Adhyaya 122
Adhyāya 122 — Śruta-vṛtta-yukta Brāhmaṇa and the Ethics of Dāna (Maitreya–Vyāsa Saṃvāda)
Upa-parva: Dāna-Dharma (Gift-Ethics) Instructional Unit — Recipient Qualification and Merit
This chapter presents an embedded exchange in which Maitreya, characterized as devoted to karmic observance, responds after being invited to speak. He acknowledges Vyāsa’s purified, faultless speech aligned with giving and grounded in knowledge and austerity. The discourse then formalizes criteria for brāhmaṇahood—tapas (austerity), śruta (learning), and yoni (lineage)—and argues that supporting the learned and disciplined yields stable merit for the donor. The text extends the logic to cosmic and social reciprocity: when such a recipient is satisfied, ancestors and deities are also satisfied; giving to a worthy ‘field’ is likened to sowing in fertile land. Conversely, it warns that wealth offered where the recipient lacks śruta-vṛtta becomes fruitless, and it employs a sharp ethical caution about the harm associated with an unlearned person consuming offerings. The chapter closes by reaffirming mutuality in merit (giver and receiver) and by identifying learned, pure, ascetic, giving-and-study-oriented brāhmaṇas as enduring guides who establish a reliable path and function as carriers toward heavenly outcomes.
Chapter Arc: दानधर्मपर्व में ‘कीटोपाख्यान’ का आरम्भ होता है—एक जीव, जो पूर्वकृत पापों से कीट-योनि में गिरा है, क्रमशः क्षत्रिय-योनि तक जन्म लेता हुआ व्यास के दर्शन की ओर खिंचता है। → कीट अपने पतन का कारण जानता है और धर्म के प्रति श्रद्धा जगती है; व्यास उसे तपोबल से उद्धार का आश्वासन देते हैं, पर साथ ही यह शर्त उभरती है कि धर्म-प्राप्ति केवल इच्छा नहीं, आचरण और समर्पण से सिद्ध होगी। → व्यास का निर्णायक वचन—‘दर्शनमात्र से, तपोबल द्वारा, मैं तुम्हारा उद्धार कर दूँगा’—और कीट का भीतर से पलटना: पाप-स्वीकृति, धर्म-आकांक्षा, और गुरु-आज्ञा को जीवन-मूल्य से ऊपर रखना। → कीट व्यास की आज्ञा स्वीकार करता है; कथा संकेत देती है कि धर्म-श्रद्धा और गुरु-कृपा से योनि-बंधन टूटता है और जीव पुनः धर्ममार्ग की ओर लौटता है। → कीट आज्ञा मानकर मार्ग में ही प्राण त्याग देता है—उद्धार का फल किस रूप में प्रकट होगा, यह आगे के प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आ प्रात बछ। आर: अ2 अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: कीडेका क्रमश: क्षत्रिययोनिमें जन्म लेकर व्यासजीका दर्शन करना और व्यासजीका उसे ब्राह्मण होने तथा स्वर्गसुख और अक्षय सुखकी प्राप्ति होनेका वरदान देना व्यास उवाच शुभेन कर्मणा यद्दै तिर्यग्योनौ न मुहा[से । ममैव कीट तत् कर्म येन त्वं न प्रमुहासे,व्यासजीने कहा--कीट! तुम जिस शुभकर्मके प्रभावसे तिर्यग् योनिमें जन्म लेकर भी मोहित नहीं हुए हो, वह मेरा ही कर्म है। मेरे दर्शनके प्रभावसे ही तुम्हें मोह नहीं हो रहा है
વ્યાસે કહ્યું—હે કીટ! તિર્યગ્ યોનિમાં જન્મ લઈને પણ તું મોહમાં પડ્યો નથી; જે શુભકર્મના પ્રભાવથી એવું થયું, તે કર્મ મારું જ છે. મારા દર્શનના પ્રભાવથી જ તને મોહ થતો નથી.
Verse 2
अहं त्वां दर्शनादेव तारयामि तपोबलात् । तपोबलाद्धि बलवद् बलमन्यजन्न विद्यते,मैं अपने तपोबलसे केवल दर्शनमात्र देकर तुम्हारा उद्धार कर दूँगा; क्योंकि तपोबलसे बढ़कर दूसरा कोई श्रेष्ठ बल नहीं है
હું મારા તપોબળથી માત્ર દર્શનમાત્ર દ્વારા તારો ઉદ્ધાર કરી દઈશ; કારણ કે તપોબળથી વધીને બીજું કોઈ બળ નથી.
