Adhyaya 127
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
Upa-parva: Umā–Maheśvara Saṃvāda (Dialogic Episode within Anuśāsana Parva)
Bhīṣma states that Nārada, revered as Nārāyaṇa’s intimate associate, recounts a dialogue of Śaṃkara with Umā. Śiva is depicted performing austerities on the sacred Himavat, surrounded by siddhas and cāraṇas, with a vast retinue of bhūtas, yakṣas, gandharvas, and other beings; the setting is richly ornamented with divine flowers, fragrances, music, and celebratory movement. Umā approaches with attendants, carrying a golden vessel of waters gathered from all tīrthas, accompanied by auspicious mountain streams and floral showers. In playful intimacy, she covers Śiva’s eyes; immediately the assembly is plunged into darkness, ritual sounds cease, and fear spreads as if the sun had vanished. To protect beings, Śiva brings forth a radiant third eye from his forehead; its intense blaze scorches the forested mountain like a cosmic fire. Seeing the mountain’s distress, Umā submits with folded hands; Śiva, pleased, restores the landscape to its natural state. Umā then articulates a structured set of questions: why the third eye arose, why the mountain burned and was restored, and why Śiva bears particular faces, matted hair, the blue throat, the pināka bow, and ascetic marks. Śiva invites her to listen to the causal explanations (hetu) behind these forms, setting up the continuation of the doctrinal-etiological discourse.
Chapter Arc: Bhishma recounts a celestial marvel: Kaikeyi’s daughter Sumana, radiant and seated in a vimana, is questioned by the sage-like Shandili—how did she wash away sin and attain Devaloka? → Shandili presses for the precise vrata and daily conduct behind such a destiny. Sumana begins to enumerate not grand rituals but minute, relentless disciplines of pativrata-life—service, restraint, and alignment of her will with her husband’s. → Sumana’s vow crystallizes into a severe inner law: she honors her husband’s return with seat and worship; she rejects any food he disapproves; she will not disturb his sleep even when urgent work arises—placing his ease above her own impulses and convenience. → The chapter resolves by presenting these practices as the ‘var’ (boon/fruit) of pativrata-dharma: purity of conduct, conquest of ego, and the merit that carries one to luminous worlds. The dialogue frames domestic fidelity as a spiritual path with cosmic consequence.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर २४ श्लोक हैं) पा गा त्रयोविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: शाण्डिली और सुमनाका संवाद--पतिव्रता स्त्रियोंके कर्तव्यका वर्णन युधिछिर उवाच सत्स्त्रीणां समुदाचारं सर्वधर्मविदां वर । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--सम्पूर्ण धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ पितामह! साध्वी स्त्रियोंके सदाचारका क्या स्वरूप है? यह मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ। उसे मुझे बताइये
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પિતામહ! સર્વ ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ! હું આપના મુખેથી સતી સ્ત્રીઓના સદાચારનું સ્વરૂપ સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને તે મને કહો. (દક્ષિણાત્ય અધિક પાઠમાં ૪ શ્લોક ઉમેરતાં કુલ ૨૪ શ્લોક છે.) આ એકસો તેવીસમો અધ્યાય—શાંડિલી અને સુમનાનો સંવાદ; પતિવ્રતા સ્ત્રીઓના કર્તવ્યનું વર્ણન.
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वज्ञां सर्वतत्त्वज्ञां देवलोके मनस्विनीम् । कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत,भीष्मजीने कहा--राजन्! देवलोककी बात है--सम्पूर्ण तत्त्वोंको जाननेवाली सर्वज्ञा एवं मनस्विनी शाण्डिलीदेवीसे केकयराजकी पुत्री सुमनाने इस प्रकार प्रश्न किया--
ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! દેવલોકની વાત છે. સર્વજ્ઞા, સર્વતત્ત્વજ્ઞા અને મનસ્વિની શાંડિલી દેવીને કેકયરાજની પુત્રી સુમનાએ આ રીતે પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 3
केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा | विधूय सर्वपापानि देवलोक॑ त्वमागता,“कल्याणि! तुमने किस बर्ताव अथवा किस सदाचारके प्रभावसे समस्त पापोंका नाश करके देवलोकमें पदार्पण किया है?
ભીષ્મે કહ્યું— “કલ્યાણી! કયા વર્તનથી અથવા કયા સદાચારથી તું સર્વ પાપોને દૂર કરી દેવલોકમાં પહોંચી છે? કયો ધર્મનિયમ તને સ્વર્ગ સુધી લઈ ગયો?”
