Adhyaya 163

Verse 1

अपना छा | अ:-फक्राछ सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: कप नामक दानवोंके द्वारा स्वर्गलोकपर अधिकार जमा लेनेपर ब्राह्म॒णोंका कपोंको भस्म कर देना

ભીષ્મે કહ્યું— “યુધિષ્ઠિર! એટલું થયા છતાં કાર્તવીર્ય અર્જુન મૌન જ રહ્યો. ત્યારે વાયુદેવે ફરી કહ્યું— ‘હે નરાધિપ! બ્રાહ્મણોને વિશેષ રીતે સંબંધિત મુખ્ય કર્તવ્યો અને શ્રેષ્ઠ આદર્શ કર્મો મારી પાસેથી સાંભળો.’”

Verse 2

मदस्यास्यमनुप्राप्ता यदा सेन्द्रा दिवौकस: । तदैव च्यवनेनेह हृता तेषां वसुन्धरा

જ્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓ મદ (અહંકાર/ઉન્માદ)ના મુખમાં પડી ગયા હતા, તે જ સમયે અહીં ચ્યવન મુનિએ તેમની ધરતી પરની અધિકારસત્તા છીનવી લીધી હતી.

Verse 3

उभौ लोकौ हृतौ मत्वा ते देवा दु:खिता5भवन्‌ । शोकार्ताश्चि महात्मानं ब्रह्माणं शरणं ययु:,अपने दोनों लोकोंका अपहरण हुआ जान वे देवता बहुत दुःखी हो गये और शोकसे आतुर हो महात्मा ब्रह्माजीकी शरणमें गये

બન્ને લોકો હરણ થઈ ગયા છે એમ જાણીને દેવતાઓ અત્યંત દુઃખિત થયા. શોકથી વ્યાકુળ બની તેઓ મહાત્મા બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા.

Verse 4

देवा ऊचु मदास्यव्यतिषक्तानामस्माकं लोकपूजित । च्यवनेन हता भूमि: कपैश्नैव दिवं प्रभो

દેવતાઓ બોલ્યા— “લોકપૂજિત પ્રભુ! જ્યારે અમે મદના મુખમાં ફસાઈ ગયા હતા, ત્યારે ચ્યવને અમારી ભૂમિ છીનવી લીધી; અને પ્રભુ, ‘કપ’ નામના દાનવોએ સ્વર્ગ પર અધિકાર જમાવ્યો.”

Verse 5

ब्रह्मोवाच गच्छध्वं शरणं विप्रानाशु सेन्द्रा दिवौकस: । प्रसाद्य तानुभी लोकाववाप्स्यथ यथा पुरा

બ્રહ્માએ કહ્યું— “ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ! તમે તાત્કાલિક બ્રાહ્મણોની શરણમાં જાઓ. તેમને પ્રસન્ન કરશો તો પહેલાંની જેમ તમે બન્ને લોક ફરી પ્રાપ્ત કરશો.”

Verse 6

ते ययु: शरणं विप्रानूचुस्ते कान्‌ जयामहे । इत्युक्तास्ते द्विजान्‌ प्राहुर्जयतेह कपानिति

ભીષ્મે કહ્યું—દેવતાઓ બ્રાહ્મણોની શરણમાં ગયા અને પૂછ્યું—“અમે કોને જીતીએ?” બ્રાહ્મણોએ એમ પૂછતાં દેવતાઓએ કહ્યું—“અહીં ‘કપ’ નામના દાનવોને પરાજિત કરો.”

Verse 7

भूगतान्‌ हि विजेतारो वयमित्यब्रुवन्‌ द्विजा: । ततः कर्म समारब्धं ब्राह्मणै:ः कपनाशनम्‌,तब ब्राह्मणोंने कहा--“हम उन दानवोंको पृथ्वीपर लाकर परास्त करेंगे।” तदनन्तर ब्राह्मणोंने कपविनाशक कर्म आरम्भ किया

દ્વિજોએ કહ્યું—“તેમને ધરતી પર ઉતારીને અમે જીતશું.” ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોએ કપ-નાશક કર્મ આરંભ્યું.

