Adhyaya 45

Verse 1

अफ्-४-णक+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: पलक गुड आज्ञासे दिव्य पुष्प लाकर उन्हें देना और द्वारा किये गये दुष्कर्मका स्मरण करना भीष्म उवाच विपुलस्त्वकरोत्‌ तीव्र तपः कृत्वा गुरोर्वच: । तपोयुक्तमथात्मानममन्यत स वीर्यवान्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! विपुलने गुरुकी आज्ञाका पालन करके बड़ी कठोर तपस्या की। इससे उनकी शक्ति बहुत बढ़ गयी और वे अपनेको बड़ा भारी तपस्वी मानने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! વિપુલે ગુરુની આજ્ઞાનું પાલન કરીને અત્યંત કઠોર તપસ્યા કરી. તે તપોબળથી તે વીર્યવાન પોતાને મહાતપસ્વી માનવા લાગ્યો.

Verse 2

स तेन कर्मणा स्पर्थन्‌ पृथिवीं पृथिवीपते । चचार गतभी: प्रीतो लब्धकीर्तिवरो नृप,पृथ्वीनाथ! विपुल उस तपस्याद्वारा मन-ही-मन गर्वका अनुभव करके दूसरोंसे स्पर्धा रखने लगे। नरेश्वर! उन्हें गुरुसे कीर्ति और वरदान दोनों प्राप्त हो चुके थे; अतः वे निर्भय एवं संतुष्ट होकर पृथ्वीपर विचरने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—હે પૃથ્વીપતિ! તે કર્મ (તપસ્યા)ના કારણે મનમાં ગર્વ ઊઠ્યો અને તે અન્યોથી સ્પર્ધા કરવા લાગ્યો. હે નૃપ! ગુરુ પાસેથી કીર્તિ અને વર—બન્ને મેળવી તે નિર્ભય અને સંતોષથી પૃથ્વી પર વિહરવા લાગ્યો.

Verse 3

उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभु: । कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च,कुरुनन्दन! शक्तिशाली विपुल उस गुरुपत्नी-संरक्षणरूपी कर्म तथा प्रचुर तपस्याद्वारा ऐसा समझने लगे कि मैंने दोनों लोक जीत लिये

ભીષ્મે કહ્યું—હે કૌરવ્ય! તે કર્મ અને વિપુલ તપસ્યાના બળથી તે શક્તિમાન એવો માનવા લાગ્યો કે ‘મેં બંને લોક જીત્યા છે’.

Verse 4

अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित्‌ कुरुनन्दन । रुच्या भगिन्या आदानं प्रभूतधनधान्यवत्‌,कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले युधिष्ठिर! तदनन्तर कुछ समय बीत जानेपर गुरुपत्नी रुचिकी बड़ी बहिनके यहाँ विवाहोत्सवका अवसर उपस्थित हुआ, जिसमें प्रचुर धन- धान्यका व्यय होनेवाला था

ભીષ્મે કહ્યું—હે કુરુનંદન! થોડો સમય વીતી ગયા પછી રુચીની મોટી બહેનના ઘેર લગ્નોત્સવનો પ્રસંગ આવ્યો; તેમાં બહુ ધન-ધાન્ય ખર્ચાવાનું હતું.

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद्‌ वराड़ना । बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा,उन्हीं दिनों एक दिव्य लोककी सुन्दरी दिव्यांगगा परम मनोहर रूप धारण किये आकाशभमार्गसे कहीं जा रही थी

એ જ સમયે એક દિવ્ય અપ્સરા, પરમ મનોહર રૂપ ધારણ કરીને, આકાશમાર્ગે ગમન કરી.