Verse 3
जानामि पापै: स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम् । अवाप्स्यसि पुनर्धर्म धर्म तु यदि मन्यसे
વ્યાસે કહ્યું—મને ખબર છે કે તારા પોતાના કરેલા પાપોના કારણે તું કીટની સ્થિતિમાં પડ્યો છે. છતાં જો તું હજી પણ ધર્મને પ્રમાણ માની સ્વીકારતો હોય, તો તું ફરી ધર્મ પ્રાપ્ત કરીશ.
Verse 4
कीट! मैं जानता हूँ, अपने पूर्वकृत पापोंके कारण तुम्हें कीटयोनिमें आना पड़ा है। यदि इस समय तुम्हारी धर्मके प्रति श्रद्धा है तो तुम्हें धर्म अवश्य प्राप्त होगा ।। कर्म भूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश्च ये । धर्मोडपि हि मनुष्येषु कामार्थश्च तथा गुणा:,देवता, मनुष्य और तिर्यग् योनिमें पड़े हुए प्राणी कर्मभूमिमें किये हुए कर्मोका ही फल भोगते हैं। अज्ञानी मनुष्यका धर्म भी कामनाको लेकर ही होता है तथा वे कामनाकी सिद्धिके लिये ही गुणोंको अपनाते हैं
વ્યાસે કહ્યું—હે કીટ! પૂર્વકૃત પાપોના કારણે તારે કીટ-યોનિમાં આવવું પડ્યું છે, એ હું જાણું છું. છતાં આ ક્ષણે પણ જો તને ધર્મ પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય, તો તું નિશ્ચયે ધર્મ પ્રાપ્ત કરીશ. દેવતા, મનુષ્ય અને તિર્યગ્-યોનિમાં જન્મેલા પ્રાણી—બધા કર્મભૂમિમાં કરેલા કર્મોના ફળનો જ ભોગ કરે છે. અજ્ઞાની મનુષ્યોમાં તો ‘ધર્મ’ પણ ઘણી વાર કામનાના આશ્રયથી જ થાય છે; અને તેઓ ગુણો પણ મુખ્યત્વે ઇચ્છાસિદ્ધિ માટે જ અપનાવે છે.
Verse 5
वाग्बुद्धिपाणिपादैश्व व्यपेतस्य विपश्चित: । कि हास्यति मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवत:
વ્યાસે કહ્યું—માનવી વિદ્વાન હોય તોય, જો તે વાણી, બુદ્ધિ અને હાથ-પગના ઉપયોગથી વંચિત રહીને જીવતો હોય, તો તે શું સિદ્ધ કરી શકે? અને મંદબુદ્ધિ માણસ પણ, આ સાધનો સાથે જીવતો હોય ત્યાં સુધી, ઓછામાં ઓછું કંઈક તો કરી શકે છે.
Verse 6
मनुष्य मूर्ख हो या विद्वान, यदि वह वाणी, बुद्धि और हाथ-पैरसे रहित होकर जीवित है तो उसे कौन-सी वस्तु त्यागेगी, वह तो सभी पुरुषार्थोंसे स्वयं ही परित्यक्त है ।। जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्रय: शशिसूर्ययो: । ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि,कीट! एक जगह एक श्रेष्ठ ब्राह्मण रहते हैं। वे जीवनमें सदा सूर्य और चन्द्रमाकी पूजा किया करते हैं तथा लोगोंको पवित्र कथाएँ सुनाया करते हैं। उन्हींके यहाँ तुम (क्रमशः) पुत्ररूपसे जन्म लोगे
વ્યાસે કહ્યું—માનવી મૂર્ખ હોય કે વિદ્વાન, જો તે વાણી, બુદ્ધિ અને હાથ-પગ વિના જીવતો હોય, તો તેને બીજું શું ત્યજી શકે? તે તો ખરેખર સર્વ પુરુષાર્થોથી પોતે જ પરિત્યક્ત છે. એક સ્થળે ‘જીવન’ નામના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ રહે છે; તેઓ સદા સૂર્ય અને ચંદ્રની પૂજા કરે છે અને પવિત્ર કથાઓ કહે છે. હે કીટ! ક્રમે કરીને તું ત્યાં તેમના પુત્રરૂપે જન્મ લેશ.
