Adhyaya 55

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं) अपने-आप बछ। आर: द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: राजा कुशिक और 8 8 द्वारा महर्षि च्यवनकी वा युधिछिर उवाच संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्‌ सागरोपम: । त॑ मे शूणु महाबाहो श्रुत्वा व्याख्यातुमहसि,युधिष्ठिरने पूछा--महाबाहो! मेरे मनमें एक महासागरके समान महान्‌ संदेह हो गया है। महाप्राज्ञ! उसे सुनिये और सुनकर उसकी व्याख्या कीजिये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ! મારા મનમાં સાગર સમાન અત્યંત મહાન સંશય ઊભો થયો છે. હે મહાબાહો! તે મારી પાસેથી સાંભળો અને સાંભળીને તેનું વ્યાખ્યાન કરો.

Verse 2

कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो । राम॑ धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्‍्मे व्याख्यातुमहसि,प्रभो! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ जमदग्निनन्दन परशुरामजीके विषयमें मेरा कौतूहल बढ़ा हुआ है; अतः आप मेरे प्रश्चका विशद विवेचन कीजिये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પ્રભો! જમદગ્નિનંદન જામદગ્ન્ય રામ (પરશુરામ) વિષે મારા મનમાં અત્યંત મોટું કૌતૂહલ ઊભું થયું છે. હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ રામ! પ્રભો, તેનું સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાન કરો.

Verse 3

कथमेष समुत्पन्नो राम: सत्यपराक्रम: । कथं ब्रद्मर्षिवंशो<यं क्षत्रधर्मा व्यजायत,ये सत्यपराक्रमी परशुरामजी कैसे उत्पन्न हुए? ब्रह्मर्षियोंका यह वंश क्षत्रियधर्मसे सम्पन्न कैसे हो गया?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સત્યપરાક્રમી આ રામ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા? અને બ્રહ્મર્ષિઓનો આ વંશ ક્ષત્રિયધર્મથી યુક્ત કેવી રીતે બન્યો?

Verse 4

तदस्य सम्भवं राजन्‌ निखिलेनानुकीर्तय । कौशिकाच्च कथं वंशात्‌ क्षत्राद्‌ वै ब्राह्मणो भवेत्‌,अतः राजन! आप परशुरामजीकी उत्पत्तिका प्रसंग पूर्णरूपसे बताइये। राजा कुशिकका वंश तो क्षत्रिय था, उससे ब्राह्मण जातिकी उत्पत्ति कैसे हुई?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે રાજન! તેમના જન્મની પરિસ્થિતિઓ સંપૂર્ણ રીતે મને કહો. કુશિકનો વંશ તો ક્ષત્રિય હતો; તો એ ક્ષત્રિય વંશમાંથી બ્રાહ્મણ કેવી રીતે થયો? તેથી, હે રાજન, પરશુરામની ઉત્પત્તિનો સંપૂર્ણ વર્ણન કરો.

Verse 5

अहो प्रभाव: सुमहानासीद्‌ वै सुमहात्मन: । रामस्य च नरव्याप्र विश्वामित्रस्य चैव हि,पुरुषसिंह! महात्मा परशुराम और विश्वामित्रका महान्‌ प्रभाव अदभुत था

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે નરવ્યાઘ્ર! મહાત્મા રામ (પરશુરામ) અને વિશ્વામિત્ર—આ બંને મહાપુરુષોનો પ્રભાવ ખરેખર અદ્ભુત અને અત્યંત મહાન હતો.