Verse 6

तस्या: शरीरात्‌ पुष्पाणि पतितानि महीतले । तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत,भारत! उसके शरीरसे कुछ दिव्य पुष्प, जिनसे दिव्य सुगन्ध फैल रही थी, देवशमकि आश्रमके पास ही पृथ्वीपर गिरे

હે ભારત! તેના શરીરમાંથી કેટલાક પુષ્પો ધરતી પર પડ્યા; તેના આશ્રમની નજીક જ પડીને તેઓ દિવ્ય સુગંધ ફેલાવતાં હતાં.

Verse 7

तान्यगृह्नात्‌ ततो राजन्‌ रुचिललितलोचना । तदा निमन्त्रकस्तस्या अड्ञेभ्य: क्षिप्रमागमत्‌,राजन! तब मनोहर नेत्रोंवाली रुचिने वे फूल ले लिये। इतनेमें ही अंगदेशसे उसका शीघ्र ही बुलावा आ गया

રાજન! ત્યારે મનોહર નેત્રોવાળી રુચિએ તે પુષ્પો લઈ લીધાં. એટલામાં જ અઙ્ગદેશમાંથી તેને બોલાવવા આવેલ દૂત ઝડપથી આવી પહોંચ્યો.

Verse 8

तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती । भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाड्रेश्वरस्य वै,तात! रुचिकी बड़ी बहिन, जिसका नाम प्रभावती था, अंगराज चित्ररथको ब्याही गयी थी

તાત! તેની મોટી બહેનનું નામ પ્રભાવતી હતું; તે પર્વતાધિપતિ ચિત્રરથની પત્ની બની હતી.

Verse 9

पिनह्ा[ तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी । आमन्त्रिता ततो5गच्छद्‌ रुचिरजड्गपतेर्गृहम्‌,उन दिव्य फूलोंको अपने केशोंमें गूँथकर सुन्दरी रुचि अंगराजके घर आमन्त्रित होकर गयी

તે દિવ્ય પુષ્પો વાળમાં ગૂંથી, તે સુન્દરી—આમંત્રિત થઈ—પછી અઙ્ગાધિપતિ રુચિરના ગૃહે ગઈ.

Verse 10

पुष्पाणि तानि दृष्ट्वा तु तदाड़्जेन्द्रवराड़ना । भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना,उस समय सुन्दर नेत्रोंवाली अंगराजकी सुन्दरी रानी प्रभावतीने उन फ़ूलोंको देखकर अपनी बहिनसे वैसे ही फूल मँगवा देनेका अनुरोध किया

તે પુષ્પો જોઈને અંગરાજની શ્રેષ્ઠ રાણી, કમળનેત્રા પ્રભાવતીએ પોતાની બહેનને એવા જ ફૂલ મંગાવી આપવા વિનંતી કરી।

Verse 11

सा भरत्रें सर्वमाचष्ट रुचि: सुरुचिरानना । भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चा भ्यनन्दत,आश्रममें लौटनेपर सुन्दर मुखवाली रुचिने बहिनकी कही हुई सारी बातें अपने स्वामीसे कह सुनायी। सुनकर ऋषिने उसकी प्रार्थना स्वीकार कर ली

આશ્રમમાં પાછી ફર્યા પછી સુંદરમુખી રુચિએ બહેનએ કહેલી બધી વાતો પોતાના પતિને કહી સંભળાવી; સાંભળીને ઋષિ પ્રસન્ન થયા અને વિનંતી સ્વીકારી।

Verse 12

ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपा: । पुष्पार्थे चोदयामास गच्छ गच्छेति भारत,भारत! तब महा तपस्वी देवशर्माने विपुलको बुलवाकर उन्हें फ़ूल लानेके लिये आदेश दिया और कहा, “जाओ, जाओ'

પછી મહાતપસ્વી દેવશર્માએ વિપુલને બોલાવી પુષ્પો લાવવા માટે પ્રેરિત કર્યો અને કહ્યું—“જાઓ, જાઓ, હે ભારત!”