Verse 7
गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे । तत्र ते5हं विनेष्यामि ब्रह्मा त्वं यत्र वैष्यसि,वहाँ विषयोंको पंचभूतोंका विकार मानकर अनासक्तभावसे उपभोग करोगे। उस समय मैं तुम्हारे पास आकर ब्रह्मविद्याका उपदेश करूँगा तथा तुम जिस लोकमें जाना चाहोगे, वहीं तुम्हें पहुँचा दूँगा
વ્યાસે કહ્યું—ત્યાં તું વિષયોને પંચમહાભૂતોના વિકારો માત્ર માનીને અનાસક્ત ભાવથી ઉપભોગ કરીશ. ત્યારબાદ હું તારી પાસે આવી બ્રહ્મવિદ્યાનો ઉપદેશ કરીશ; અને તું જે લોકમાં જવા ઇચ્છીશ, તે જ લોકમાં હું તને પહોંચાડી દઈશ.
Verse 8
स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटो वर्त्मन्यतिष्ठत । शकटो व्रजंश्व॒ सुमहानागतश्न यद्च्छया
“તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપીને તે કીટ માર્ગમાં જ અડગ રહ્યો. એ જ ક્ષણે યદૃચ્છાએ એ જ રસ્તે એક અતિ વિશાળ શકટ ગડગડતું આવી પહોંચ્યું—પસંદ કરેલા માર્ગ પર સ્થિર રહેવાનો પરિણામ પ્રગટ થવા લાગ્યો.
Verse 9
सम्भूत: क्षत्रियकुले प्रसादादमितौजस:,श्वपाकशूद्रवैश्यानां क्षत्रियाणां च योनिषु । तत्पश्चात् वह क्रमश: शाही, गोधा, सूअर, मृग, पक्षी, चाण्डाल, शूद्र और वैश्यकी योनिमें जन्म लेता हुआ क्षत्रिय-जातिमें उत्पन्न हुआ। अन्य सारी योनियोंमें भ्रमण करनेके बाद अमित तेजस्वी व्यासजीकी कृपासे क्षत्रियकुलमें उत्पन्न होकर वह उन महर्षिका दर्शन करनेके लिये उनके पास गया
વ્યાસજી બોલ્યા—અમિત તેજસ્વી મહાત્માના પ્રસાદથી તે ક્ષત્રિયકુળમાં જન્મ્યો. ત્યારબાદ ક્રમે શ્વપાક, શૂદ્ર, વૈશ્ય અને ક્ષત્રિય—આ યોનિઓમાં જન્મ લેતો રહ્યો. અનેક યોનિઓમાં ભ્રમણ કર્યા પછી, ફરી તેજસ્વી વ્યાસજીની કૃપાથી ક્ષત્રિયકુળમાં જન્મ પામી તે મહર્ષિઓના દર્શન માટે તેમની પાસે ગયો.
Verse 10
तमृषिं द्रष्टमगमत् सर्वास्वन्यासु योनिषु । श्वाविद्वोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्,श्वपाकशूद्रवैश्यानां क्षत्रियाणां च योनिषु । तत्पश्चात् वह क्रमश: शाही, गोधा, सूअर, मृग, पक्षी, चाण्डाल, शूद्र और वैश्यकी योनिमें जन्म लेता हुआ क्षत्रिय-जातिमें उत्पन्न हुआ। अन्य सारी योनियोंमें भ्रमण करनेके बाद अमित तेजस्वी व्यासजीकी कृपासे क्षत्रियकुलमें उत्पन्न होकर वह उन महर्षिका दर्शन करनेके लिये उनके पास गया
વ્યાસજી બોલ્યા—તે ઋષિના દર્શન માટે ગયો; પરંતુ તે પહેલાં તે અનેક યોનિઓમાં ભટક્યો—શાહી, ગોધા, વરાહ, તેમજ મૃગ અને પક્ષીઓમાં; અને શ્વપાક, શૂદ્ર, વૈશ્ય તથા ક્ષત્રિય—આ યોનિઓમાં પણ. આ રીતે બહુ યોનિઓમાં ભ્રમણ કરીને અંતે તે ક્ષત્રિયકુળમાં જન્મ્યો; અને અમિત તેજસ્વી વ્યાસજીની કૃપાથી તે ઋષિના દર્શન માટે ગયો.