Verse 6

कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्पथाभवत्‌ । एष दोष: सुतान्‌ हित्वा तत्त्वं व्याख्यातुमहसि,राजा कुशिक और महर्षि ऋचीक--ये ही अपने-अपने वंशके प्रवर्तक थे। उनके पुत्र गाधि और जमदग्निको लाँधकर उनके पौत्र विश्वामित्र और परशुराममें ही यह विजातीयताका दोष क्‍यों आया? इसमें जो यथार्थ कारण हो, उसकी व्याख्या कीजिये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— તેમના પુત્રોને વટાવીને આ વિસંગતિ તેમના પૌત્રોમાં કેવી રીતે ઊભી થઈ? પુત્રોને છોડીને પૌત્રોમાં જ આ દોષ દેખાય છે. તેનો સાચો કારણ તમે સમજાવવો યોગ્ય છે—કૃપા કરીને તેની વ્યાખ્યા કરો.

Verse 7

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत,भीष्मजीने कहा--भारत! इस विषयमें महर्षि च्यवन और राजा कुशिकके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

ભીષ્મે કહ્યું— હે ભારત! આ વિષયમાં પણ એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે—ઋષિ ચ્યવન અને રાજા કુશિક વચ્ચેનો સંવાદ.

Verse 8

एत॑ दोषं पुरा दृष्टवा भार्गवश्ष्यवनस्तदा । आगामिन॑ महाबुद्धि: स्ववंशे मुनिसत्तम:,पूर्वकालमें भृगुपुत्र च्यवनको यह बात मालूम हुई कि हमारे वंशमें कुशिक-वंशकी कन्याके सम्बन्धसे क्षत्रियत्वका महान्‌ दोष आनेवाला है। यह जानकर उन परम बुद्धिमान्‌ मुनिश्रेष्ठने मन-ही-मन सारे गुण-दोष और बलाबलका विचार किया। तत्पश्चात्‌ कुशिकोंके समस्त कुलको भस्म कर डालनेकी इच्छासे तपोधन च्यवन राजा कुशिकके पास गये और इस प्रकार बोले--“निष्पाप नरेश! मेरे मनमें कुछ कालतक तुम्हारे साथ रहनेकी इच्छा हुई है!

પૂર્વકાળમાં ભાર્ગવ ઋષિ ચ્યવને આ આવનારા દોષને જોઈ, મહાબુદ્ધિમાન તે મુનિશ્રેષ્ઠે પોતાના વંશના હિત-અહિતનો મનમાં જ વિચાર કર્યો.

Verse 9

निश्चित्य मनसा सर्व गुणदोषबलाबलम्‌ | दग्धुकाम: कुलं सर्व कुशिकानां तपोधन:,पूर्वकालमें भृगुपुत्र च्यवनको यह बात मालूम हुई कि हमारे वंशमें कुशिक-वंशकी कन्याके सम्बन्धसे क्षत्रियत्वका महान्‌ दोष आनेवाला है। यह जानकर उन परम बुद्धिमान्‌ मुनिश्रेष्ठने मन-ही-मन सारे गुण-दोष और बलाबलका विचार किया। तत्पश्चात्‌ कुशिकोंके समस्त कुलको भस्म कर डालनेकी इच्छासे तपोधन च्यवन राजा कुशिकके पास गये और इस प्रकार बोले--“निष्पाप नरेश! मेरे मनमें कुछ कालतक तुम्हारे साथ रहनेकी इच्छा हुई है!

ભીષ્મે કહ્યું—પૂર્વકાળે જ ભૃગુપુત્ર ચ્યવનને જાણ થઈ હતી કે કુશિકવંશની કન્યასთან વૈવાહિક સંબંધ થવાથી તેના પોતાના વંશમાં ક્ષાત્રત્વનો મહાદોષ ઊભો થશે. તેથી તે તપોધન મુનિશ્રેષ્ઠે મનમાં સર્વ ગુણ-દોષ તથા બલ-અબલનું વિચારમંથન કરીને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો અને કુશિકોના સમગ્ર કુળને ભસ્મ કરવા ઇચ્છે કુશિક રાજા પાસે ગયો.