Verse 13

विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपा: । स तथेत्यब्रवीद्‌ राज॑स्तं च देशं जगाम ह,राजन! गुरुकी आज्ञा पाकर महा तपस्वी विपुल उसपर कोई अन्यथा विचार न करके “बहुत अच्छा” कहते हुए उस स्थानकी ओर चल दिये जहाँ आकाशशसे वे फूल गिरे थे। वहाँ और भी बहुत-से फूल पड़े हुए थे, जो कुम्हलाये नहीं थे

રાજન! મહાતપસ્વી વિપુલે ગુરુના વચન પર કોઈ વિપરીત વિચાર કર્યા વિના “તથાસ્તુ” કહી તે સ્થળ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 14

यस्मिन्‌ देशे तु तान्यासन्‌ पतितानि नभस्तलात्‌ | अम्लानान्यपि तत्रासन्‌ कुसुमान्यपराण्यपि,राजन! गुरुकी आज्ञा पाकर महा तपस्वी विपुल उसपर कोई अन्यथा विचार न करके “बहुत अच्छा” कहते हुए उस स्थानकी ओर चल दिये जहाँ आकाशशसे वे फूल गिरे थे। वहाँ और भी बहुत-से फूल पड़े हुए थे, जो कुम्हलाये नहीं थे

રાજન! જે પ્રદેશમાં તે પુષ્પો આકાશમાંથી પડ્યા હતા, ત્યાં જ બીજા પણ ઘણા પુષ્પો પડેલા હતા—તે પણ તાજા હતા, કુમળાયા નહોતા।

Verse 15

स ततस्तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च | प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत,भारत! तदनन्तर अपने तपसे प्राप्त हुए उन दिव्य सुगन्धसे युक्त मनोहर दिव्य पुष्पोंको विपुलने उठा लिया

ત્યારબાદ, હે ભરત! પોતાના તપથી પ્રાપ્ત થયેલા દિવ્ય સુગંધથી યુક્ત તે મનોહર દિવ્ય પુષ્પો તેણે એકત્ર કર્યા.

Verse 16

सम्प्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोवंचनकारक: । तदा जगाम तूर्ण च चम्पां चम्पकमालिनीम्‌,गुरुकी आज्ञाका पालन करनेवाले विपुल उन फूलोंको पाकर मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और तुरंत ही चम्पाके वृक्षोंसे घिरी हुई चम्पा नगरीकी ओर चल दिये

તે પુષ્પો પ્રાપ્ત કરીને તે અંતરમાં આનંદિત થયો; ગુરુને છેતરનાર ન બની, ગુરુઆજ્ઞા પૂર્ણ કરવા ચમ્પકવૃક્ષોની માળાથી શોભિત ચમ્પા નગરી તરફ તે તત્કાળ નીકળી પડ્યો.

Verse 17

स वने निर्जने तात ददर्श मिथुनं नृणाम्‌ । चक्रवत्‌ परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम्‌,तात! एक निर्जन वनमें आनेपर उन्होंने स्त्री-पुरुषके एक जोड़ेको देखा, जो एक- दूसरेका हाथ पकड़कर कुम्हारके चाकके समान घूम रहे थे

તાત! નિર્જન વનમાં તેણે સ્ત્રી-પુરુષનું એક જોડું જોયું; તેઓ એકબીજાનો હાથ પકડી કુંભારના ચાકની જેમ ફરતા હતા.

Verse 18

तत्रैकस्तूर्णमगमत्‌ तत्पदे च विवर्तयन्‌ । एकस्तु न तदा राजंश्वक्रतु: कलहं तत:,राजन! उनमेंसे एकने अपनी चाल तेज कर दी और दूसरेने वैसा नहीं किया। इसपर दोनों आपसमें झगड़ने लगे

રાજન! તેમાંના એકે ત્યાં જ ઝડપ વધારી અને પગલાંની ચાલ પણ બદલી; પરંતુ બીજા એ સમયે તેમ ન કર્યું. આ તફાવતથી જ તેમના વચ્ચે કલહ ઊભો થયો.