Verse 11
।। स कीट एवमाभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना । प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्थ्नि कृताउ्जलि:,वह कीट-योनिमें उन सत्यवादी महर्षि वेदव्यासजीके साथ बातचीत करके जो इस प्रकार उन्नतिशील हुआ था, उसकी याद करके उस क्षत्रियने हाथ जोड़कर ऋषिके चरणोंमें अपना मस्तक रख दिया
સત્યવાદી ઋષિ સાથે આ રીતે સંવાદ કરીને તે (પૂર્વ કીટભાવને) સ્મરી ઉઠ્યો. ત્યારબાદ હાથ જોડીને તેણે ઋષિના ચરણ પકડી પોતાના મસ્તકને તેમના ચરણોમાં મૂક્યું.
Verse 12
कीट उवाच इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणै: । यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्,कीट (क्षत्रिय) ने कहा--भगवन्! आज मुझे वह स्थान मिला है, जिसकी कहीं तुलना नहीं है। इसे मैं दस जन्मोंसे पाना चाहता था। यह आपहीकी कृपा है कि मैं अपने दोषसे कीड़ा होकर भी आज राजकुमार हो गया हूँ
કીટ (ક્ષત્રિય) બોલ્યો—ભગવન્! આજે મને તે અતુલ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું છે, જેને હું દસ જન્મોમાં પણ મેળવવા ઇચ્છતો હતો. મારા જ દોષથી કીટયોનિમાં પડ્યો હોવા છતાં, તમારી કૃપાથી આજે હું રાજપુત્ર થયો છું.
Verse 13
वहन्ति मामतिबला: कुञ्जरा हेममालिन: । स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ता: परमवाजिन:,अब सोनेकी मालाओंसे सुशोभित अत्यन्त बलवान् गजराज मेरी सवारीमें रहते हैं। उत्तम जातिके काबुली घोड़े मेरे रथोंमें जोते जाते हैं
સોનાની માળાઓથી શોભિત અત્યંત બળવાન ગજરાજો મને વહન કરે છે; અને મારા રથોમાં ઉત્તમ જાતિના પરમ વેગવાન કામ્બોજ અશ્વો જોડાયેલા છે।
Verse 14
उष्टाश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम् । सबान्धव: सहामात्यश्नचाश्रामि पिशितौदनम्,ऊँटों और खच्चरोंसे जुती हुई गाड़ियाँ मुझे ढोती हैं। मैं भाई-बन्धुओं और मन्त्रियोंके साथ मांस-भात खाता हूँ
ઊંટો અને ખચ્ચરો જોડેલી ગાડીઓ મને વહન કરે છે; અને હું બાંધવો-સગાંઓથી ઘેરાયેલો, મંત્રીઓ સાથે માંસ અને ભાત ભોજન કરું છું।
Verse 15
गृहेषु स्वनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च । वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजित:,महाभाग! श्रेष्ठ पुरुषोंमें रहने योग्य अपने निवासभूत सुन्दर महलोंके भीतर सुखद शय्याओंपर मैं बड़े सम्मानके साथ शयन करता हूँ
મહાભાગ! મારા પોતાના નિવાસસ્થાનોના ઘરોમાં, સુખદ શય્યાઓ પર, શ્રેષ્ઠ પુરુષોને યોગ્ય એવા નિવાસોમાં પણ હું બહુ માન સાથે શયન કરું છું।
Verse 16
सर्वेष्वपररात्रेषु सूमागधबन्दिन: । स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्र प्रियवादिन:,प्रतिदिन रातके पिछले पहरोंमें सूत, मागध और वन्दीजन मेरी स्तुति करते हैं, ठीक वैसे ही जैसे देवता प्रिय वचन बोलकर महेन्द्रके गुण गाते हैं
દરેક રાત્રિના ઉત્તર પ્રહરોમાં સૂત, માગધ અને વંદીજન મારી સ્તુતિ કરે છે—જેમ દેવો પ્રિય વચનો બોલીને મહેન્દ્રના ગુણ ગાય છે।
Verse 17
प्रसादात् सत्यसंधस्य भवतोडमिततेजस: । यदहं कीटतां प्राप्य सम्प्राप्तो राजपुत्रताम्,आप सत्यप्रतिज्ञ हैं, अमित तेजस्वी हैं, आपके प्रसादसे ही आज मैं कीड़ेसे राजपूत हो गया हूँ
તમે સત્યસંકલ્પ અને અમિત તેજસ્વી છો; તમારા પ્રસાદથી જ હું કીટદશા પામ્યો હોવા છતાં આજે રાજપુત્રપદને પ્રાપ્ત થયો છું।
Verse 18
नमस्ते<स्तु महाप्राज्ञ कि करोमि प्रशाधि माम् । त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं हृधिगतं मया,महाप्राज्ञ) आपको नमस्कार है, मुझे आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ; आपके तपोबलसे ही मुझे राजपद प्राप्त हुआ है
કીટે કહ્યું— મહાપ્રાજ્ઞ! તમને નમસ્કાર. આજ્ઞા કરો— તમારી સેવામાં હું શું કરું? તમારા તપોબળથી જ મને આ રાજપદ પ્રાપ્ત થયું છે; આ સત્ય મારા હૃદયમાં દૃઢ રીતે સ્થિર થયું છે.
