं तुम्हारा धन लुटाने लगा, उस समय भी तुम क्रोधके वशीभूत नहीं हुए। इन सब बातोंसे मुझे तुम्हारे ऊपर बड़ी प्रसन्नता हुई। राजन! मनुजेश्वर! अतः मैंने पत्नीसहित तुम्हें संतुष्ट करनेके लिये ही इस वनमें स्वर्गका दर्शन कराया है। पुनः: यह सब कार्य करनेका उददेश्य तुम्हें प्रसन्न करना ही था, इस बातको अच्छी तरह जान लो
જ્યારે હું તમારું ધન હરણ કરવા લાગ્યો, ત્યારે પણ ક્રોધ તમને વશ કરી શક્યો નહીં. આ જ વાતથી મને તમારા ઉપર બહુ પ્રસન્નતા થઈ. તેથી, રાજન, મનુજેશ્વર, તમને પત્ની સહિત સંતોષ આપવા માટે જ મેં આ વનમાં સ્વર્ગદર્શન કરાવ્યું. સારી રીતે જાણો—આ બધાં કાર્યોનો હેતુ માત્ર તમને તૃપ્ત કરવો જ હતો.
Verse 25
ततः प्रीतेन ते राजन् पुनरेतत् कृतं तव । सभार्यस्य वन॑ भूयस्तद् विद्धि मनुजाधिप
પછી, રાજન, તમારા ઉપર પ્રસન્ન થઈ મેં આ કાર્ય તમારા માટે ફરી કર્યું છે. મનુજાધિપ! જાણો કે આ વન તમારી અને તમારી પત્ની માટે ફરી પૂર્વવત્ કરાયું છે.
Verse 26
यत् ते वने5स्मिन् नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम्,नरेश्वर! राजन्! इस वनमें तुमने जो दिव्य दृश्य देखे हैं, वह स्वर्गकी एक झाँकी थी। नृपश्रेष्ठट भूपाल! तुमने अपनी रानीके साथ इसी शरीरसे कुछ देरतक स्वर्गीय सुखका अनुभव किया है
ચ્યવન બોલ્યા—રાજન, નરેશ્વર! આ વનમાં તમે જે અદ્ભુત દિવ્ય દૃશ્યો જોયાં, તે સ્વર્ગની માત્ર એક ઝાંખી હતી. નૃપશ્રેષ્ઠ! તમારી રાણી સાથે, આ જ શરીરમાં, તમે થોડા સમય માટે સ્વર્ગીય સુખનો અનુભવ કર્યો. તેને સંકેત સમજો—પુણ્યનું ફળ ભોગવી શકાય છે, પરંતુ ધર્મમાં સ્થિર ન હોય તો તે ક્ષણભંગુર છે.
Verse 27
स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन् सशरीरेण पार्थिव । मुहूर्तमनु भूतो 5सौ सभार्येण नृपोत्तम,नरेश्वर! राजन्! इस वनमें तुमने जो दिव्य दृश्य देखे हैं, वह स्वर्गकी एक झाँकी थी। नृपश्रेष्ठट भूपाल! तुमने अपनी रानीके साथ इसी शरीरसे कुछ देरतक स्वर्गीय सुखका अनुभव किया है
રાજન, પાર્થિવ! તમે સશરીર, પત્ની સહિત, થોડા મુહૂર્ત સ્વર્ગનો અનુભવ કર્યો છે, હે નૃપોત્તમ.
Verse 28
निदर्शनार्थ तपसो धर्मस्य च नराधिप । तत्र या55सीत् स्पूृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया,नरेश्वर! यह सब मैंने तुम्हें तप और धर्मका प्रभाव दिखलानेके लिये ही किया है। राजन! इन सब बातोंको देखनेपर तुम्हारे मनमें जो इच्छा हुई है, वह भी मुझे ज्ञात हो चुकी है
હે નરાધિપ! તપ અને ધર્મનો પ્રભાવ તથા સાચો મહિમા તને દર્શાવવા માટે જ મેં આ બધું કર્યું છે. રાજન, આ ઘટનાઓ જોઈને તારા મનમાં જે ઇચ્છા ઊઠી છે, તે પણ મને જાણીતી છે, નરેશ્વર।
Verse 29
ब्राह्म॒ण्यं काड्क्षसे हि त्वं तपश्न पृथिवीपते । अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्व॑ं च पार्थिव,पृथ्वीनाथ! तुम सम्राट् और देवराजके पदकी भी अवहेलना करके ब्राह्मणत्व पाना चाहते हो और तपकी भी अभिलाषा रखते हो
પૃથ્વીનાથ! નરેન્દ્રત્વ અને દેવೇಂದ್ರત્વને પણ તુચ્છ ગણીને તું બ્રાહ્મણત્વ મેળવવા ઇચ્છે છે; અને તપની પણ તને અભિલાષા છે.