Verse 10

च्यवन: समनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत्‌ | वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ,पूर्वकालमें भृगुपुत्र च्यवनको यह बात मालूम हुई कि हमारे वंशमें कुशिक-वंशकी कन्याके सम्बन्धसे क्षत्रियत्वका महान्‌ दोष आनेवाला है। यह जानकर उन परम बुद्धिमान्‌ मुनिश्रेष्ठने मन-ही-मन सारे गुण-दोष और बलाबलका विचार किया। तत्पश्चात्‌ कुशिकोंके समस्त कुलको भस्म कर डालनेकी इच्छासे तपोधन च्यवन राजा कुशिकके पास गये और इस प्रकार बोले--“निष्पाप नरेश! मेरे मनमें कुछ कालतक तुम्हारे साथ रहनेकी इच्छा हुई है!

ચ્યવન મુનિ કુશિક પાસે પહોંચી બોલ્યા—“નિષ્પાપ નરેશ! તારી સાથે થોડો સમય વસવાની ઇચ્છા મારા મનમાં ઉત્પન્ન થઈ છે.”

Verse 11

कुशिक उवाच भगवन्‌ सहधर्मो<5यं पण्डितैरिह धार्यते । प्रदानकाले कनन्‍्यानामुच्यते च सदा बुधैः,कुशिकने कहा--भगवन्‌! यह अतिथिसेवारूप सहवधर्म विद्वान्‌ पुरुष यहाँ सदा धारण करते हैं और कन्याओंके प्रदानकाल अर्थात्‌ कन्याके विवाहके समयमें सदा पण्डितजन इसका उपदेश देते हैं

કુશિકે કહ્યું—“ભગવન્! અતિથિસેવા રૂપ આ સહધર્મ અહીં પંડિત પુરુષો સદા ધારણ કરે છે; અને કન્યાદાનના સમયે પણ બુદ્ધિમાન લોકો હંમેશાં આ જ ઉપદેશ આપે છે.”

Verse 12

यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन । तत्कार्य प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमहसि

“પરંતુ, હે તપોધન! જ્યાં ધર્મનું દ્વાર અત્યાર સુધી લંઘાઈ ગયું છે, તે વિષયમાં જે કરવું જરૂરી છે તે હું હવે કરીશ; તમે તેની અનુમતિ આપો.”

Verse 13

तपोधन! अबतक तो इस धर्मके मार्गका पालन नहीं हुआ और समय निकल गया, परंतु अब आपके सहयोग और कृपासे इसका पालन करूँगा। अत: आप मुझे आज्ञा प्रदान करें कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ ।। भीष्म उवाच अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुने: । कुशिको भार्यया सार्थमाजगाम यतो मुनि:

ભીષ્મે કહ્યું—પછી કુશિકે મહામુનિ ચ્યવન માટે આસન લઈને, પત્ની સાથે મুনি જ્યાં હતા ત્યાં ગયો.

Verse 14

इतना कहकर राजा कुशिकने महामुनि च्यवनको बैठनेके लिये आसन दिया और स्वयं अपनी पत्नीके साथ उस स्थानपर आये, जहाँ वे मुनि विराजमान थे ।। प्रगृह्य राजा भृंगारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत्‌ | कारयामास सर्वाक्ष क्रियास्तस्य महात्मन:,राजाने स्वयं गड्ढआ हाथमें लेकर मुनिको पैर धोनेके लिये जल निवेदन किया। इसके बाद उन महात्माको अर्घ्य आदि देनेकी सम्पूर्ण क्रियाएँ पूर्ण करायीं

આવું કહી રાજા કુશિકે મહામુનિ ચ્યવનને બેસવા માટે આસન આપ્યું અને પોતે પત્ની સાથે ત્યાં આવ્યા જ્યાં મુનિ વિરાજમાન હતા. પછી રાજાએ ભૃંગાર હાથમાં લઈને સ્વયં મુનિના પાદપ્રક્ષાલન માટે પાદ્યજળ અર્પણ કર્યું; ત્યારબાદ અર્ઘ્ય વગેરે আতિથ્ય-સત્કારની સર્વ વિધિઓ તે મહાત્મા માટે યથાવિધી પૂર્ણ કરાવી।