Verse 4
हुताशनशिखेव त्वं ज्वलमाना स्वतेजसा । सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता,“तुम अपने तेजसे अग्निकी ज्वालाके समान प्रज्वलित हो रही हो और चन्द्रमाकी पुत्रीके समान अपनी उज्ज्वल प्रभासे प्रकाशित होती हुई स्वर्गगलोकमें आयी हो
ભીષ્મે કહ્યું— “તું પોતાના તેજથી યજ્ઞાગ્નિની જ્વાળાની જેમ પ્રજ્વલિત થઈ રહી છે; અને ચંદ્રની પુત્રીની જેમ ઉજ્જ્વલ પ્રભાથી દીપ્ત થઈ સ્વર્ગલોકમાં આવી છે.”
Verse 5
अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा । विमानस्था शुभा भासि सहस्रगुणमोजसा,निर्मल वस्त्र धारण किये थकावट और परिश्रमसे रहित होकर विमानपर बैठी हो। तुम्हारी मंगलमयी आकृति है, तुम अपने तेजसे सहस्रगुनी शोभा पा रही हो
ભીષ્મે કહ્યું— “તું નિર્મળ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, થાક વિના, વિમાનમાં આરૂઢ છે. તારો સ્વરૂપ મંગલમય છે; અને પોતાના તેજથી તું સહસ્રગણી શોભા પામે છે.”
Verse 6
न त्वमल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा । इमं लोकमनुप्राप्ता त्वं हि तत्त्व वदस्व मे
ભીષ્મે કહ્યું— “અલ્પ તપ, માત્ર દાન, અથવા ફક્ત બાહ્ય નિયમોથી તું આ લોકને પ્રાપ્ત કરી નથી. તેથી જે તત્ત્વ છે તે જ મને કહો—યથાર્થ રીતે બોલ.”
Verse 7
'थोड़ी-सी तपस्या थोड़े-से दान या छोटे-मोटे नियमोंका पालन करके तुम इस लोकमें नहीं आयी हो। अत: अपनी साधनाके सम्बन्धमें सच्ची-सच्ची बात बताओ' ।। इति पृष्टा सुमनया मधुरं चारुहासिनी । शाण्डिली निभूतं वाक्यं सुमनामिदमब्रवीत्,सुमनाके इस प्रकार मधुर वाणीमें पूछनेपर मनोहर मुसकानवाली शाण्डिलीने उससे नम्रतापूर्ण शब्दोंमें इस प्रकार कहा--
સુમનાએ આ રીતે મધુર વાણીથી પૂછ્યું. ત્યારે મનોહર હાસ્યવાળી શાંડિલીએ સંયત અને વિનમ્ર શબ્દોમાં સુમનાને આ રીતે કહ્યું.
Verse 8
नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी । न च मुण्डा च जटिला भूत्वा देवत्वमागता,*देवि! मैंने गेरआ वस्त्र नहीं धारण किया, वल्कलव्स्त्र नहीं पहना, मूँड़ नहीं मुड़ाया और बड़ी-बड़ी जटाएँ नहीं रखायीं। वह सब करके मैं देवलोकमें नहीं आयी हूँ
દેવી! મેં ન તો કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કર્યા, ન વલ્કલવસ્ત્ર પહેર્યાં; ન મસ્તક મુંડાવ્યું, ન જટાઓ ધારણ કરી—આવા બાહ્ય તપચિહ્નોથી હું દેવત્વને પ્રાપ્ત થઈ નથી.
Verse 9
अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च । अप्रमत्ता च भर्तारें कदाचिन्नाहमब्रुवम्,“मैंने सदा सावधान रहकर अपने पतिदेवके प्रति मुँहले कभी अहितकर और कठोर वचन नहीं निकाले हैं
હું સદા સાવધાન અને સંયમી રહીને પતિદેવને ક્યારેય—એક વાર પણ—અહિતકારક કે કઠોર વચન બોલી નથી; મારી વાણીથી તેમને દુઃખ ન થાય એમ મેં તેને સંભાળી રાખી.