Verse 8

तच्छुत्वा प्रेषितो दूतो ब्राह्मणेभ्यो धनी कपै: । सच तान्‌ ब्राह्मणानाह धनी कपवचो यथा,इसका समाचार सुनकर कपोंने ब्राह्मणोंक पास अपना धनी नामक दूत भेजा, उसने उन ब्राह्मणोंसे कपोंका संदेश इस प्रकार कहा--

આ સમાચાર સાંભળીને કપોએ ‘ધની’ નામના દૂતને બ્રાહ્મણો પાસે મોકલ્યો. તેણે તે બ્રાહ્મણો પાસે જઈ કપોનો સંદેશ યથાવત્ કહ્યો.

Verse 9

भवद्धिः सदृशा: सर्वे कपा: किमिह वर्तते । सर्वे वेदविद: प्राज्ञा: सर्वे च क्रतुयाजिन:

તે બોલ્યો—“હે બ્રાહ્મણો! આ બધા કપ આપના સમાન છે; તો પછી તેમના વિરુદ્ધ અહીં આ શું થઈ રહ્યું છે? તેઓ બધા વેદવિદ્, પ્રાજ્ઞ અને સર્વે યજ્ઞ કરનાર છે.”

Verse 10

सर्वे सत्यव्रताश्वैव सर्वे तुल्या महर्षिभि: | श्रीक्षेव रमते तेषु धारयन्ति श्रियं च ते

તેઓ બધા સત્યવ્રતી છે અને બધા મહર્ષિઓ સમાન છે. શ્રી તેમના વચ્ચે રમે છે અને તેઓ પણ શ્રીને ધારણ કરે છે.

Verse 11

वृथादारान्‌ न गच्छन्ति वृथामांसं न भुञ्जते । दीप्तमन्निं जुह्बते च गुरूणां वचने स्थिता:

ભીષ્મે કહ્યું—તેઓ યોગ્ય વિવાહની બહારની સ્ત્રીઓ સાથે સંગ નથી કરતા; નિષ્ફળ માનીને માંસ કદી ખાતા નથી. પ્રજ્વલિત પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પે છે અને ગુરુજનોના વચનમાં અડગ રહે છે.

Verse 12

सर्वे च नियतात्मानो बालानां संविभागिन: । उपेत्य शनकैर्यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम्‌ | स्वर्गतिं चैव गच्छन्ति तथैव शुभकर्मिण:

ભીષ્મે કહ્યું—તેઓ બધા મનથી સંયમી છે અને બાળકોને તેમનો હિસ્સો વહેંચી આપે છે. નજીક જઈને પણ ધીમે, સંયમથી ચાલે છે. રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે તેઓ સંગ નથી કરતા. આ રીતે શુભ-ધર્મકર્મ કરીને તેઓ સ્વર્ગગતિ પામે છે.

Verse 13

अभुक्तवत्सु नाश्नन्ति गर्भिणीवृद्धकादिषु । पूर्वल्निषु न दीव्यन्ति दिवा चैव न शेरते

ભીષ્મે કહ્યું—ગર્ભિણી સ્ત્રી, વૃદ્ધ વગેરે જેમણે હજી ભોજન ન કર્યું હોય, તેઓ રહે ત્યાં સુધી તેઓ પોતે ભોજન કરતા નથી. તેઓ પૂર્વાહ્નમાં જુગાર રમતા નથી અને દિવસે સૂતા નથી.

Verse 14

एतैश्वान्यैश्व बहुभिग्ुणैर्युक्तान्‌ कर्थं कपान्‌ | विजेष्यथ निवर्तथ्व॑ निवृत्तानां सुखं हि व:

ભીષ્મે કહ્યું—આ અને અન્ય અનેક ગુણોથી યુક્ત એવા ‘કપ’ નામના દાનવોને તમે કેવી રીતે જીતશો? આ અનિચ્છનીય પ્રયત્નથી પાછા વળો; કારણ કે નિવૃત્તિ અને સંયમમાં જ તમારું સાચું સુખ છે.