Verse 15

ततः स राजा च्यवनं मधुपर्क यथाविधि । ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रत:,इसके बाद नियमतः व्रत पालन करनेवाले महामनस्वी राजा कुशिकने शान्तभावसे च्यवन मुनिको विधिपूर्वक मधुपर्क भोजन कराया

ત્યારબાદ નિયતવ્રત પાળનાર મહાત્મા રાજા કુશિકે શાંતચિત્તે ચ્યવન મુનિને યથાવિધી મધુપર્ક ગ્રહણ કરાવ્યો।

Verse 16

सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत्‌ । भगवन्‌ परवन्‍न्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे,इस प्रकार उन ब्रह्मर्षिका यथावत्‌ सत्कार करके वे फिर उनसे बोले--“भगवन्‌! हम दोनों पति-पत्नी आपके अधीन हैं। बताइये, हम आपकी क्‍या सेवा करें

આ રીતે તે બ્રહ્મર્ષિનું યથાવત્ સન્માન કરીને તેઓ ફરી બોલ્યા—“ભગવન્! અમે પતિ-પત્ની બંને આપના અધિન છીએ. કહો, અમે આપની કઈ સેવા કરીએ?”

Verse 17

यदि राज्यं यदि धनं यदि गा: संशितव्रत । यज्ञदानानि च तथा ब्रहि सर्व ददामि ते,“कठोर व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! यदि आप राज्य, धन, गौ एवं यज्ञके निमित्त दान लेना चाहते हों तो बतावें। वह सब मैं आपको दे सकता हूँ। यह राजभवन, यह राज्य और यह धर्मानुकूल राज्यसिंहासन--सब आपका है। आप ही राजा हैं, इस पृथ्वीका पालन कीजिये। मैं तो सदा आपकी आज्ञाके अधीन रहनेवाला सेवक हूँ

“દૃઢ અને કઠોર વ્રતવાળા મહર્ષે! રાજ્ય હોય કે ધન, ગાયો હોય કે યજ્ઞાર્થે દાન—જે કંઈ આપને જોઈએ તે કહો; તે બધું હું આપને આપી દઈશ.”

Verse 18

इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते । राजा त्वमसि शाध्युर्वीमहं तु परवांस्त्वयि,“कठोर व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! यदि आप राज्य, धन, गौ एवं यज्ञके निमित्त दान लेना चाहते हों तो बतावें। वह सब मैं आपको दे सकता हूँ। यह राजभवन, यह राज्य और यह धर्मानुकूल राज्यसिंहासन--सब आपका है। आप ही राजा हैं, इस पृथ्वीका पालन कीजिये। मैं तो सदा आपकी आज्ञाके अधीन रहनेवाला सेवक हूँ

“આ ઘર, આ રાજ્ય અને ધર્માનુસાર સ્થાપિત આ સિંહાસન—બધું આપનું છે. સાધુ ઋષે! રાજા તમે જ છો; પૃથ્વીનું પાલન કરો. હું તો સદા આપના અધિન, આજ્ઞાપાલક સેવક છું.”

Verse 19

एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा । कुशिकं प्रत्युवाचेद॑ मुदा परमया युत:

એ રીતે વચન કહ્યા પછી, ત્યારે ભૃગુવંશીય ચ્યવન પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ કুশિકને પ્રતિઉત્તર બોલ્યા।

Verse 20

उनके ऐसा कहनेपर भृगुपुत्र च्यवन मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और कुशिकसे इस प्रकार बोले-- ।। न राज्यं कामये राजन्‌ न धनं न च योषित: । नचगानवच वैदेशान्‌ न यज्ञ श्रूयतामिदम्‌,“राजन! न मैं राज्य चाहता हूँ न धन। न युवतियोंकी इच्छा रखता हूँ न गौओं, देशों और यज्ञकी ही। आप मेरी यह बात सुनिये