Verse 10
देवतानां पितृणां च ब्राह्मणानां च पूजने । अप्रमत्ता सदा युक्ता श्वश्रूश्वशुरवर्तिनी,“मैं सदा सास-ससुरकी आज्ञामें रहती और देवता, पितर तथा ब्राह्मणोंकी पूजामें सदा सावधान होकर संलग्न रहती थी
દેવતાઓ, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજામાં હું સદા સાવધાન રહીને જોડાયેલી રહેતી; અને સાસુ-સસરાની આજ્ઞામાં રહી તેમની ઇચ્છા મુજબ વર્તતી.
Verse 11
“किसीकी चुगली नहीं खाती थी। चुगली करना मेरे मनको बिलकुल नहीं भाता था। मैं घरका दरवाजा छोड़कर अन्यत्र नहीं खड़ी होती और देरतक किसीसे बात नहीं करती थी
હું કોઈની ચુગલી કરતી ન હતી; ચુગલી કરવી મારા મનને સર્વથા અપ્રિય હતી. હું ઘરના દ્વારને છોડીને અન્યત્ર ઊભી ન રહેતી અને કોઈ સાથે લાંબા સમય સુધી વાત પણ ન કરતી.
Verse 12
असद वा हसितं किंचिदहितं वापि कर्मणा । रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा,“मैंने कभी एकान्तमें या सबके सामने किसीके साथ अश्लील परिहास नहीं किया तथा मेरी किसी क्रियाद्वारा किसीका अहित भी नहीं हुआ। मैं ऐसे कार्योमें कभी प्रवृत्त नहीं होती थी
મેં ક્યારેય કોઈ સાથે અશોભન પરिहास કર્યો નથી અને મારા કર્મથી કોઈનું અહિત પણ થવા દીધું નથી. એકાંત હોય કે સભા—ગુપ્ત હોય કે પ્રગટ—આવા અનુચિત આચરણમાં હું સર્વથા પ્રવૃત્ત થતી ન હતી.
Verse 13
कार्यार्थ निर्गतं चापि भर्तारें गृहमागतम् । आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता,“यदि मेरे स्वामी किसी कार्यसे बाहर जाकर फिर घरको लौटते तो मैं उठकर उन्हें बैठनेके लिये आसन देती और एकाग्रचित्त हो उनकी पूजा करती थी
મારા સ્વામી કોઈ કાર્યસર બહાર જઈને જ્યારે ઘેર પરત આવતાં, ત્યારે હું ઊભી થઈ તેમને આદરપૂર્વક આસન આપતી અને એકાગ્ર ચિત્તે તેમની પૂજા-સેવા કરતી હતી।
Verse 14
यदन्नं नाभिजानाति यद् भोज्यं नाभिनन्दति । भक्ष्यं वा यदि वा लेहां तत्सव॑ वर्जयाम्यहम्,“मेरे स्वामी जिस अन्नको ग्रहण करने योग्य नहीं समझते थे तथा जिस भक्ष्य, भोज्य या लेह्म आदिको वे नहीं पसंद करते थे, उन सबको मैं भी त्याग देती थी
મારા સ્વામી જે અન્નને સ્વીકારયોગ્ય માનતા ન હતા અને જે ભક્ષ્ય, ભોજ્ય કે લેહ્ય પદાર્થ તેમને ન ગમતા, તે બધું હું પણ ત્યજી દેતી હતી।
Verse 15
कुट॒म्बार्थे समानीतं यर्त्किंचित् कार्यमेव तु । प्रातरुत्थाय तत्सर्व कारयामि करोमि च,'सारे कुट॒म्बके लिये जो कुछ कार्य आ पड़ता, वह सब मैं सबेरे ही उठकर कर-करा लेती थी
કુટુંબના હિત માટે જે કંઈ નાનું-મોટું કાર્ય આવી પડતું, તે હું વહેલી સવારે ઊઠીને બધું જાતે કરતી અને કરાવતી પણ હતી।
Verse 16