Verse 19

त्वं शीघ्र गच्छसीत्येकोब्रवीज्नेति तथा पर: । नेति नेति च तौ राजन्‌ परस्परमथोचतु:,नरेश्वर! एकने कहा--“'तुम जल्दी-जल्दी चलते हो।' दूसरेने कहा, “नहीं।” इस प्रकार दोनों एक-दूसरेपर दोषारोपण करते हुए एक-दूसरेको “नहीं-नहीं” कह रहे थे

નરેશ્વર! એકે કહ્યું—“તું બહુ ઝડપથી ચાલે છે.” બીજાએ કહ્યું—“ના.” આમ, રાજન, બંને “ના-ના” કહેતા પરસ્પર વિરોધ કરીને એકબીજા પર દોષારોપણ કરવા લાગ્યા.

Verse 20

तयोर्विस्पर्थतोरेवे शपथो5यमभूत्‌ तदा । सहसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतु:

તે બંને પરસ્પર સ્પર્ધા કરતાં કરતાં ત્યારે આ શપથ રચાઈ. પછી સહસા વિપુલને ઉદ્દેશીને તેમણે ધૈર્યભર્યા અને અત્યંત પ્રભાવશાળી વચનો ઉચ્ચાર્યા.

Verse 21

इस प्रकार एक-दूसरेसे स्पर्धा रखते हुए उन दोनोंमें शपथ खानेकी नौबत आ गयी। फिर तो सहसा विपुलको लक्ष्य करके वे दोनों इस प्रकार बोले-- ।। आवयोरनृतं प्राह यस्तस्याभूद्‌ द्विजस्य वै | विपुलस्य परे लोके या गति: सा भवेदिति,“हमलोगोंमेंसे जो भी झूठ बोलता है उसकी वही गति होगी जो परलोकमें ब्राह्मण विपुलके लिये नियत हुई है”

આ રીતે પરસ્પર સ્પર્ધા કરતાં કરતાં બંનેને શપથ લેવાની સ્થિતિ આવી. ત્યારે સહસા બ્રાહ્મણ વિપુલને ઉદ્દેશીને તેમણે કહ્યું—“અમામાંથી જેણે અસત્ય કહ્યું હોય, તેને પરલોકમાં એ જ ગતિ પ્રાપ્ત થાઓ જે બ્રાહ્મણ વિપુલ માટે નિર્ધારિત છે.”

Verse 22

एतत्‌ श्र॒ुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनो5भवत्‌ | एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्षायं परिश्रम:,यह सुनकर विपुलके मुँहपर विषाद छा गया। “मैं ऐसी कठोर तपस्या करनेवाला हूँ तो भी मेरी दुर्गति होगी। तब तो तपस्या करनेका वह घोर परिश्रम कष्टदायक ही सिद्ध हुआ

આ સાંભળીને વિપુલનું મુખ વિષાદથી ઢળી ગયું. તેણે વિચાર્યું—“હું તો એવી કઠોર તપશ્ચર્યા કરું છું, છતાં જો મારી દુર્ગતિ થવાની હોય, તો તપશ્ચર્યાનો આ ઘોર પરિશ્રમ તો માત્ર કષ્ટ જ સાબિત થયો.”

Verse 23

मिथुनस्यास्य कि मे स्यात्‌ कृतं पापं यथा गति: । अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मेडद्य वै,“मेरा ऐसा कौन-सा पाप है जिसके अनुसार मेरी वह दुर्गति होगी जो समस्त प्राणियोंके लिये अनिष्ट है एवं इस स्त्री-पुरुषके जोड़ेको मिलनेवाली है, जिसका इन्होंने आज मेरे समक्ष वर्णन किया है!

“મેં એવું કયું પાપ કર્યું છે કે મને એવી ગતિ મળે—જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે અનિષ્ટ છે—અને જે આ સ્ત્રી-પુરુષના જોડા માટે કહેવામાં આવી છે, જેનું વર્ણન તેમણે આજે મારી સામે કર્યું?”

Verse 24

एवं संचिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम । अवाड्मुखो दीनमना दध्यौ दुष्कृतमात्मन:,नृपश्रेष्ठ! ऐसा सोचते हुए ही विपुल नीचे मुँह किये दीनचित्त हो अपने दुष्कर्मका स्मरण करने लगे

નૃપશ્રેષ્ઠ! આમ વિચારતા વિચારતા વિપુલ માથું નીચે ઝુકાવી, દીનમન થઈ, પોતાના જ દુષ્કર્મનું સ્મરણ કરવા લાગ્યો.

Verse 25

ततः षडन्यान्‌ पुरुषानक्षै: काउ्चनराजतै: । अपश्यद्‌ दीव्यमानान्‌ वै लोभहर्षान्वितांस्तथा,तदनन्तर विपुलको दूसरे छ: पुरुष दिखायी पड़े, जो सोने-चाँदीके पासे लेकर जूआ खेल रहे थे और लोभ तथा हर्षमें भरे हुए थे। वे भी वही शपथ कर रहे थे जो पहले स्त्री- पुरुषके जोड़ेने की थी। उन्होंने विपुलको लक्ष्य करके कहा--

ભીષ્મે કહ્યું—પછી વિપુલએ બીજા છ પુરુષોને જોયા, જે સોના-ચાંદીના પાસાંથી જુગાર રમતા હતા. તેઓ લોભ અને હર્ષમાં મગ્ન હતા અને પહેલાંના સ્ત્રી-પુરુષ યુગલે લીધેલી એ જ શપથ તેઓ પણ ઉચ્ચારતા હતા. વિપુલ તરફ નજર સ્થિર કરીને તેમણે તેને કહ્યું.

Verse 26

कुर्वतः शपथं तेन य: कृतो मिथुनेन तु । विपुलं वै समुद्दिश्य तेडपि वाक्यमथाब्रुवन्‌,तदनन्तर विपुलको दूसरे छ: पुरुष दिखायी पड़े, जो सोने-चाँदीके पासे लेकर जूआ खेल रहे थे और लोभ तथा हर्षमें भरे हुए थे। वे भी वही शपथ कर रहे थे जो पहले स्त्री- पुरुषके जोड़ेने की थी। उन्होंने विपुलको लक्ष्य करके कहा--

ભીષ્મે કહ્યું—જે શપથ તે સ્ત્રી-પુરુષ યુગલે લીધી હતી, એ જ શપથ તેમણે પણ પુનઃ ઉચ્ચારી. ત્યારબાદ વિપુલને ઉદ્દેશીને તેઓ બોલ્યા.

Verse 27

लोभमास्थाय योअस्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत्‌ । विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्लुयात्‌,“हमलोगोंमेंसे जो लोभका आश्रय लेकर बेईमानी करनेका साहस करेगा, उसको वही गति मिलेगी, जो परलोकमें विपुलको मिलनेवाली है--

ભીષ્મે કહ્યું—અમામાંથી જે કોઈ લોભનો આશ્રય લઈને અનીતિ કરવા ધૃષ્ટતા કરશે, તેને પરલોકમાં વિપુલને જે ગતિ મળવાની છે, એ જ ગતિ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 28

एतत्‌ श्र॒त्वा तु विपुलो नापश्यद्‌ धर्मसंकरम्‌ । जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मन:,कुरुनन्दन! यह सुनकर विपुलने जन्मसे लेकर वर्तमान समयतकके अपने समस्त कर्मोका स्मरण किया; किंतु कभी कोई धर्मके साथ पापका मिश्रण हुआ हो, ऐसा नहीं दिखायी दिया

ભીષ્મે કહ્યું—હે કૌરવકુલભૂષણ! આ સાંભળીને વિપુલે જન્મથી લઈને આજ સુધી પોતાના કરેલા કર્મોનું વિચારમંથન કર્યું; પરંતુ પોતાના અંદર ક્યાંય ‘ધર્મસંકર’—અર્થાત્ ધર્મમાં પાપનું મિશ્રણ—તેને દેખાયું નહીં.

Verse 29

सम्प्रदध्यौ तथा राजन्नग्नावग्निरिवाहित: । दहामानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम्‌,राजन! परंतु अपने विषयमें वैसा शाप सुनकर जैसे एक आगमें दूसरी आग रख दी गयी हो और उसकी ज्वाला और भी बढ़ गयी हो, उसी प्रकार विपुलका हृदय शोकाग्निसे दग्ध होने लगा और उसी अवस्थामें वे पुन-अपने कार्योंपर विचार करने लगे

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! એવો શાપ સાંભળીને વિપુલ ફરી ઊંડા વિચારમાં પડ્યો—જાણે એક અગ્નિ પર બીજી અગ્નિ મૂકાઈ હોય. તેનું મન વધુ દહક્યું; અને અંતરના શોકાગ્નિથી દગ્ધ થઈ તે ફરી વિચારવા લાગ્યો કે હવે શું કરવું.

Verse 30

तस्य चिन्तयतस्तात वहूव्यो दिननिशा ययु: । इदमासीन्मनसि स रुच्या रक्षणकारितम्‌,तात! इस प्रकार चिन्ता करते हुए उनके कई दिन और कई रातें बीत गयीं। तब गुरुपत्नी रुचिकी रक्षाके कारण उनके मनमें ऐसा विचार उठा--

હે પ્રિય! આમ વિચાર કરતાં કરતાં તેના અનેક દિવસો અને રાતો વીતી ગયા. ત્યાર પછી રૂચિનું રક્ષણ કરવાના હેતુથી તેના મનમાં એક દૃઢ નિશ્ચય ઊભો થયો.

Verse 31

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद्‌ गुरोस्तथा,“मैंने जब गुरुपत्नीकी रक्षाके लिये उनके शरीरमें सूक्ष्मरूपसे प्रवेश किया था तब मेरी लक्षणेन्द्रिय उनकी लक्षणेन्द्रियसे और मुख उनके मुखसे संयुक्त हुआ था। ऐसा अनुचित कार्य करके भी मैंने गुरुजीको यह सच्ची बात नहीं बतायी”

મારી ઇન્દ્રિયો તેની ઇન્દ્રિયો સાથે અને મારું મુખ તેના મુખ સાથે જોડાઈ ગયું હતું. છતાં—ગુરુપત્નીની રક્ષા માટે કરેલું હોવા છતાં—આવું અનુચિત કર્મ કરીને મેં ગુરુજીને આ સત્ય કહ્યું નહીં.

Verse 32

एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा | अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशय:,महाभाग कुरुनन्दन! उस समय विपुलने अपने मनमें इसीको पाप माना और निस्संदेह बात भी ऐसी ही थी

હે કૌરવવંશજ મહાભાગ! તે સમયે વિપુલે પોતાના હૃદયમાં આને પાપકર્મ માન્યું; અને નિઃસંદેહ તે એવું જ હતું.

Verse 33

स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ । पूजयामास च गुरुं विधिवत्‌ स गुरुप्रिय:,चम्पानगरीमें जाकर गुरुप्रेमी विपुलने वे फूल गुरुजीको अर्पित कर दिये और उनका विधिपूर्वक पूजन किया

પછી ગુરુપ્રિય વિપુલે ચમ્પા નગરીમાં જઈ તે પુષ્પો ગુરુજીને અર્પણ કર્યા અને વિધિપૂર્વક ગુરુનું પૂજન કર્યું.

Verse 42

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विपुलोपाख्याने द्विचत्वारिंशो5ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં વિપુલોપાખ્યાનનો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.