Verse 19
व्यास उवाच अर्चितो5हं त्वया राजन् वाम्भिरद्य यदृच्छया । अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाता जुगुप्सिता,व्यासजीने कहा--राजन्! आज तुमने अपनी वाणीसे मेरा भलीभाँति स्तवन किया है। अभीतक तुम्हें अपनी कीट-योनिकी घृणित स्मृति अर्थात् मांस खानेकी वृत्ति बनी हुई है
વ્યાસે કહ્યું— રાજન! આજે તું તારી વાણીથી યથોચિત રીતે મારું સ્તવન કર્યું છે. પરંતુ કીટ-યોનિ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ તારી અંદર તે ઘૃણાસ્પદ સ્મૃતિ—માંસાહારની વૃત્તિ—હજી જાગી છે.
Verse 20
न तु नाशो$स्ति पापस्य यस्त्वयोपचित: पुरा । शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना,तुमने पूर्वजन्ममें अर्थथरायण, नृशंस और आततायी शूद्र होकर जो पाप संचय किया था, उसका सर्वदा नाश नहीं हुआ है
વ્યાસે કહ્યું— તું પૂર્વજન્મમાં જે પાપ સંગ્રહ્યું હતું તેનું સંપૂર્ણ નાશ થયો નથી. કારણ કે ત્યારે તું ધનને મુખ્ય માનનાર, ક્રૂર સ્વભાવનો અને હુમલાખોર શૂદ્ર હતો; તે કર્મનો અવશેષ હજી ક્ષીણ થયો નથી.
Verse 21
मम ते दर्शन प्राप्तं तच्च वै सुकृतं त्वया । तिर्यग्योनौ सम जातेन मम चाभ्यर्चनात् तथा
વ્યાસે કહ્યું— તું મારું દર્શન પ્રાપ્ત કર્યું છે; એ તારા સુકૃતનું જ ફળ છે. તિર્યક્-યોનિમાં જન્મ લઈને પણ તું મારી આરાધના કરી; તેથી જ આ પ્રાપ્તિ થઈ.
Verse 22
इतस्तवं राजपुत्रत्वाद् ब्राह्माण्यं समवाप्स्यसि । कीट-योनिमें जन्म लेकर भी जो तुमने मेरा दर्शन किया, उसी पुण्यका यह फल है कि तुम राजपूत हुए और आज जो तुमने मेरी पूजा की, इसके फलस्वरूप तुम इस क्षत्रिय- योनिके पश्चात ब्राह्मणत्वको प्राप्त करोगे ।। गोब्राह्मणकृते प्राणान् हुत्वा55त्मानं रणाजिरे,राजकुमार! तुम नाना प्रकारके सुख भोगकर अन्तमें गौ और ब्राह्मणोंकी रक्षाके लिये संग्रामभूमिमें अपने प्राणोंकी आहुति दोगे। तदनन्तर ब्राह्मणरूपमें पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान करके स्वर्गसुखका उपभोग करोगे। तत्पश्चात् अविनाशी ब्रह्मस्वरूप होकर अक्षय आनन्दका अनुभव करोगे
વ્યાસે કહ્યું— આ સ્થિતિથી આગળ, રાજપુત્ર હોવાના કારણે, તું ક્રમે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરશ. કીટ-યોનિમાં જન્મ લઈને પણ તું મારું દર્શન કર્યું—તે પুণ્યના ફળે તું રાજકુમાર બન્યો; અને આજે તું મારી પૂજા કરી છે, તેના ફળસ્વરૂપ આ ક્ષત્રિય-જન્મ પછી તું બ્રાહ્મણપદ પ્રાપ્ત કરશ. હે રાજકુમાર! અનેક પ્રકારના ભોગસુખ ભોગવીને અંતે ગાય અને બ્રાહ્મણોની રક્ષા માટે રણભૂમિમાં પ્રાણોની આહુતિ આપશ. ત્યારબાદ બ્રાહ્મણરૂપે યોગ્ય દક્ષિણાસહ યજ્ઞો કરીને સ્વર્ગસુખ ભોગવશ; અને અંતે અવિનાશી બ્રહ્મસ્વરૂપ બની અક્ષય આનંદનો અનુભવ કરશ.
Verse 23
राजपुत्र सुखं प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् । अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतो5व्यय: सुखी,राजकुमार! तुम नाना प्रकारके सुख भोगकर अन्तमें गौ और ब्राह्मणोंकी रक्षाके लिये संग्रामभूमिमें अपने प्राणोंकी आहुति दोगे। तदनन्तर ब्राह्मणरूपमें पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान करके स्वर्गसुखका उपभोग करोगे। तत्पश्चात् अविनाशी ब्रह्मस्वरूप होकर अक्षय आनन्दका अनुभव करोगे
વ્યાસે કહ્યું—હે રાજકુમાર! તું લોકસુખો પ્રાપ્ત કરીને અને યથોચિત દક્ષિણાઓથી યુક્ત યજ્ઞક્રતુઓનું અનુષ્ઠાન કરીને સ્વર્ગમાં આનંદિત થશ. ત્યારબાદ બ્રહ્મરૂપ—અવિનાશી અને શાંત—બનીને અક્ષય આનંદનો અનુભવ કરશ.
Verse 24
तिर्यग्योन्या: शूद्रताम भ्युपैति शूद्रो वैश्य॑ क्षत्रियत्वं च वैश्य: । वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:,तिर्यगू-योनिमें पड़ा हुआ जीव जब ऊपरकी ओर उठता है, तब वहाँसे पहले शूद्र- भावको प्राप्त होता है। शूद्र वैश्ययोनिको, वैश्य क्षत्रिययोनिको और सदाचारसे सुशोभित क्षत्रिय ब्राह्मणयोनिको प्राप्त होता है। फिर सदाचारी ब्राह्मण पुण्यमय स्वर्गलोकको जाता है
વ્યાસે કહ્યું—તિર્યક્ યોનિમાં જન્મેલો જીવ જ્યારે કર્મગતિએ ઉપર ઊઠે છે, ત્યારે પ્રથમ શૂદ્રભાવ પ્રાપ્ત કરે છે. શૂદ્ર વૈશ્યયોનિ, વૈશ્ય ક્ષત્રિયયોનિ અને સદાચારથી પ્રશંસિત ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણયોનિ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ સદ્વૃત્ત બ્રાહ્મણ પુણ્યમય સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.
Verse 117
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीटका उपाख्यानविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં કીટક-ઉપાખ્યાનવિષયક એકસો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 118
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कीटोपाख्याने अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कीड़ेका उपाख्यानविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ‘કીટ-ઉપાખ્યાન’ વિષયક એકસો અઢારમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 836
चक्राक्रमेण भिन्नश्न कीट: प्राणान् मुमोच ह । व्यासजीके इस प्रकार कहनेपर उस कीड़ेने बहुत अच्छा कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली और बीच रास्तेमें जाकर वह ठहर गया। इतनेहीमें वह विशाल छकड़ा अकस्मात् वहाँ आ पहुँचा और उसके पहियेसे दबकर चूर-चूर हो कीड़ेने प्राण त्याग दिये
વ્યાસે કહ્યું—ચક્રના દબાણથી ચકનાચૂર અને વિખંડિત થઈ તે કીટક પ્રાણ ત્યજી ગયો.
Frequently Asked Questions
That dāna yields dependable fruit when directed to recipients marked by learning and disciplined conduct (śruta-vṛtta), analogous to sowing in a well-prepared field.
The chapter lists tapas (austerity), śruta (learning), and yoni (lineage/origin) as constitutive factors, presenting brāhmaṇical authority as a composite of discipline, knowledge, and social grounding.
Yes. It cautions that gifts become ineffective when the recipient lacks śruta-vṛtta, and it frames the consumption of offerings by the unlearned as ethically harmful, underscoring the need for discernment in charitable acts.