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।। आत्मप्रियाणि हित्वापि गर्भसंरक्षणे रता । बालानां वर्जये नित्यं शापं कोप॑ प्रतापनम् ।। अविक्षिप्तानि धान्यानि नान्नविक्षेपणं गृहे । रत्नवत् स्पृहये गेहे गाव: सयवसोदका: ।। समुद्गम्य च शुद्धाहं भिक्षां दद्यां द्विजातिषु ।) “मैं अग्निहोत्रकी रक्षा करती और घरको लीप-पोतकर शुद्ध रखती थी। बच्चोंका प्रतिदिन पालन करती और कन्याओंको नारीधर्मकी शिक्षा देती थी। अपनेको प्रिय लगनेवाली खाद्य वस्तुएँ त्यागकर भी गर्भकी रक्षामें ही सदा संलग्न रहती थी। बच्चोंको शाप (गाली) देना, उनपर क्रोध करना अथवा उन्हें सताना आदि मैं सदाके लिये त्याग चुकी थी। मेरे घरमें कभी अनाज छीटे नहीं जाते थे। किसी भी अन्नको बिखेरा नहीं जाता था। मैं अपने घरमें गौओंको घास-भूसा खिलाकर, पानी पिलाकर तृप्त करती थी और रत्नकी भाँति उन्हें सुरक्षित रखनेकी इच्छा करती थी तथा शुद्ध अवस्थामें मैं आगे बढ़कर ब्राह्मणोंको भिक्षा देती थी ।। प्रवासं यदि मे याति भर्ता कार्येण केनचित् । मंगलैर्बहुभिर्युक्ता भवामि नियता तदा
હું અગ્નિહોત્રની અગ્નિનું રક્ષણ કરતી અને ઘર લિપીને-પોચીને શુદ્ધ રાખતી હતી. બાળકોનું રોજ પાલન કરતી અને કન્યાઓને નારીધર્મનું શિક્ષણ આપતી હતી. પોતાને પ્રિય લાગતી ખાદ્ય વસ્તુઓ ત્યજીને પણ ગર્ભરક્ષણમાં સદા તત્પર રહેતી હતી. બાળકોને શાપ આપવો, તેમના પર ક્રોધ કરવો કે તેમને સતાવવું—આ બધું મેં સદાકાળ માટે ત્યજી દીધું હતું. મારા ઘરમાં કદી અનાજ છાંટાતું નહોતું, ન તો અન્ન બેદરકારીથી વિખેરાતું. હું ઘરની ગાયો ને ચારો ખવડાવી, પાણી પિવડાવી તૃપ્ત કરતી અને રત્ન સમાન તેમની સુરક્ષા ઇચ્છતી. અને શુદ્ધ અવસ્થામાં આગળ વધી દ્વિજોને ભિક્ષા આપતી. જો મારા પતિ કોઈ કાર્યવશ પ્રવાસે જતા, તો હું નિયમ-સંયમથી રહી અનેક મંગલકર્મોમાં રત રહેતી હતી।
Verse 17
यदि मेरे पति किसी आवश्यक कार्यवश कभी परदेश जाते तो मैं नियमसे रहकर उनके कल्याणके लिये नाना प्रकारके मांगलिक कार्य किया करती थी ।। अज्जनं रोचनां चैव स्नानं माल्यानुलेपनम् । प्रसाधन च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि,'स्वामीके बाहर चले जानेपर मैं आँखोंमें आँजन लगाना, ललाटमें गोरोचनका तिलक करना, तैलाभ्यंगपूर्वक स्नान करना, फ़ूलोंकी माला पहनना, अंगोंमें अंगराग लगाना तथा शृंगार करना पसंद नहीं करती थी
સ્વામી બહાર ગયા હોય ત્યારે હું આંખોમાં અંજન લગાવવું, લલાટે ગોરોચનાનો તિલક કરવો, તેલાભ્યંગપૂર્વક સ્નાન કરવું, ફૂલની માળા પહેરવી, સુગંધિત અનુલેપન કરવું કે શૃંગાર કરવો—આમાં આનંદ માનતી ન હતી. તેમની ગેરહાજરીમાં સંયમ રાખીને હું તેમના કલ્યાણ માટે મંગલકર્મો કરતી હતી।
Verse 18
नोत्थापयामि भर्तारें सुखसुप्तमहं सदा । आन्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मन:
ભીષ્મે કહ્યું—મારો પતિ સુખથી સૂતો હોય ત્યારે હું તેને કદી જગાડતી નથી. વચ્ચે કોઈ જરૂરી કાર્ય આવી પડે તો પણ હું અટકી જાઉં છું; અને તેથી મારું મન સંતોષ પામે છે.