Verse 30
एवमेतद् यथा<<वत्थ व्वं ब्राद्मण्यं तात दुर्लभम् | ब्राह्मणे सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता,तात! तप और ब्राह्मणत्वके सम्बन्धमें तुम जैसा उदगार प्रकट कर रहे थे, वह बिलकुल ठीक है। वास्तवमें ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। ब्राह्मण होनेपर भी ऋषि होना और ऋषि होनेपर भी तपस्वी होना तो और भी कठिन है
તાત! તપ અને બ્રાહ્મણત્વ વિષે તું જે કહ્યું છે તે યથાર્થ છે. સાચું બ્રાહ્મણત્વ દુર્લભ છે. બ્રાહ્મણ થઈને પણ ઋષિ થવું વધુ દુર્લભ; અને ઋષિ થઈને પણ સાચો તપસ્વી થવું તો એથી પણ વધુ કઠિન છે.
Verse 31
भविष्यत्येष ते काम: कुशिकात् कौशिको द्विज: । तृतीयं पुरुष तुभ्यं ब्राह्मणत्वं गमिष्यति,तुम्हारी यह इच्छा पूर्ण होगी। कुशिकसे कौशिक नामक ब्राह्मणवंश प्रचलित होगा तथा तुम्हारी तीसरी पीढ़ी ब्राह्मण हो जायगी
તારી આ ઇચ્છા પૂર્ણ થશે. કુશિકમાંથી ‘કૌશિક’ નામનો બ્રાહ્મણવંશ પ્રખ્યાત થશે; અને તારી ત્રીજી પેઢીમાં તારો વંશ બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 32
वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भूगूणामेव तेजसा । पौत्रस्ते भविता विप्रस्तपस्वी पावकद्युति:,नृपश्रेष्ठ! भूगुवंशियोंके ही तेजसे तुम्हारा वंश ब्राह्मणत्वको प्राप्त होगा। तुम्हारा पौत्र अग्निके समान तेजस्वी और तपस्वी ब्राह्मण होगा
નૃપશ્રેષ્ઠ! ભૃગુવંશના તેજથી જ તારો વંશ બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત કરશે. તારો પૌત્ર વિપ્ર હશે—તપસ્વી—અગ્નિ સમાન તેજસ્વી.
Verse 33
यः स देवमनुष्याणां भयमुत्पादयिष्यति । त्रयाणामेव लोकानां सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,तुम्हारा वह पौत्र अपने तपके प्रभावसे देवताओं, मनुष्यों तथा तीनों लोकोंके लिये भय उत्पन्न कर देगा। मैं तुमसे यह सच्ची बात कहता हूँ
ચ્યવન બોલ્યા—તમારો એ જ પૌત્ર પોતાના તપના પ્રભાવથી દેવો અને મનુષ્યો માટે જ નહીં, ત્રણેય લોક માટે પણ ભયનું કારણ બનશે. આ હું તમને નિર્મળ સત્ય કહી રહ્યો છું.
Verse 34
वरं गृहाण राजर्षे यत् ते मनसि वर्तते । तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालो5भिवर्तते,राजर्षे! तुम्हारे मनमें जो इच्छा हो, उसे वरके रूपमें माँग लो। मैं तीर्थयात्राको जाऊँगा। अब देर हो रही है
ચ્યવન બોલ્યા—હે રાજર્ષિ! તમારા મનમાં જે ઇચ્છા વસે છે, તેને વરરૂપે માગો. હું તીર્થયાત્રાએ જવા નીકળું છું; સમય તો હવે દબાણ કરી રહ્યો છે.
Verse 35
कुशिक उवाच एष एव वरो मेडद्य यस्त्व॑ प्रीतो महामुने । भवत्वेतद् यथा5त्थ त्वं भवेत् पौत्रो ममानघ,कुशिकने कहा--महामुने! आज आप प्रसन्न हैं, यही मेरे लिये बहुत बड़ा वर है। अनघ! आप जैसा कह रहे हैं, वह सत्य हो--मेरा पौत्र ब्राह्मण हो जाय
કુશિક બોલ્યો—મહામુને! આજે આપ પ્રસન્ન છો, એ જ મારા માટે મહાન વર છે. હે નિષ્પાપ! તમે જેમ કહ્યું છે તેમ જ થાઓ—મારો પૌત્ર બ્રાહ્મણ બની જાય.
Verse 36
ब्राह्माण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वर: । पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण वै,भगवन्! मेरा कुल ब्राह्मण हो जाय, यही मेरा अभीष्ट वर है। प्रभो! मैं इस विषयको पुनः विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
કુશિક બોલ્યો—ભગવન! મારા કુળને બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત થાઓ; આ જ મારો વર છે. અને પ્રભુ! આ વિષય હું ફરીથી વિસ્તારે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
Verse 37
कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भूगुनन्दन । कश्नचासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः,भगुनन्दन! मेरा कुल किस प्रकार ब्राह्मणत्वको प्राप्त होगा? मेरा वह बन्धु, वह सम्मानित पौत्र कौन होगा जो सर्वप्रथम ब्राह्मण होनेवाला है?
કુશિક બોલ્યો—હે ભૃગુનંદન! મારું કુળ કેવી રીતે વિપ્રત્વ (બ્રાહ્મણત્વ) પ્રાપ્ત કરશે? અને મારા સંબંધીઓમાં એવો કયો—કોઈ માન્ય વંશજ—સૌપ્રથમ બ્રાહ્મણ બનશે?
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ચ્યવન અને કુશિકના સંવાદવિષયક ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 55
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादो नाम पञ्चपज्चाशत्तमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં ‘ચ્યવનકુશિકસંવાદ’ નામનો પંચપંચાશમો અધ્યાય।
Verse 236
अविशड्को नरपते प्रीतो5हं चापि तेन ह । नरेन्द्र! इसके बाद मैं रथपर आरूढ़ होकर बोला, तुम स्त्रीसहित आकर मेरा रथ खींचो। नरेश्वर! इस कार्यको भी तुमने नि:शंक होकर पूर्ण किया। इससे भी मैं तुमपर बहुत संतुष्ट हुआ
ચ્યવન બોલ્યા—હે નરપતે! તું નિઃશંક થઈને કાર્ય કર્યું, તેથી હું પ્રસન્ન થયો. પછી હું રથ પર આરુઢ થઈ બોલ્યો—‘પત્ની સહિત અહીં આવીને મારો રથ ખેંચ.’ હે નરેન્દ્ર! આ કાર્ય પણ તું કોઈ સંકોચ વિના પૂર્ણ કર્યું; તેથી પણ હું તારા પર અત્યંત સંતોષ પામ્યો।
Verse 256
प्रीत्यर्थ तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् । फिर जब मैं तुम्हारा धन लुटाने लगा, उस समय भी तुम क्रोधके वशीभूत नहीं हुए। इन सब बातोंसे मुझे तुम्हारे ऊपर बड़ी प्रसन्नता हुई। राजन! मनुजेश्वर! अतः मैंने पत्नीसहित तुम्हें संतुष्ट करनेके लिये ही इस वनमें स्वर्गका दर्शन कराया है। पुनः: यह सब कार्य करनेका उददेश्य तुम्हें प्रसन्न करना ही था, इस बातको अच्छी तरह जान लो
ચ્યવન બોલ્યા—તને પ્રસન્ન કરવા માટે જ મેં તને સ્વર્ગદર્શન કરાવ્યું છે. જ્યારે હું તારો ધન હરણ કરવા લાગ્યો, ત્યારે પણ તું ક્રોધના વશમાં આવ્યો નહીં. આ બધું જોઈને હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન થયો. તેથી, હે રાજન, હે મનુજેશ્વર, પત્ની સહિત તને સંતોષ આપવા માટે જ આ વનમાં મેં સ્વર્ગનું દર્શન કરાવ્યું. આ સર્વ કર્મનો હેતુ માત્ર તને આનંદિત કરવો જ હતો—એ વાત સારી રીતે જાણી લે।
Frequently Asked Questions
He seeks a principled hierarchy of gifts—among socially recognized forms of dāna—asking which is truly ‘superior’ and why certain gifts are said to remain connected to, or ‘follow,’ the donor in moral consequence.
Bhīṣma prioritizes life-protective giving: granting safety (abhaya) and providing relief in adversity, giving valued goods with sincere intent, and supporting disciplined recipients—especially those who do not ask—so that charity becomes a sustained ethical practice akin to sacrifice.
Yes in doctrinal form: it asserts that certain purifying gifts (gold, cows, land) can lift demerit, that dāna frees a person from sin, and that gifts ‘accompany’ the giver—linking intention, recipient, and act to enduring moral and spiritual outcomes.