રાજન! મને રાજ્ય નથી જોઈએ, ધન નથી જોઈએ, સ્ત્રીઓની ઇચ્છા નથી. ગાયો, દેશો કે યજ્ઞ પણ નહીં—મારી આ વાત સાંભળો।

Verse 21

नियम किंचिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते । परिचर्योडस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशड्कया,“यदि आपलोगोंको जँचे तो मैं एक नियम आरम्भ करूँगा। उसमें आप दोनों पति- पत्नीको सर्वथा सावधान रहकर बिना किसी हिचकके मेरी सेवा करनी होगी”

જો તમને બંનેને ગમે, તો હું એક નિયમ શરૂ કરીશ; તે નિયમ હેઠળ તમે બંને—પતિ-પત્ની—કોઈ શંકા કે સંકોચ વિના મારી સેવા કરશો।

Verse 22

एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतु: । प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत,मुनिकी यह बात सुनकर राजदम्पतिको बड़ा हर्ष हुआ। भारत! उन दोनोंने उन्हें उत्तर दिया, “बहुत अच्छा, हम आपकी सेवा करेंगे”

તેણે એમ કહ્યે ત્યારે તે દંપતી હર્ષિત થયા. હે ભારત! તેમણે તે ઋષિને ઉત્તર આપ્યો—“એમ જ થાઓ; અમે તમારી સેવા કરીશું।”

Verse 23

अथ तं कुशिको हृष्ट: प्रावेशयदनुत्तमम्‌ । गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्‌,तदनन्तर राजा कुशिक महर्षि च्यवनको बड़े आनन्दके साथ अपने सुन्दर महलके भीतर ले गये। वहाँ उन्होंने मुनिको एक सजा-सजाया कमरा दिखाया, जो देखने योग्य था

પછી હર્ષિત કুশિક તેમને નિવાસના ઉત્તમ ભાગમાં લઈ ગયા અને ત્યારબાદ તે મુનિને જોવા યોગ્ય, સજાવટદાર કક્ષ બતાવ્યો।

Verse 24

इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम्‌ । प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तु ते तपोधन,उस घरको दिखाकर वे बोले--“तपोधन! यह आपके लिये शय्या बिछी हुई है। आप इच्छानुसार यहाँ आराम कीजिये। हमलोग आपको प्रसन्न रखनेका प्रयत्न करेंगे”

તે શય્યા તરફ બતાવીને તેઓ બોલ્યા—“તપોધન! આ શય્યા તમારા માટે પાથરેલી છે. તમે ઇચ્છા મુજબ અહીં રહી આરામ કરો. તમને પ્રસન્ન રાખવા અમે પ્રયત્ન કરીશું.”

Verse 25

अथ सूर्योडतिचक्राम तेषां संवदतां तथा । अथर्षिश्षलोदयामास पानमन्नं तथैव च,इस प्रकार उनमें बातें होते-होते सूर्यास्त हो गया। तब महर्षिने राजाको अन्न और जल ले आनेकी आज्ञा दी

આ રીતે વાતચીત ચાલતી હતી ત્યાં સુધી સૂર્યાસ્ત થઈ ગયો. ત્યારબાદ મહર્ષિએ રાજાને પીવા માટે પાણી અને ભોજન પણ લાવવા આદેશ આપ્યો.

Verse 26

तमपृच्छत्‌ ततो राजा कुशिक: प्रणतस्तदा । किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्‌,उस समय राजा कुशिकने उनके चरणोंमें प्रणाम करके पूछा--“महर्ष! आपको कौन- सा भोजन अभीष्ट है? आपकी सेवामें क्या-क्या सामान लाऊँ?”'

ત્યારે રાજા કુશિકે નમ્રતાથી પ્રણામ કરીને પૂછ્યું—“મહર્ષે! તમને કયો પ્રકારનો ભોજન પ્રિય છે? તમારી સેવામાં હું શું શું ઉપસ્થિત કરું?”