Verse 19
“जब स्वामी सुखपूर्वक सो जाते उस समय आवश्यक कार्य आ जानेपर भी मैं उन्हें कभी नहीं जगाती थी। इससे मेरे मनको विशेष संतोष प्राप्त होता था ।। नायासयामि भर्तरं कुटुम्बार्थेडपि सर्वदा । गुप्तगुह्दा सदा चास्मि सुसम्मृष्टनिवेशना,'परिवारके पालन-पोषणके कार्यके लिये भी मैं उन्हें कभी नहीं तंग करती थी। घरकी गुप्त बातोंको सदा छिपाये रखती और घर-आँगनको सदा झाड़-बुहारकर साफ रखती थी
ભીષ્મે કહ્યું—સ્વામી સુખથી સૂઈ જાય ત્યારે જરૂરી કામ આવી પડે તો પણ હું તેમને કદી જગાડતી નહોતી; તેથી મને અંતરમાં ગાઢ સંતોષ મળતો. કુટુંબના પાલનપોષણ માટે પણ હું તેમને કદી તકલીફ આપતી નહોતી. ઘરની ગુપ્ત વાતો હું સદા છુપાવી રાખતી અને ઘર-આંગણું હંમેશાં ઝાડૂ મારી સ્વચ્છ તથા ગોઠવેલું રાખતી હતી.
Verse 20
इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता । अरुन्धतीव नारीणां स्वर्गलोके महीयते,'जो स्त्री सदा सावधान रहकर इस धर्ममार्गकका पालन करती है, वह नारियोंमें अरुन्धतीके समान आदरणीय होती है और स्वर्गलोकमें भी उसकी विशेष प्रतिष्ठा होती है!
ભીષ્મે કહ્યું—જે સ્ત્રી સદા સાવધાન અને સંયમિત રહી આ ધર્મપથનું પાલન કરે છે, તે સ્ત્રીઓમાં અરુંધતી સમાન પૂજનીય બને છે; અને સ્વર્ગલોકમાં પણ તેને વિશેષ પ્રતિષ્ઠા મળે છે.
Verse 21
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! सुमनाको इस प्रकार पातितव्रत्य धर्मका उपदेश देकर तपस्विनी महाभागा शाण्डिली देवी तत्काल वहाँ अदृश्य हो गयीं
ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! આ રીતે સુમનાને પાતિતવ્રત્ય-ધર્મનો ઉપદેશ આપી તપસ્વિની મહાભાગા દેવી શાંડિલી તત્કાળ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ.
Verse 22
यश्चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत् पर्वणि पर्वणि । स देवलोकं सम्प्राप्य नन्दने स सुखी वसेत्,पाण्डुनन्दन! जो प्रत्येक पर्वके दिन इस आख्यानका पाठ करता है, वह देवलोकमें पहुँचकर नन्दनवनमें सुखपूर्वक निवास करता है
ભીષ્મે કહ્યું—પાંડુનંદન! જે દરેક પર્વના દિવસે આ પાંડવાખ્યાનનું પાઠ કરે છે, તે દેવલોકને પ્રાપ્ત કરીને નંદનવનમાં સુખપૂર્વક વસે છે.
Verse 23
भीष्म उवाच एतदाख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी । पतिधर्म महाभागा जगामादर्शनं तदा
ભીષ્મે કહ્યું—આ વૃત્તાંત સુમનાને કહીને તે તપસ્વિની દેવી, પતિધર્મમાં અડગ મહાભાગા, તે સમયે અદૃશ્ય થઈ ગઈ।
Verse 113
पैशुन्ये न प्रवर्तामि न ममैतन्मनोगतम् । अद्वारि न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च
હું પૈશુન્ય (ચુગલી/નિંદા)માં પ્રવૃત્ત થતો નથી; એવો વિચાર પણ મારા મનમાં ઊઠતો નથી. હું બીજાના દ્વારે ઊભો રહી અટકતો નથી અને લાંબું બોલતો પણ નથી।
Verse 122
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં મૈત્રેયની ભિક્ષાવિષયક એકસો બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 123
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शाण्डिलीसुमनासंवादे त्रयोविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં શાંડિલી–સુમના સંવાદનો એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત।
Frequently Asked Questions
The tension is between intimate play and cosmic consequence: a private act (covering the eyes) produces public disorder (darkness), requiring authority to intervene responsibly to protect beings.
Power (tejas) is justified by protection and restoration: even when destructive capacity manifests, it is subordinated to re-establishing order and relieving fear, modeling disciplined sovereignty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; instead, the chapter functions as an etiological prologue, promising causal explanations (hetu) for Śiva’s forms and thereby grounding devotional understanding in narrative reasoning.