Verse 15

ब्राह्मणा ऊचु कपान्वयं विजेष्यामो ये देवास्ते वयं स्मृता: । तस्माद्‌ वध्या: कपा<स्माकं धनिन्‌ याहि यथा55गतम्‌

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—અમે કપોને પરાજિત કરીશું; જેને ‘દેવ’ કહે છે, તે ખરેખર અમે જ છીએ. તેથી દેવદ્રોહી કપો અમારા માટે વધ્ય છે. આથી અમે કપકુળને દબાવી દઈશું. હે ધનવાન, જેમ આવ્યો તેમ જ પાછો જા.

Verse 16

धनी गत्वा कपानाह न वो विदप्रा: प्रियंकरा: । गहीत्वास्त्राण्यतो विप्रान्‌ कपा: सर्वे समाद्रवन्‌

ધનવાન પુરુષ કપાઓ પાસે જઈને બોલ્યો—“બ્રાહ્મણો તમારું પ્રિય કરવા ઉદ્યત નથી.” આ સાંભળતાં જ બધા કપા શસ્ત્રાસ્ત્ર હાથમાં લઈને એકસાથે દોડી બ્રાહ્મણો પર તૂટી પડ્યા।

Verse 17

समुदग्रध्वजान्‌ दृष्टवा कपान्‌ सर्वे द्विजातय: । व्यसृजन्‌ ज्वलितानग्नीन्‌ कपानां प्राणनाशनान्‌

ઉંચા ધ્વજાઓ સાથે ધસી આવતા કપાઓને જોઈ બધા દ્વિજ (બ્રાહ્મણો) કપાઓના પ્રાણનાશક પ્રજ્વલિત અગ્નિપ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 18

ब्रह्मसृष्टा हव्यभुज: कपान्‌ हत्वा सनातना: | नभसीव यथाभ्राणि व्यराजन्त नराधिप,नरेश्वर! ब्राह्मणोंके छोड़े हुए सनातन अग्निदेव उन कपोंका संहार करके आकाशमें बादलोंके समान प्रकाशित होने लगे

નરાધિપ! બ્રહ્મસૃષ્ટ, હવ્યભોજી સનાતન અગ્નિદેવોએ કપાઓનો સંહાર કરીને આકાશમાં વાદળોની જેમ તેજથી ઝળહળ્યા।

Verse 19

हत्वा वै दानवान्‌ देवा: सर्वे सम्भूय संयुगे | तेनाभ्यजानन्‌ हि तदा ब्राह्मुणै्निहतान्‌ कपान्‌

તે સમયે બધા દેવતાઓ યુદ્ધમાં એકત્ર થઈ દાનવોનો સંહાર કરી રહ્યા હતા; પરંતુ એ જ સમયે બ્રાહ્મણોએ કપાઓનો વિનાશ કર્યો છે—એ વાત તેમને ખબર પડી નહીં।

Verse 20

अथागम्य महातेजा नारदोडकथयद्‌ विभो | यथा हता महाभागैस्तेजसा ब्राह्मणै: कपा:,प्रभो! तदनन्तर महातेजस्वी नारदजीने आकर यह बात बतायी कि किस प्रकार महाभाग ब्राह्मणोंने अपने तेजसे कपोंका नाश किया है

પ્રભો! ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી નારદજી આવ્યા અને તેમણે જણાવ્યું કે મહાભાગ બ્રાહ્મણોએ પોતાના તેજથી કપાઓનો કેવી રીતે નાશ કર્યો।

Verse 21

नारदस्य वच: श्रुत्वा प्रीता: सर्वे दिवौकस: । प्रशशंसुर्द्धिजांश्चापि ब्राह्मुणांश्व॒ यशस्विन:,नारदजीकी बात सुनकर सब देवता बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने द्विजों और यशस्वी ब्राह्मणोंकी भूरि-भूरि प्रशंसा की

નારદના વચન સાંભળીને સ્વર્ગવાસી બધા દેવતાઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ તેમણે દ્વિજોની—વિશેષ કરીને યશસ્વી બ્રાહ્મણોની—હૃદયપૂર્વક પ્રશંસા કરી.

Verse 22

तेषां तेजस्तथा वीर्य देवानां ववृधे ततः । अवाप्ुवंश्वामरत्वं त्रिषु लोकेषु पूजितम्‌,तदनन्तर देवताओंके तेज और पराक्रमकी वृद्धि होने लगी। उन्होंने तीनों लोकोंमें सम्मानित होकर अमरत्व प्राप्त कर लिया

ત્યારબાદ દેવતાઓનું તેજ અને પરાક્રમ વધવા લાગ્યું. ત્રણેય લોકોમાં પૂજિત થઈ તેમણે પ્રતિષ્ઠિત અમરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 23

इत्युक्तवचन वायुमर्जुन: प्रत्युवाच ह | प्रतिपूज्य महाबाहो यत्‌ तच्छृणु युधिष्ठिर

મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર! વાયુએ આ રીતે (બ્રાહ્મણોના) મહાત્મ્ય કહ્યા પછી, તેમને યથોચિત પૂજી અર્જુને જે ઉત્તર આપ્યો તે સાંભળો.

Verse 24

अजुन उवाच जीवाम्यहं ब्राह्मणार्थ सर्वथा सततं प्रभो | ब्रह्माण्यो ब्राह्मणेभ्यश्ष प्रणणमामि च नित्यश:

અર્જુન બોલ્યો—પ્રભુ! હું સર્વ રીતે અને સદા બ્રાહ્મણોના હિત માટે જ જીવન ધારણ કરું છું. હું બ્રાહ્મણ્યધર્મનો ભક્ત છું અને દરરોજ બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરું છું.

Verse 25

दत्तात्रेयप्रसादाच्च मया प्राप्तमिदं बलम्‌ | लोके च परमा कीर्तिर्धर्मक्षाचरितो महान्‌,विप्रवर दत्तात्रेयजीकी कृपासे मुझे इस लोकमें महान्‌ बल, उत्तम कीर्ति और महान्‌ धर्मकी प्राप्ति हुई है

મુનિવર દત્તાત્રેયના પ્રસાદથી મને આ બળ પ્રાપ્ત થયું. આ લોકમાં મને પરમ કીર્તિ મળી અને મેં મહાન ધર્મનું આચરણ કર્યું.

Verse 26

अहो ब्राह्मणकर्माणि मया मारुत तत्त्वतः । त्वया प्रोक्तानि कार्त्स्न्येन श्रुतानि प्रयतेन च

અર્જુને કહ્યું—હે વાયુદેવ! બ્રાહ્મણોના કર્તવ્યો અને કર્મો કેટલા અદ્ભુત છે! તમે તે મને યથાર્થ રીતે અને સંપૂર્ણપણે કહ્યાં, અને મેં પણ ધ્યાનપૂર્વક બધું સાંભળ્યું છે.

Verse 27

वायुरुवाच ब्राह्मणान्‌ क्षात्रधर्मेण पालयस्वेन्द्रियाणि च । भगुभ्यस्ते भयं घोरं तत्‌ तु कालाद भविष्यति

વાયુએ કહ્યું—રાજન! ક્ષત્રિય-ધર્મ અનુસાર બ્રાહ્મણોની રક્ષા કર અને ઇન્દ્રિયોનું સંયમ પણ રાખ. ભૃગુવંશી બ્રાહ્મણોથી તને ઘોર ભય પ્રાપ્ત થશે; પરંતુ તે ઘણો સમય વીતી ગયા પછી બનશે.

Verse 156

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें वायु देवता और अर्जुनका संवादविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં વાયુદેવ અને અર્જુનના સંવાદવિષયક એકસો છપ્પનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 157

इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં વાયુદેવ અને અર્જુનના સંવાદવિષયક એકસો સત્તાવનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.