Verse 27

ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम्‌ । औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत,भरतनन्दन! यह सुनकर वे बड़ी प्रसन्नताके साथ राजासे बोले--'तुम्हारे यहाँ जो भोजन तैयार हो, वही ला दो”

આ સાંભળી તેઓ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ રાજાને બોલ્યા—“હે ભારતનંદન! તમારા ઘરમાં જે ભોજન તૈયાર હોય તે જ લાવી આપો.”

Verse 28

तद्बच: पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिव: । यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप,नरेश्वर! राजा मुनिके उस कथनका आदर करते हुए “जो आज्ञा" कहकर गये और जो भोजन तैयार था, उसे लाकर उन्होंने मुनिके सामने प्रस्तुत कर दिया

તે વચનોનું સન્માન કરીને રાજાએ કહ્યું—“તથાસ્તુ।” પછી જે ભોજન તૈયાર હતું તે લાવી તેમણે મુનિ સમક્ષ અર્પણ કર્યું.

Verse 29

ततः स भुक्त्वा भगवान्‌ दम्पती प्राह धर्मवित्‌ । स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो,प्रभो! तदनन्तर भोजन करके धर्मज्ञ भगवान्‌ च्यवनने राजदम्पत्तिसे कहा--“अब मैं सोना चाहता हूँ, मुझे नींद सता रही है”

ત્યારબાદ ભોજન કરીને ધર્મજ્ઞ ભગવાન ચ્યવન રાજદંપતીને બોલ્યા— “હવે હું સૂવા ઇચ્છું છું; નિદ્રા મને દબાવે છે, પ્રભો! પ્રભો!”

Verse 30

ततः शय्यागृहं प्राप्प भगवानृषिसत्तम: । संविवेश नरेशस्तु सपत्नीक: स्थितो5भवत्‌,इसके बाद मुनिश्रेष्ठ भगवान्‌ च्यवन शयनागारमें जाकर सो गये और पत्नीसहित राजा कुशिक उनकी सेवामें खड़े रहे

પછી ઋષિશ્રેષ્ઠ ભગવાન ચ્યવન શયનગૃહમાં જઈ શયન કર્યા; અને રાજા કુશિક પત્ની સહિત ત્યાં ઊભા રહી તેમની સેવા કરતા રહ્યા.

Verse 31

न प्रबोध्यो5स्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गव: । संवाहितव्यौ मे पादौ जागृतव्यं च तेडनिशम्‌,उस समय भृगुपुत्रने उन दोनोंसे कहा--'तुमलोग सोते समय मुझे जगाना मत। मेरे दोनों पैर दबाते रहना और स्वयं भी निरन्तर जागते रहना”

ત્યારે ભૃગુપુત્રે બંનેને કહ્યું— “હું ઊંઘમાં હોઉં ત્યારે મને જગાડશો નહીં. મારા બંને પગ દબાવતા રહેજો અને તમે પણ અવિરત જાગતા રહેજો.”

Verse 32

अविशड्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित्‌ | न प्रबोधयतां तौ च दम्पती रजनीक्षये,धर्मज्ञ राज कुशिकने नि:ःशंक होकर कहा, “बहुत अच्छा'। रात बीती, सबेरा हुआ, किंतु उन पति-पत्नीने मुनिको जगाया नहीं

ધર્મજ્ઞ કુશિક નિઃશંક થઈ બોલ્યો— “તથાસ્તુ, બહુ સારું.” રાત વીતી, સવાર થઈ; છતાં તે દંપતીએ મુનિને જગાડ્યા નહીં.

Verse 33

यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा । बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती,महाराज! वे दोनों दम्पति मन और इन्द्रियोंको वशमें करके महर्षिके आज्ञानुसार उनकी सेवामें लगे रहे

મહારાજ! તે સમયે તે દંપતી મહર્ષિના આદેશ મુજબ સેવામાં જ પરમ તત્પર બન્યા; મન અને ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખીને તેઓ પ્રયત્નપૂર્વક પરિચર્યા કરતા રહ્યા.

Verse 34

ततः स भगवान्‌ विप्र: समादिश्य नराधिपम्‌ | सुष्वापैकेन पाश्वेन दिवसानेकविंशतिम्‌,उधर ब्रह्मर्षि भगवान्‌ च्यवन राजाको सेवाका आदेश देकर इक्कीस दिनोंतक एक ही करवटसे सोते रह गये

પછી તે ભગવદ્ભાવયુક્ત બ્રહ્મર્ષિએ નરાધિપને ઉપદેશ આપી, એક જ બાજુએ એકવીસ દિવસ સુધી શયન કર્યું.

Verse 35

स तु राजा निराहार: सभार्य: कुरुनन्दन | पर्युपासत त॑ हृष्टक्ष्यवनाराधने रत:

કુરુનંદન! તે રાજા પત્ની સહિત નિરાહાર રહી આનંદપૂર્વક તેમની સેવા-ઉપાસના કરતો રહ્યો અને ચ્યવનની આરાધનામાં જ રત રહ્યો.

Verse 36

कुरुनन्दन! राजा और रानी बिना कुछ खाये-पीये हर्षपूर्वक महर्षिकी उपासना और आराधनामें लगे रहे ।। भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधन: । अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्वक्राम महातपा:,बाईसवें दिन तपस्याके धनी महातपस्वी च्यवन अपने आप उठे और राजासे कुछ कहे बिना ही महलसे बाहर निकल गये

પછી તપોધન મહાતપસ્વી ભાર્ગવ ચ્યવન બાવીસમા દિવસે સ્વયં ઊભા થયા અને રાજાને કશું કહ્યા વિના રાજભવનમાંથી બહાર નીકળી ગયા.

Verse 37

तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेती नावलोकयत्‌,राजा-रानी भूखसे पीड़ित और परिश्रमसे दुर्बल हो गये थे। तो भी वे मुनिके पीछे-पीछे गये, परंतु उन मुनिश्रेष्ठने इन दोनोंकी ओर आँख उठाकर देखातक नहीं

રાજા-રાણી ભૂખથી પીડિત અને પરિશ્રમથી ક્ષીણ થયા છતાં મునિના પગલે પગલે ચાલ્યા; પરંતુ તે મુનિશ્રેષ્ઠે દંપતી તરફ આંખ ઉઠાવીને પણ ન જોયું.

Verse 38

एप जाओ ए7र एतएएचछस्सू ५४८22: ४ ५(८/८, #. की तयोस्तु प्रेक्षतोरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः । अन्तर्तहितो< भूद्‌ राजेन्द्र ततो राजापतत्‌ क्षितौ,राजेन्द्र! वे भूगुकुलशिरोमणि राजा-रानीके देखते-देखते वहाँसे अन्तर्धान हो गये। इससे अत्यन्त दुःखी हो राजा पृथ्वीपर गिर पड़े

રાજેન્દ્ર! તેઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ ભૃગુકુલશિરોભૂષણ તે ભાર્ગવ ત્યાંથી અંતર્ધાન થઈ ગયા; ત્યારે અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રાજા ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 39

स मुहूर्त समाश्वस्य सह देव्या महाद्युति: । पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्‌ परमं तदा,दो घड़ीमें किसी तरह अपनेको सँभालकर वे महातेजस्वी राजा उठे और महारानीको साथ लेकर पुनः मुनिको दूँढ़नेका महान्‌ प्रयत्न करने लगे

થોડી ક્ષણ પોતાને સંભાળી તે મહાતેજસ્વી રાજા ફરી ઊભા થયા; રાણી સાથે લઈને તેમણે મુનિને શોધવા માટે પરમ પ્રયત્ન કર્યો।

Verse 51

इस प्रकार श्रीमहद्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्चवनका उपाख्यानविषयक इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ચ્યવનોપાખ્યાન વિષયક એકાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 52

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં ચ્યવન-કુશિક સંવાદનો બાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત।