Adhyaya 115

Verse 1

ऑपन-माज बक। अर एकादशाधिकशततमोड< ध्याय: बृहस्पतिका युधिष्ठिरसे प्राणियोंके जन्मके प्रकारका और नानाविध पापोंके फलस्वरूप नरकादिकी प्राप्ति एवं तिर्यग्योनियोंमें जन्म लेनेका वर्णन युधिछिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्‌,युधिष्ठिरने कहा--सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण महाप्राज्ञ पितामह! अब मैं मनुष्योंकी संसारयात्राके निर्वाहकी उत्तम विधि सुनना चाहता हूँ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! મહાપ્રાજ્ઞ, સર્વશાસ્ત્રવિશારદ! હું મર્ત્યોની સંસારયાત્રા કેવી રીતે ઉત્તમ રીતે ચલાવવી તે વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 2

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा भुवि | प्राप्तुवन्त्युत्तमं स्वर्ग कथं च नरक॑ नूप,राजेन्द्र! पृथ्वीपर रहनेवाले मनुष्य किस बर्तावसे उत्तम स्वर्गलोक पाते हैं? और नरेश्वर! कैसा बर्ताव करनेसे वे नरकमें पड़ते हैं?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે રાજેન્દ્ર! પૃથ્વી પર રહેનારા મનુષ્યો કયા આચરણથી ઉત્તમ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે? અને હે નૃપ! કયા આચરણથી તેઓ નરકમાં પડે છે?

Verse 3

मृतं शरीरमुत्सज्य काष्ठलोष्टसमं जना: । प्रयान्त्यमुं लोकमित: को वै ताननुगच्छति,लोग अपने मृत शरीरको काठ और मिट्टीके ढेलेके समान छोड़कर जब यहाँसे परलोककी राह लेते हैं, उस समय उनके पीछे कौन जाता है?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— લોકો મૃત શરીરને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢેલાની સમાન ત્યજી, અહીંથી પરલોક તરફ જાય છે; ત્યારે તેમના પાછળ ખરેખર કોણ જાય છે?

Verse 4

भीष्म उवाच अयमायाति भगवान्‌ बृहस्पतिरुदारधी: । पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्‌ गुह्मूं सनातनम्‌,भीष्मजीने कहा--वत्स! ये उदारबुद्धि भगवान्‌ बृहस्पतिजी यहाँ पधार रहे हैं। इन्हीं महाभागसे इस सनातन गूढ़ विषयको पूछो

ભીષ્મે કહ્યું— વત્સ! ઉદારબુદ્ધિ ભગવાન બૃહસ્પતિ અહીં આવી રહ્યા છે. આ સનાતન ગૂઢ વિષય વિશે આ મહાભાગ્યવાનને પૂછો.

Verse 5

नैतदन्येन शक्‍्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै । वक्ता बृहस्पतिसमो न हान्यो विद्यते क्वचित्‌,आज दूसरा कोई इस विषयका प्रतिपादन नहीं कर सकता। बृहस्पतिजीके समान वक्ता दूसरा कोई कहीं भी नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું— આજે આ વિષયનું યથાર્થ નિવેદન બીજો કોઈ કરી શકતો નથી. બૃહસ્પતિ સમાન વક્તા ક્યાંય બીજો નથી.

Verse 6

वैशम्पायन उवाच तयो: संवदतोरेवं पार्थगांगेययोस्तदा । आजगाम विशुद्धात्मा नाकपृष्ठाद्‌ बृहस्पति:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर और गंगानन्दन भीष्म, इन दोनोंमें इस प्रकार बात हो ही रही थी कि विशुद्ध अन्तःकरणवाले बृहस्पतिजी स्वर्गलोकसे वहाँ आ पहुँचे

વૈશમ્પાયને કહ્યું— જનમેજય! કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને ગંગાનંદન ભીષ્મ આમ સંવાદ કરી રહ્યા હતા, તે સમયે વિશુદ્ધાત્મા બૃહસ્પતિ સ્વર્ગલોકના શિખર પરથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 7

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगम: । पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासद:,उन्हें देखते ही राजा युधिष्छिर धृतराष्ट्रको आगे करके खड़े हो गये। फिर उन्होंने तथा उन सभी सभासदोंने बृहस्पतिजीकी अनुपम पूजा की

ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિરે ધૃતરાષ્ટ્રને આગળ રાખીને ઊભા થયા. ત્યારબાદ તેમણે અદ્વિતીય રીતે પૂજા કરી, અને સભાના બધા સભાસદોએ પણ તેમ જ કર્યું—ધર્માનુસાર પૂજ્ય બૃહસ્પતિનું યથોચિત સન્માન કર્યું।

Verse 8

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्‌ । उपगम्य यथान्यायं प्रश्न॑ पप्रच्छ तत्त्वतः,तदनन्तर धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने भगवान्‌ बृहस्पतिजीके समीप जाकर यथोचित रीतिसे यह तात्विक प्रश्न उपस्थित किया

ત્યારબાદ ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર યથાવિધી ભગવાન્ બૃહસ્પતિની પાસે જઈ, તત્ત્વસત્ય જાણવા ઇચ્છીને વિનયપૂર્વક પ્રશ્ન રજૂ કર્યો।

Verse 9

युधिछिर उवाच भगवन्‌ सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद | मर्त्यस्य क: सहायो वै पिता माता सुतो गुरु:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભગવन्! તમે સર્વ ધર્મોના જ્ઞાતા અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત છો. કહો તો, મનુષ્યનો સાચો સહાયક કોણ—પિતા, માતા, પુત્ર કે ગુરુ?

Verse 10

ज्ञातिसम्बन्धिवर्गक्ष मित्रवर्गस्तथैव च । मृतं शरीरमुत्सज्य काष्ठलोष्टसमं जना:

જ્ઞાતિ-સંબંધીઓનો વર્ગ અને મિત્રવર્ગ પણ—શરીર મરી જાય ત્યારે લોકો તેને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢેલાં સમાન માનીને ત્યજી દે છે।

Verse 11

गच्छन्त्यमुत्र लोक॑ वै क एनमनुगच्छति । युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्‌! आप सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता और सब शास्त्रोंके विद्वान हैं; अतः बताइये, पिता, माता, पुत्र, गुरु, सजातीय सम्बन्धी और मित्र आदिमेंसे मनुष्यका सच्चा सहायक कौन है? जब सब लोग अपने मरे हुए शरीरको काठ और ढेलेके समान त्यागकर चले जाते हैं, तब इस जीवके साथ परलोकमें कौन जाता है? ।। ब॒हस्पतिर्वाच एक: प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—જ્યારે આ જીવ પરલોકમાં જાય છે, ત્યારે તેની સાથે કોણ જાય છે? કારણ કે લોકો મરેલા શરીરને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢેલાં સમાન માનીને ત્યજી દે છે. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—રાજન! મનુષ્ય એકલો જન્મે છે અને એકલો જ વિનાશ પામે છે।

Verse 12

असहाय: पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरु:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પિતા, માતા, ભાઈ, પુત્ર અને ગુરુ—જ્યારે આધાર વિહોણા થાય, ત્યારે પરાધીન અને અસહાય બની દુઃખમાં પડે છે।

Verse 13

ज्ञातिसम्बन्धिवर्गक्ष मित्रवर्गस्तथैव च । पिता, माता, भाई, पुत्र, गुरु, जाति, सम्बन्धी तथा मित्रवर्ग--ये कोई भी उसके सहायक नहीं होते ।। मृतं शरीरमुत्सज्य काष्ठलोष्टसमं जना:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— ન તો જ્ઞાતિ-સંબંધીઓનો વર્ગ અને ન તો મિત્રવર્ગ સાચો સહાયક બને છે. પિતા, માતા, ભાઈ, પુત્ર, ગુરુ, જાતિ, સંબંધીઓ અને મિત્રો—નિર્ણાયક ક્ષણે इनमेंથી કોઈ પણ બચાવતો નથી. પ્રાણ છૂટ્યા પછી લોકો દેહને લાકડાના ટુકડા કે માટીના ઢેલાની જેમ ત્યજી દે છે।

Verse 14

मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्ति पराड्मुखा: । लोग उसके मरे हुए शरीरको काठ और मिट्टीके ढेलेकी तरह फेंककर दो घड़ी रोते हैं और फिर उसकी ओरसे मुँह फेरकर चल देते हैं |। १३ $ ।। तैस्तच्छरीरमुत्सृष्ट धर्म एकोडनुगच्छति

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— લોકો જાણે ક્ષણમાત્ર રડીને પછી મોં ફેરવી ચાલ્યા જાય છે. તે દેહને ત્યજી દીધા પછી મનુષ્યને અનુસરે છે તો માત્ર ધર્મ જ.

Verse 15

तस्माद्‌ धर्म: सहायश्न सेवितव्य: सदा नृभि: । वे कुटुम्बीजन तो उसके शरीरका परित्याग करके चले जाते हैं, किंतु एकमात्र धर्म ही उस जीवात्माका अनुसरण करता है; इसलिये धर्म ही सच्चा सहायक है। अतः मनुष्योंको सदा धर्मका ही सेवन करना चाहिये ।। प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत्‌ स्वर्गगतिं पराम्‌

અતએવ મનુષ્યોએ સદા ધર્મનું જ સેવન કરવું જોઈએ; કારણ કે સાચો સાથી અને સહાયક ધર્મ જ છે. કુટુંબીજન દેહને ત્યજીને ચાલ્યા જાય છે, પરંતુ જીવાત્માને અનુસરે છે તો માત્ર ધર્મ જ; તેથી ધર્મ જ સાચો સહાયક છે. ધર્મથી યુક્ત પ્રાણી પરમ સ્વર્ગગતિને પામે છે।

Verse 16

तस्मान्न्यायागतैरर्थर्धर्म सेवेत पण्डित:

અતએવ પંડિતે ન્યાયસંગત અને વિધિસમ્મત રીતે પ્રાપ્ત થયેલા ધન દ્વારા ધર્મનું સેવન અને સંરક્ષણ કરવું જોઈએ।

Verse 17

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्‌ भयाद्‌ वाप्यबहुश्रुतः:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—લોભથી, મોહથી, અયોગ્ય કરુણાથી, અથવા ભયથી પણ—જે શાસ્ત્રોમાં સુશિક્ષિત નથી, તે ખોટું વર્તે છે અને અધર્મમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 18

धर्मश्चार्थश्॒ कामश्च त्रितयं जीविते फलम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રય માનવજીવનનું ફળ છે.

Verse 19

युधिछिर उवाच श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्ते परं हितम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મેં ભગવતના વચન સાંભળ્યા છે—તે ધર્મયુક્ત અને પરમ હિતકારી છે.

Verse 20

मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्‌

કારણ કે મનુષ્ય મરે ત્યારે તેનું શરીર સૂક્ષ્મ બની અવ્યક્ત અવસ્થાને પામે છે.

Verse 21

अचक्षुविंषयं प्राप्तं कं धर्मोडनुगच्छति । मनुष्यका स्थूल शरीर तो मरकर यहीं पड़ा रह जाता है और उसका सूक्ष्म शरीर अव्यक्तभावको प्राप्त हो जाता है--नेत्रोंकी पहुँचसे परे है। ऐसी दशामें धर्म किस प्रकार उसका अनुसरण करता है? ।। २० $ ।। ब॒हस्पतिरु्वाच पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोडन्तक:

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—જે દૃષ્ટિની પહોંચથી પરે ગયો છે, તેનું ધર્મ કોને અનુસરે છે? બૃહસ્પતિએ કહ્યું—પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, આપ (જળ), જ્યોતિ, મન અને અંતક (મૃત્યુ)…

Verse 22

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूता निशानिशम्‌

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ લોકમાં સર્વ પ્રાણીઓ માટે દિવસ-રાત સતત સાક્ષીરૂપે ઊભું રહેતું એક તત્ત્વ છે.

Verse 23

त्वगस्थिमांसं शुक्रे च शोणितं च महामते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામતે! ત્વચા, અસ્થિ અને માંસ, તેમજ વીર્ય અને રક્ત—આ બધું વિચાર.

Verse 24

ततो धर्मसमायुक्तः प्राप्तुते जीव एव हि,इसलिये धर्मयुक्त जीव ही परमगति प्राप्त करता है। फिर परलोकमें अपने कर्मोंका भोग समाप्त करके प्राणी जब दूसरा शरीर धारण करता है, उस समय उसके शरीरके पाँचों भूतोंमें स्थित अधिष्ठाता देवता उस जीवके शुभ और अशुभ कर्मोंको देखते हैं। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो?

અતએવ ધર્મસમાયુક્ત જીવ જ પરમગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી પરલોકમાં કર્મફળનો ભોગ પૂર્ણ કરીને જ્યારે પ્રાણી બીજું શરીર ધારણ કરે છે, ત્યારે શરીરના પંચભૂતોમાં સ્થિત અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ તે જીવના શુભ અને અશુભ કર્મોને જુએ છે. હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 25

ततो<स्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्‌ | देवता: पञ्चभूतस्था: कि भूयः श्रोतुमिच्छसि,इसलिये धर्मयुक्त जीव ही परमगति प्राप्त करता है। फिर परलोकमें अपने कर्मोंका भोग समाप्त करके प्राणी जब दूसरा शरीर धारण करता है, उस समय उसके शरीरके पाँचों भूतोंमें स्थित अधिष्ठाता देवता उस जीवके शुभ और अशुभ कर्मोंको देखते हैं। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो?

ત્યારે તેના કર્મો—શુભ હોય કે અશુભ—પંચભૂતસ્થ દેવતાઓ જુએ છે. હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 26

ततो धर्मसमायुक्त: स जीव: सुखमेधते । इहलोके परे चैव कि भूय: कथयामि ते,तदनन्तर धर्मयुक्त वह जीव इहलोक और परलोकमें सुखका अनुभव करता है। अब तुम्हें और क्या बताऊँ?

ત્યારબાદ ધર્મસમાયુક્ત તે જીવ ઇહલોકમાં અને પરલોકમાં પણ સુખથી સમૃદ્ધ થાય છે. હવે તને વધુ શું કહું?

Verse 27

युधिछिर उवाच तद्‌ दर्शितं भगवता यथा धर्मोडनुगच्छति । एतत्‌ तु ज्ञातुमिच्छामि कथ्थ॑ रेत: प्रवर्तते,युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्‌! धर्म जिस प्रकार जीवका अनुसरण करता है, वह तो आपने समझा दिया। अब मैं यह जानना चाहता हूँ कि इस शरीरमें वीर्यकी उत्पत्ति कैसे होती है?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભગવન્! ધર્મ જેમ જીવનું અનુસરણ કરે છે તે તમે દર્શાવ્યું. હવે હું જાણવા ઇચ્છું છું કે આ શરીરમાં રેતસ્ (વીર્ય) કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે?

Verse 28

ब॒हस्पतिरुवाच अन्नमश्नन्ति यद्‌ देवा: शरीरस्था नरेश्वर । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा,बृहस्पतिजीने कहा--शुद्धात्मन! नरेश्वर! राजेन्द्र! इस शरीरमें स्थित पृथ्वी, जल, अन्न, वायु, आकाश और मनके अधिष्ठाता देवता जो अन्न भक्षण करते हैं और उस अन्नसे मनसहित वे पाँचों भूत जब पूर्ण तृप्त होते हैं, तब महान्‌ रेतस्‌ (वीर्य) की उत्पत्ति होती है

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે નરેશ્વર! આ શરીરમાં સ્થિત પૃથ્વી, જળ, અન્ન, વાયુ, આકાશ, તેજ અને મનના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ ભક્ષણ કરાયેલ અન્ન ગ્રહણ કરે છે. તે અન્નથી મન સહિત આંતરિક તત્ત્વો પૂર્ણ તૃપ્ત થાય ત્યારે મહાન રેતસ્ (વીર્ય/જીવશક્તિ) ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 29

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पडचसु । मन:पषष्ठेषु शुद्धात्मन्‌ रेत: सम्पद्यते महत्‌,बृहस्पतिजीने कहा--शुद्धात्मन! नरेश्वर! राजेन्द्र! इस शरीरमें स्थित पृथ्वी, जल, अन्न, वायु, आकाश और मनके अधिष्ठाता देवता जो अन्न भक्षण करते हैं और उस अन्नसे मनसहित वे पाँचों भूत जब पूर्ण तृप्त होते हैं, तब महान्‌ रेतस्‌ (वीर्य) की उत्पत्ति होती है

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! હે શુદ્ધાત્મન્! મનને છઠ્ઠું માની તે પાંચ ભૂતો તૃપ્ત થાય ત્યારે મહાન રેતસ્ (વીર્ય/જનનશક્તિ) સિદ્ધ થાય છે.

Verse 30

ततो गर्भ: सम्भवति श्लेषात्‌ स्त्रीपुंसयोर्नूप । एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं भूय: कि श्रोतुमिच्छसि,राजन! फिर स्त्री-पुरुषका संयोग होनेपर वही वीर्य गर्भका रूप धारण करता है। ये सब बातें मैंने तुम्हें बता दी। अब और क्या सुनना चाहते हो?

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે નૃપ! ત્યારબાદ સ્ત્રી-પુરુષના સંયોગથી એ જ રેતસ્ ગર્ભરૂપે પ્રગટે છે. આ બધું મેં તને કહી દીધું; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 31

युधिषछ्िर उवाच आखायात॑ मे भगवता गर्भ: संजायते यथा । यथा जातस्तु पुरुष: प्रपद्यति तदुच्यताम्‌,युधिष्ठिरने कहा--भगवन्‌! गर्भ जिस प्रकार उत्पन्न होता है, वह आपने बताया। अब यह बताइये कि उत्पन्न हुआ पुरुष पुन: किस प्रकार बन्धनमें पड़ता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભગવન્! ગર્ભ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તે તમે મને જણાવ્યું. હવે કહો કે જન્મેલો પુરુષ ફરી કેવી રીતે બંધનમાં પડે છે?

Verse 32

ब॒हस्पतिर्वाच आसमज़मात्र: पुरुषस्तैर्भूतैरभि भूयते । विप्रयुक्तश्न तैर्भूते: पुनर्यात्यपरां गतिम्‌

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—રાજન! જેના વિવેકમાં થોડું પણ અસંતુલન આવે, તે પુરુષ તે ભૂતતત્ત્વોથી પરાભવ પામે છે. પરંતુ જ્યારે તે એ જ ભૂતોથી વિયોગ પામે છે, ત્યારે ફરી ઉચ્ચ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

बृहस्पतिजीने कहा--राजन्‌! जीव उस वीर्यमें प्रविष्ट होकर जब गर्भमें संनिहित होता है, तब वे पाँचों भूत शरीररूपमें परिणत हो उसे बाँध लेते हैं, फिर उन्हीं भूतोंसे विलग होनेपर वह दूसरी गतिको प्राप्त होता है ।। सर्वभूतसमायुक्तः प्राप्त जीव एव हि । ततो<स्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्‌ | देवता: पञ्चभूतस्था: कि भूयः श्रोतुमिच्छसि,शरीरमें सम्पूर्ण भूतोंसे युक्त हुआ वह जीव ही सुख या दु:ख पाता है। उस समय पाँचों भूतोंमें स्थित उनके अधिष्ठाता देवता जीवके शुभ या अशुभ कर्मको देखते हैं। अब और क्या सुनना चाहते हो?

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—રાજન! જીવ જ્યારે વીર્યમાં પ્રવેશ કરીને ગર્ભમાં સ્થિત થાય છે, ત્યારે પંચ મહાભૂત શરીરરૂપે પરિણમી તેને બાંધી લે છે. અને જ્યારે તે એ જ ભૂતોથી વિયોગ પામે છે, ત્યારે તે બીજી ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. સર્વભૂતોથી સંયુક્ત એવો દેહધારી જીવ જ સુખ-દુઃખ ભોગવે છે. ત્યારે પંચભૂતસ્થ અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ તેના કર્મને—શુભ કે અશુભ—જોયે છે. હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 34

युधिछिर उवाच त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्न भूतैर्विवर्जित: । जीव: स भगवन्‌ क्वस्थ: सुखदु:खे समश्लुते,युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्‌! जीव त्वचा, अस्थि और मांसमय शरीरका त्याग करके जब पाँचों भूतोंके सम्बन्धसे पृथक हो जाता है, तब कहाँ रहकर वह सुख-दुःखका उपभोग करता है?

યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું—ભગવન્! જીવ ત્વચા, અસ્થિ અને માંસમય શરીરનો ત્યાગ કરીને પંચ મહાભૂતના સંબંધથી વિમુક્ત થાય ત્યારે તે ક્યાં રહીને સુખ-દુઃખ ભોગવે છે?

Verse 35

बुहस्पतिर्वाच जीव: कर्मसमायुक्तः शीघ्र॑ रेतस्त्वमागत: । स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत,बृहस्पतिजीने कहा--भारत! जीव अपने कर्मोंसे प्रेरित होकर शीघ्र ही वीर्यभावको प्राप्त होता है और स्त्रीके रजमें प्रविष्ट होकर समयानुसार जन्म धारण करता है

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—ભારત! જીવ પોતાના કર્મોથી પ્રેરિત થઈ શીઘ્ર જ વીર્યભાવને પ્રાપ્ત થાય છે અને સ્ત્રીના રજમાં પ્રવેશ કરીને સમયાનુસાર જન્મ ધારણ કરે છે.

Verse 36

यमस्य पुरुषै: क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम्‌ दुःखं संसारचक्रं च नर: क्लेशं स विन्दति,(गर्भमें आनेके पहले सूक्ष्मशरीरमें स्थित होकर अपने दुष्कर्मोके कारण) वह यमदूतोंद्वारा नाना प्रकारके क्लेश पाता, उनके प्रहार सहता और दुःखमय संसारचक्रमें भाँति-भाँतिके कष्ट भोगता है

તે યમના પુરુષો દ્વારા ક્લેશ પામે છે, યમના પુરુષોના પ્રહાર અને દંડ સહે છે, અને દુઃખમય સંસારચક્રમાં ફરતો રહી કષ્ટ જ કષ્ટ ભોગવે છે.

Verse 37

इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव । सुकृतं कर्म वै भुद्धक्ते धर्मस्य फलमाश्रित:

હે પાર્થિવ! આ લોકમાં પ્રાણી જન્મથી જ સુકૃત કર્મનું ફળ ભોગવે છે; ધર્મફળનો આશ્રય લઈને તે મુજબ સુખ અનુભવે છે.

Verse 38

यदि धर्म यथाशक्ति जन्मप्रभूति सेवते | ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्‌

જો મનુષ્ય જન્મના આરંભથી જ પોતાની શક્તિ મુજબ ધર્મનું સેવન અને આચરણ કરે, તો તે સાચો પુરુષ બનીને સદા સુખ ભોગવે છે.

Verse 39

पृथ्वीनाथ! यदि प्राणी इस लोकमें जन्मसे ही पुण्यकर्ममें लगा रहता है तो वह धर्मके फलका आश्रय लेकर उसके अनुसार सुख भोगता है। यदि अपनी शक्तिके अनुसार बाल्यकालसे ही धर्मका सेवन करता है तो वह मनुष्य होकर सदा सुखका अनुभव करता है ।। अथान्तरा तु धर्मस्याप्यधर्ममुपसेवते । सुखस्यानन्तरं दु:ःखं स जीवो5प्यधिगच्छति,किंतु धर्मके बीचमें यदि कभी-कभी वह अधर्मका भी आचरण कर बैठता है तो उसे सुखके बाद दुःख भी भोगना पड़ता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પૃથ્વીનાથ! જો પ્રાણી આ લોકમાં જન્મથી જ પુણ્યકર્મમાં લાગેલો રહે, તો ધર્મફળનો આશ્રય લઈને તે મુજબ સુખ ભોગવે છે. જો તે પોતાની શક્તિ મુજબ બાળપણથી જ ધર્મનું સેવન કરે, તો મનુષ્ય બની સદા સુખ અનુભવે છે. પરંતુ ધર્મની વચ્ચે ક્યારેક અધર્મનું પણ આચરણ કરી બેસે, તો સુખ પછી તેને દુઃખ પણ ભોગવવું પડે છે.

Verse 40

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गत: । महद्‌ दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते,अधर्मपरायण मनुष्य यमलोकमें जाता है और वहाँ महान्‌ दुःख भोगकर यहाँ पशु- पक्षियोंकी योनिमें जन्म लेता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અધર્મથી જોડાયેલો મનુષ્ય યમના વિષયમાં (યમલોકમાં) જાય છે. ત્યાં મહાદુઃખ ભોગવીને તે અહીં પશુ-પક્ષીની યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 41

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते । जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदत: शृणु,जीव मोहके वशीभूत होकर जिस-जिस कर्मका अनुष्ठान करनेसे जैसी-जैसी योनिमें जन्म धारण करता है, उसे बता रहा हूँ, सुनो

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ લોકમાં મોહથી આવૃત જીવ જે-જે કર્મના કારણે જે-જે યોનિમાં જન્મ લે છે, તે હું કહું છું; સાંભળો.

Verse 42

यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे च च्छन्दसि । यमस्य विषयं घोर मर्त्यों लोक: प्रपद्यते

શાસ્ત્રોમાં, ઇતિહાસ-પરંપરામાં અને વૈદિક છંદોમાં જે કહેવાયું છે—યમનો તે ઘોર વિષય—તેમાં મર્ત્યલોક અનિવાર્ય રીતે પ્રવેશે છે.

Verse 43

शास्त्र, इतिहास और वेदमें जो यह बात बतायी गयी है कि मनुष्य इस लोकमें पाप करनेपर मृत्युके पश्चात्‌ यमराजके भयंकर लोकमें जाता है, यह सत्य ही है ।। इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भूपते । तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वश:,भूपाल! इस यमलोकमें देवलोकके समान पुण्यमय स्थान भी हैं, जिनमें तिर्यक्‌ (तथा कीट-पतंग आदि) योनिके प्राणियोंकों छोड़कर समस्त पुण्यात्मा जंगम जीव जाते हैं

શાસ્ત્રો, ઇતિહાસ-પરંપરા અને વેદોમાં જે કહેવાયું છે કે આ લોકમાં પાપ કરનાર મનુષ્ય મૃત્યુ પછી યમરાજના ભયંકર લોકમાં જાય છે—તે નિશ્ચયે સત્ય છે. પરંતુ, હે ભુપતે, એ જ યમલોકમાં દેવલોક સમાન પુણ્યમય સ્થાનો પણ છે; તિર્યક્ (કીટ-પતંગાદિ) યોનિઓને છોડીને સર્વ પુણ્યવાન ચરજીવો તે ગતિઓને પામે છે.

Verse 44

यमस्य भवने दिव्ये ब्रहलोकसमे गुणै: । कर्मभिनियतैर्बद्धो जन्तुर्दु:खान्युपाश्चुते,यमराजका भवन सौन्दर्य आदि गुणोंके कारण ब्रह्मलोकके समान दिव्य भी है। परंतु अपने नियत पापकर्मोसे बँधा हुआ जीव वहाँ भी नरकमें पड़कर दुःख भोगता है

યમનું દિવ્ય ભવન ગુણોથી બ્રહ્મલોક સમાન છે; છતાં પોતાના નિશ્ચિત કર્મોથી બંધાયેલ જીવ ત્યાં પણ દુઃખો ભોગવે છે.

Verse 45

येन येन तु भावेन कर्मणा पुरुषो गतिम्‌ । प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यत: परम्‌,मनुष्य जिस-जिस भाव और जिस-जिस कर्मसे निष्ठुरतापूर्ण भयंकर गतिको प्राप्त होता है, अब उसीको बता रहा हूँ

મનુષ્ય જે જે ભાવથી અને જે જે કર્મથી કઠોર, ભયંકર ગતિને પામે છે—તે હવે આગળ હું તને કહું છું.

Verse 46

अधीत्य चतुरो वेदान्‌ द्विजो मोहसमन्वित: । पतितात्‌ प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते,जो द्विज चारों वेदोंका अध्ययन करनेके बाद भी मोहवश पतित मनुष्योंसे दान लेता है, उसका गदहेकी योनिमें जन्म होता है

ચાર વેદો અધ્યયન કર્યા પછી પણ જે દ્વિજ મોહગ્રસ્ત થઈ પતિત પુરુષ પાસેથી દાન સ્વીકારે છે, તે પછી ગધેડાની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 47

खरो जीवति वर्षाणि दश पञठ्च च भारत | खरो मृतो बलीवर्द: सप्त वर्षाणि जीवति,भारत! गदहेकी योनिमें वह पंद्रह वर्षोतक जीवित रहता है। उसके बाद मरकर बैल होता है। उस योनिमें वह सात वर्षोतक जीवित रहता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભારત! ગધેડો પંદર વર્ષ જીવે છે. તે મરે પછી બળદ-યોનિમાં જન્મે છે અને તે જન્મમાં સાત વર્ષ જીવે છે.

Verse 48

बलीवर्दों मृतश्चापि जायते ब्रद्यराक्षस: । ब्रह्मरक्षश्ष मासांस्त्रींस्ततो जायति ब्राह्मण:,जब बैलका शरीर छूट जाता है, तब वह ब्रह्मराक्षस होता है। तीन मासतक ब्रह्मराक्षस रहनेके बाद फिर वह ब्राह्मणका जन्म पाता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—બળદ મરે ત્યારે તે બ્રહ્મરાક્ષસ બને છે. ત્રણ માસ બ્રહ્મરાક્ષસ રહી પછી તે ફરી બ્રાહ્મણ-યોનિમાં જન્મ પામે છે.

Verse 49

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत,भारत! जो ब्राह्मण पतित पुरुषका यज्ञ कराता है, वह मरनेके बाद कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है और उस योनिमें पंद्रह वर्षोतक जीवित रहता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભારત! જે બ્રાહ્મણ પતિત પુરુષનું યજ્ઞ કરાવે છે, તે મરણ પછી કૃમિ-યોનિમાં જન્મે છે અને ત્યાં પંદર વર્ષ જીવે છે.

Verse 50

कृमिभावाद्‌ विमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभ: । गर्दभ: पञ्च वर्षाणि पज्च वर्षाणि सूकर:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—કૃમિભાવમાંથી મુક્ત થયા પછી તે ગધેડો બની જન્મે છે. ગધેડો પાંચ વર્ષ રહે છે અને પછી પાંચ વર્ષ સૂકર-યોનિમાં રહે છે.

Verse 51

कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पज्च वर्षाणि जम्बुक: । थ्वा वर्षमेक॑ं भवति ततो जायति मानव:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—કૂકડો પાંચ વર્ષ જીવે છે અને શિયાળ પણ પાંચ વર્ષ; પરંતુ મનુષ્યજીવન તો અતિ ક્ષણભંગુર—જાણે એક વર્ષ જેટલું જ ટકે અને પછી આગળ સરકી જાય.

Verse 52

कीड़ेकी योनिसे छूटनेपर वह गदहेका जन्म पाता है। पाँच वर्षतक गदहा रहकर पाँच वर्ष सूअर, पाँच वर्ष मुर्गा, पाँच वर्ष सियार और एक वर्ष कुत्ता होता है। उसके बाद वह मनुष्ययोनिमें उत्पन्न होता है ।। उपाध्यायस्य यः पापं शिष्य: कुर्यादबुद्धिमान्‌ । स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्रोति न संशय:,जो मूर्ख शिष्य अपने अध्यापकका अपराध करता है, वह यहाँ निम्नांकित तीन योनियोंमें जन्म ग्रहण करता है, इसमें संशय नहीं है। राजेन्द्र! पहले तो वह कुत्ता होता है, फिर राक्षस और गदहा होता है। उसके बाद मरकर प्रेतावस्थामें अनेक कष्ट भोगनेके पश्चात्‌ ब्राह्मणका जन्म पाता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— જે મૂર્ખ શિષ્ય પોતાના ઉપાધ્યાય વિરુદ્ધ પાપમય અપરાધ કરે છે, તે આ લોકમાં નિશ્ચિત રીતે ત્રણ નીચ યોનિઓને પામે છે—એમાં સંશય નથી. આવા દુષ્કર્મથી જીવ અધોગતિમાં પડી વિવિધ પશુયોનિઓ અને ભયંકર અવસ્થાઓમાં ભટકે છે; અને કર્મફળ ભોગવીને જ ફરી માનવજન્મ પામે છે. આથી ગુરુ–શિષ્યબંધ તોડવાનો નૈતિક ભાર અને કર્મફળની અનિવાર્યતા સ્પષ્ટ થાય છે.

Verse 53

प्राक्‌ श्वा भवति राजेन्द्र तत: क्रव्यात्तत: खर: । ततः प्रेत: परिक्लिष्ट: पश्चाज्जायति ब्राह्मण:,जो मूर्ख शिष्य अपने अध्यापकका अपराध करता है, वह यहाँ निम्नांकित तीन योनियोंमें जन्म ग्रहण करता है, इसमें संशय नहीं है। राजेन्द्र! पहले तो वह कुत्ता होता है, फिर राक्षस और गदहा होता है। उसके बाद मरकर प्रेतावस्थामें अनेक कष्ट भोगनेके पश्चात्‌ ब्राह्मणका जन्म पाता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— રાજેન્દ્ર! પહેલા તે કૂતરો બને છે; પછી માંસભક્ષી રાક્ષસ; પછી ગધેડો. ત્યારબાદ મરીને ક્લેશગ્રસ્ત પ્રેત બની અનેક દુઃખો ભોગવી, અંતે બ્રાહ્મણ યોનિમાં જન્મ પામે છે.

Verse 54

मनसापि गुरोर्भार्या यः शिष्यो याति पापकृत्‌ । स उग्रान्‌ प्रैति संसारानधर्मेणेह चेतसा,जो पापाचारी शिष्य गुरुपत्नीके साथ समागमका विचार भी मनमें लाता है, वह अपने मानसिक पापके कारण भयंकर योनियोंमें जन्म लेता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— જે શિષ્ય પાપકૃત બની મનથી પણ ગુરુપત્ની તરફ વળે છે, તે અહીં અધર્મમય સંકલ્પના કારણે ભયંકર સંસારચક્રોમાં પડે છે અને ભીતિકર યોનિઓને પામે છે.

Verse 55

श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापि निधन प्राप्त: कृमियोनौ प्रजायते,पहले कुत्तेकी योनिमें जन्म लेकर वह तीन वर्षतक जीवन धारण करता है। उस योनिमें मृत्युको प्राप्त होकर वह कीड़ेकी योनिमें उत्पन्न होता है। कीटयोनिमें जन्म लेकर वह एक वर्षषक जीवित रहता है। फिर मरनेके बाद उसका ब्राह्मण-योनिमें जन्म होता है

તે કૂતરાની યોનિમાં જન્મ લઈને ત્રણ વર્ષ જીવે છે. ત્યાં જ મૃત્યુ પામીને પછી કૃમિ યોનિમાં જન્મ પામે છે.

Verse 56

कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेक॑ तु जीवति । ततस्तु निधन प्राप्तो ब्रह्मययोनौ प्रजायते,पहले कुत्तेकी योनिमें जन्म लेकर वह तीन वर्षतक जीवन धारण करता है। उस योनिमें मृत्युको प्राप्त होकर वह कीड़ेकी योनिमें उत्पन्न होता है। कीटयोनिमें जन्म लेकर वह एक वर्षषक जीवित रहता है। फिर मरनेके बाद उसका ब्राह्मण-योनिमें जन्म होता है

કૃમિભાવને પામીને તે એક વર્ષ જીવે છે. ત્યારબાદ મૃત્યુ પામીને બ્રાહ્મણ યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 57

यदि पुत्रसमं शिष्य॑ गुरुहन्यादकारणे । आत्मन: कामकारेण सोऊपि हिंस्र: प्रजायते

જો ગુરુ પોતાની સ્વઇચ્છા અને કામનાના વશમાં પડી, પુત્રસમાન શિષ્યને કારણ વિના મારી નાંખે, તો તે ગુરુ પણ હિંસક બને છે.

Verse 58

यदि गुरु अपने पुत्रके समान शिष्यको बिना कारणके ही मारता-पीटता है तो वह अपनी स्वेच्छा-चारिताके कारण हिंसक पशुकी योनिमें जन्म लेता है ।। पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रो5वमन्यते । सो<पि राजन मृतो जनन्‍्तु: पूर्व जायेत गर्दभ:,राजन! जो पुत्र अपने माता-पिताका अनादर करता है, वह भी मरनेके बाद पहले गदहा नामक प्राणी होता

જો ગુરુ પુત્રસમાન શિષ્યને કારણ વિના મારકૂટ કરે, તો સ્વેચ્છાચારના દોષથી તે હિંસક પશુયોનિમાં પડે છે. તેમજ, હે રાજન, જે પુત્ર માતા-પિતાનો અપમાન કરે છે, તે પણ મૃત્યુ પછી પ્રથમ ગધેડા રૂપે જન્મે છે.

Verse 59

गर्दभवत्वं तु सम्प्राप्प दश वर्षाणि जीवति । संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानव:,गदहेका शरीर पाकर वह दस वर्षोंतक जीवित रहता है। फिर एक सालतक घड़ियाल रहनेके बाद मानवयोनिमें उत्पन्न होता है

ગધેડા-ભાવને પ્રાપ્ત કરીને તે દસ વર્ષ જીવે છે. પછી એક વર્ષ કુંભીર (ઘડિયાળ) બની, ત્યારબાદ માનવયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 60

पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टात्रुभावपि । गुर्वपध्यानत: सो5पि मृतो जायति गर्दभ:,जिस पुत्रके ऊपर माता और पिता दोनों ही रष्ट होते हैं, वह गुरुजनोंके अनिष्टचिन्तनके कारण मृत्युके बाद गदहा होता है

જે પુત્ર પર માતા-પિતા બંને દૃઢ રીતે રોષે ભરાયેલા હોય, તે ગુરુજનોના અપધ્યાન (અનિષ્ટચિંતન)ના કારણે મૃત્યુ પછી ગધેડા રૂપે જન્મે છે.

Verse 61

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश । बिडाल: सप्तमासांस्तु ततो जायति मानव:,गदहेकी योनिमें वह दस मासतक जीवित रहता है। उसके बाद चौदह महीनोंतक कुत्ता और सात मासतक बिलाव होकर अनन्‍्तमें वह मनुष्यकी योनिमें जन्म ग्रहण करता है

ગધેડા-યોનિમાં તે દસ માસ રહે છે; પછી ચૌદ માસ કૂતરો અને સાત માસ બિલાડી બની, અંતે માનવયોનિમાં જન્મે છે.

Verse 62

मातापितरावाक़ुश्य सारिक: सम्प्रजायते । ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृूप,माता-पिताकी निन्‍्दा करके अथवा उन्हें गाली देकर मनुष्य दूसरे जन्ममें मैना होता है। नरेश्वर! जो माता-पिताको मारता है, वह कछुआ होता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે મનુષ્ય માતા-પિતાની નિંદા કરે છે અથવા તેમને ગાળો આપે છે, તે પુનર્જન્મે મૈના બને છે. હે નરેશ્વર! જે એ જ માતા-પિતાને પ્રહાર કરે છે, તે કાચબો બને છે.

Verse 63

कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यक: । व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुष:,दस वर्षतक कछुआ रहनेके पश्चात्‌ तीन वर्ष साही और छ: महीनेतक सर्प होता है। उसके अनन्तर वह मनुष्यकी योनिमें जन्म लेता है

દસ વર્ષ કાચબો, ત્રણ વર્ષ સાહી અને છ મહિના સર્પ બનીને, ત્યારબાદ તે માનવ યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 64

भर्तृपिण्डमुपाश्नन्‌ यो राजद्विष्टानि सेवते । सो<5पि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानर:,जो पुरुष राजाके टुकड़े खाकर पलता हुआ भी मोहवश उसके शत्रुओंकी सेवा करता है, वह मरनेके बाद वानर होता है

રાજાના દાન-અન્નથી જીવતો હોવા છતાં જે મોહવશ રાજદ્વેષીઓની સેવા કરે છે, તે મૃત્યુ પછી વાંદરા રૂપે જન્મે છે.

Verse 65

वानरो दश वर्षाणि पज्च वर्षाणि मूषिक: । श्वाथ भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुष:

દસ વર્ષ વાંદરો, પાંચ વર્ષ ઉંદર અને છ મહિના કૂતરો બનીને, ત્યારબાદ તે માનવ યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 66

दस वर्षोतक वानर, पाँच वर्षोतक चूहा और छ: महीनोंतक कुत्ता होकर वह मनुष्यका जन्म पाता है ।। न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते,दूसरोंकी धरोहर हड़प लेनेवाला मनुष्य यमलोकमें जाता और क्रमश: सौ योनियोंमें भ्रमण करके अन्तमें कीड़ा होता है

દસ વર્ષ વાંદરો, પાંચ વર્ષ ઉંદર અને છ મહિના કૂતરો બનીને તે માનવ જન્મ પામે છે. પરંતુ જે મનુષ્ય બીજાની સોંપેલી ધરોહર (ન્યાસ) હડપ કરે છે, તે યમના લોકમાં જાય છે; સો યોનિઓમાં ભટકી અંતે કીડાની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 67

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत | दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुष:,भारत! कीड़ेकी योनिमें वह पंद्रह वर्षोतकफ जीवित रहता है और अपने पापोंका क्षय करके अन्तमें मनुष्य-योनिमें जन्म लेता है

હે ભારત! ત્યાં તે પંદર વર્ષ જીવિત રહે છે; પોતાના દુષ્કર્મોના અવશેષનો ક્ષય કરીને અંતે ફરી માનવયોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 68

असूयको नरश्नापि मृतो जायति शार्ज्गक: । विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मति:,दूसरोंके दोष ढूँढ़नेवाला मनुष्य हरिणकी योनिमें जन्म लेता है तथा जो अपनी खोटी बुद्धिके कारण किसीके साथ विश्वासघात करता है, वह मनुष्य मछली होता है

દોષ શોધવામાં અને અસૂયામાં રત મનુષ્ય મરીને હરિણ-યોનિમાં જન્મે છે; અને દુષ્ટબુદ્ધિથી જે બીજાનો વિશ્વાસ હરે છે, તે માછલી બને છે.

Verse 69

भूत्वा मीनोडष्ट वर्षाणि मृतो जायति भारत । मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छाग: प्रजायते,भारत! आठ वर्षोतक मछली रहकर मरनेके बाद वह चार मासतक मृग होता है। उसके बाद बकरेकी योनिमें जन्म लेता है

હે ભારત! આઠ વર્ષ માછલી બનીને રહી મરે છે અને પછી ફરી જન્મે છે; ચાર માસ હરિણ બને છે, ત્યારબાદ બકરાની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 70

छागस्तु निधन प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । कीट: संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुष:,बकरा पूरे एक वर्षपर मृत्युको प्राप्त होनेके पश्चात्‌ कीड़ा होता है। उसके बाद उस जीवको मनुष्यका जन्म मिलता है

છાગલ મૃત્યુ પામ્યા પછી, ત્યારબાદ એક પૂર્ણ વર્ષ પૂરુ થતાં તે જીવ કીડા તરીકે જન્મે છે; અને પછી માનવયોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 71

धान्यान्‌ यवांस्तिलान्‌ माषान्‌ कुलत्थान्‌ सर्षपांश्वणान्‌ । कलापानथ मुद्गांश्व गोधूमानतसींस्तथा,महाराज! जो पुरुष लज्जाका परित्याग करके अज्ञान और मोहके वशीभूत होकर धान, जौ, तिल, उड़द, कुलथी, सरसों, चना, मटर, मूँग, गेहूँ और तीसी तथा दूसरे-दूसरे अनाजोंकी चोरी करता है, वह मरनेके बाद पहले चूहा होता है

મહારાજ! જે પુરુષ લાજ ત્યજી, અજ્ઞાન અને મોહના વશમાં થઈ ધાન, જવ, તલ, ઉડદ, કુલથ, સરસવ, ચણા, વટાણા, મગ, ઘઉં અને અળસી વગેરે ધાન્યની ચોરી કરે છે, તે મરણ પછી પ્રથમ ઉંદર બને છે.

Verse 72

सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतन: । स जायते महाराज मूषिको निरपत्रप:,महाराज! जो पुरुष लज्जाका परित्याग करके अज्ञान और मोहके वशीभूत होकर धान, जौ, तिल, उड़द, कुलथी, सरसों, चना, मटर, मूँग, गेहूँ और तीसी तथा दूसरे-दूसरे अनाजोंकी चोरी करता है, वह मरनेके बाद पहले चूहा होता है

મહારાજ! જે પુરુષ લાજ ત્યજી અજ્ઞાન અને મોહના વશમાં પડી ધાન, જવ, તલ, ઉડદ, કુલથી, સરસવ, ચણા, વટાણા, મગ, ઘઉં, તિસી વગેરે અનેક અનાજની ચોરી કરે છે, તે મરણ પછી પહેલાં ઉંદર તરીકે જન્મે છે—સ્વભાવથી નિર્લજ્જ।

Verse 73

ततः प्रेत्य महाराज मृतो जायति सूकर: । सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण प्रियते नूप,राजन! फिर वह चूहा मृत्युके पश्चात्‌ सूअर होता है। नरेश्वर! वह सूअर जन्म लेते ही रोगसे मर जाता है

રાજન! ત્યાર પછી તે ઉંદર મરણ પામ્યા બાદ ડુક્કર તરીકે જન્મે છે. નરેશ્વર! તે ડુક્કર જન્મતાં જ રોગથી મરી જાય છે.

Verse 74

श्वा ततो जायते मूढ: कर्मणा तेन पार्थिव । भूत्वा श्वा पज्च वर्षाणि ततो जायति मानव:,पृथ्वीनाथ! फिर उसी कर्मसे वह मूढ़ जीव कुत्ता होता है और पाँच वर्षतक कुत्ता रहकर अन्तमें मनुष्यका जन्म पाता है

પૃથ્વીનાથ! પછી એ જ કર્મના કારણે તે મોહગ્રસ્ત જીવ કૂતરો બને છે. પાંચ વર્ષ કૂતરો રહી અંતે ફરી માનવ જન્મ પામે છે.

Verse 75

परदाराभिमर्श तु कृत्वा जायति वै वृकः । श्वा शृुगालस्ततो गृध्रो व्याल: कड़को बकस्तथा,परस्त्रीगमनका पाप करके मनुष्य क्रमशः भेड़िया, कुत्ता, सियार, गीध, साँप, कंक और बगुला होता है

પરસ્ત્રીગમનનું પાપ કરનાર મનુષ્ય ક્રમે વરુ, કૂતરો, શિયાળ, ગીધ, સાપ, કંક પક્ષી અને બગલો બની જન્મે છે.

Verse 76

भ्रातुर्भार्या तु पापात्मा यो धर्षयति मोहित: । पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोडपि संवत्सरं नूप ७६ ।। नरेश्वरर जो पापात्मा मोहवश भाईकी स्त्रीके साथ बलात्कार करता है, वह एक वर्षतक कोयलकी योनिमें पड़ा रहता है

નરેશ્વર! જે પાપાત્મા મોહવશ ભાઈની પત્ની પર બળાત્કાર કરે છે, તે પુરુષ કોયલ તરીકે જન્મે છે અને એક વર્ષ સુધી એ યોનિમાં રહે છે.

Verse 77

सखिभार्या गुरोर्भार्या राजभार्या तथैव च । प्रधर्षयित्वा कामाय मृतो जायति सूकर:,जो कामनाकी पूर्तिके लिये मित्र, गुरु और राजाकी स्त्रीका सतीत्व भंग करता है, वह मरनेके बाद सूअर होता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે કામવશ મિત્રની પત્ની, ગુરુની પત્ની અથવા રાજાની પત્નીના સતીત્વનો ભંગ કરે છે, તે મૃત્યુ પછી ડુક્કર તરીકે જન્મે છે।

Verse 78

सूकर: पज्च वर्षाणि दश वर्षाणि श्वाविध: । बिडाल: पज्च वर्षाणि दश वर्षाणि कुक्कुट:,पाँच वर्षमक सूअर रहकर दस वर्ष भेड़िया, पाँच वर्ष बिलाव, दस वर्ष मुर्गा, तीन महीने चींटी और एक महीने कीड़ेकी योनिमें रहता है। इन सभी योनियोंमें चक्कर लगानेके बाद वह पुनः कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है

તે પાંચ વર્ષ ડુક્કર, દસ વર્ષ શ્વાવિધ (સાળિંદર), પાંચ વર્ષ બિલાડી અને દસ વર્ષ કૂકડા રૂપે રહે છે।

Verse 79

पिपीलिकस्तु मासांस्त्रीन्‌ कीट: स्यान्मासमेव तु । एतानासाद्य संसारान्‌ कृमियोनौ प्रजायते,पाँच वर्षमक सूअर रहकर दस वर्ष भेड़िया, पाँच वर्ष बिलाव, दस वर्ष मुर्गा, तीन महीने चींटी और एक महीने कीड़ेकी योनिमें रहता है। इन सभी योनियोंमें चक्कर लगानेके बाद वह पुनः कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है

પછી તે ત્રણ મહિના ચીંટી અને એક મહિનો કીડો બને છે. આ સંસારચક્રો ભોગવીને તે ફરી કીડાની યોનિમાં જ જન્મે છે।

Verse 80

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश । ततो<वधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानव:,उस कीट-योनिमें वह चौदह महीनोंतक जीवन धारण करता है। तदनन्तर पापक्षय करके वह पुनः मनुष्य-योनिमें जन्म लेता है

તે કીડાની યોનિમાં ચૌદ મહિના સુધી જીવતો રહે છે. ત્યારબાદ અધર્મનો ક્ષય કરીને તે ફરી માનવ યોનિમાં જન્મે છે।

Verse 81

उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेडपि वा विभो | मोहात्‌ करोति यो विघ्नं॑ स मृतो जायते कृमि:,प्रभो! जो विवाह, यज्ञ अथवा दानका अवसर आनेपर मोहवश उसमें विघ्न डालता है, वह भी मरनेके बाद कीड़ा ही होता है

હે વિભો! લગ્ન, યજ્ઞ અથવા દાનનો અવસર ઉપસ્થિત હોય ત્યારે જે મોહવશ તેમાં વિઘ્ન કરે છે, તે મૃત્યુ પછી કીડો બની જન્મે છે।

Verse 82

कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत | अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानव:,भारत! वह कीट पंद्रह वर्षोतक जीवित रहता है। फिर पापोंका क्षय करके वह मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભારત! કીડો દસ અને પાંચ, એટલે પંદર વર્ષ જીવે છે. ત્યારબાદ અધર્મકર્મનો ક્ષય કરીને તે ફરી માનવયોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 83

पूर्व दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति । सो<पि राजन्‌ मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते,राजन्‌! जो पहले एक व्यक्तिको कन्यादान करके फिर दूसरेको उसी कन्याका दान करना चाहता है, वह भी मरनेके बाद कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે રાજન! જે પહેલે કન્યાદાન કરીને પછી એ જ કન્યાને બીજા પુરુષને આપવા ઇચ્છે છે, તે પણ મૃત્યુ પછી કીડા-યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 84

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर । अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानव:,युधिष्ठिर! उस योनिमें वह तेरह वर्षोतक जीवन धारण करता है। तदनन्तर पापक्षयके पश्चात्‌ वह पुनः मनुष्ययोनिमें उत्पन्न होता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તે યોનિમાં તે તેર વર્ષ જીવે છે. પછી અધર્મનો ક્ષય થતાં તે ફરી માનવયોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 85

देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा । अनिर्वाप्य समश्नन्‌ वै मृतो जायति वायस:,जो देवकार्य अथवा पितृकार्य न करके बलि-वैश्वदेव किये बिना ही अन्न ग्रहण करता है, वह मरनेके बाद कौएकी योनिमें जन्म लेता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જે દેવકાર્ય અથવા પિતૃકાર્ય કર્યા વિના, બલિ-વૈશ્વદેવ વગેરે અર્પણ કર્યા વિના અન્ન ગ્રહણ કરે છે, તે મૃત્યુ પછી કાગડાની યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 86

वायस: शतवर्षाणि ततो जायति कुक्कुट: । जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात्‌ तु मानुष:,सौ वर्षोतक कौएके शरीरमें रहकर वह मुर्गा होता है। उसके बाद एक मासतक सर्प रहता है। तत्पश्चात्‌ मनुष्यका जन्म पाता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—સો વર્ષ સુધી તે કાગડાની યોનિમાં રહે છે; ત્યારબાદ કૂકડો બને છે. પછી એક માસ સુધી સર્પયોનિમાં પણ રહે છે; ત્યારપછી ફરી માનવજન્મ પામે છે.

Verse 87

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं यो5वमन्यते । सो5पि मृत्युमुपागम्य क्रौज्चयोनौ प्रजायते,बड़ा भाई पिताके समान आदरणीय है, जो उसका अपमान करता है, उसे मृत्युके बाद क्रौंच पक्षीकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है

મોટો ભાઈ પિતાસમાન પૂજ્ય છે. જે તેનો અપમાન કરે છે, તે મૃત્યુ પછી ક્રૌંચ પક્ષીની યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 88

क्रौज्चो जीवति वर्ष तु ततो जायति चीरक: । ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्षुते,क्रौंच होकर वह एक वर्षतक जीवित रहता है। उसके बाद चीरक जातिका पक्षी होता है और फिर मरनेके बाद मनुष्य-योनिमें जन्म पाता है

ક્રૌંચ બનીને તે એક વર્ષ જીવે છે; પછી ચીરક જાતિનો પક્ષી બને છે. ત્યારબાદ ફરી મૃત્યુ પામીને મનુષ્ય-યોનિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 89

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । ततः सम्प्राप्प निधनं जायते सूकर: पुनः:,शूद्र-जातिका पुरुष ब्राह्मणजातिकी स्त्रीके साथ समागम करके देहत्यागके पश्चात्‌ पहले कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है। फिर मरनेके बाद सूअर होता है

શૂદ્ર જાતિનો પુરુષ બ્રાહ્મણી સાથે ગમન કરે તો દેહત્યાગ પછી પહેલાં કૃમિ-યોનિમાં જન્મે છે; પછી મરીને ફરી સૂઅર બને છે.

Verse 90

सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण प्रियते नूप । श्वा ततो जायते मूढ: कर्मणा तेन पार्थिव,नरेश्वर! सूअरकी योनिमें जन्म लेते ही वह रोगसे मर जाता है। पृथ्वीनाथ! तत्पश्चात्‌ वह मूढ़ जीव उसी पाप-कर्मके कारण कुत्ता होता है

નરેશ્વર! સૂઅર-યોનિમાં જન્મતાં જ તે રોગથી મરી જાય છે. ભૂપતિ! એ જ પાપકર્મના કારણે પછી તે મોહગ્રસ્ત જીવ કૂતરો બને છે.

Verse 91

श्वा भूत्वा कृतकर्मासौ जायते मानुषस्तत: । तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिक:,कुत्ता होनेपर पापकर्मका भोग समाप्त करके वह मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है। मनुष्ययोनिमें भी वह एक ही संतान पैदा करके मर जाता है और शेष पापका फल भोगनेके लिये चूहा होता है

કૂતરો બનીને તે પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ ભોગવી પછી મનુષ્ય-યોનિમાં જન્મે છે. ત્યાં પણ એક જ સંતાન ઉત્પન્ન કરીને મરી જાય છે અને બાકી પાપફળ ભોગવવા ઉંદર બને છે.

Verse 92

कृतघ्नस्तु मृतो राजन्‌ यमस्य विषयं गत: । यमस्य पुरुषै: क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम्‌,राजन! कृतघ्न मनुष्य मरनेके बाद यमराजके लोकमें जाता है। वहाँ क्रोधमें भरे हुए यमदूत उसके ऊपर बड़ी निर्दयताके साथ प्रहार करते हैं

રાજન! કૃતઘ્ન મનુષ્ય મરણ પછી યમના વિષયમાં જાય છે. ત્યાં ક્રોધિત યમદૂતોએ તેને અત્યંત દારુણ દંડ ભોગવાવે છે.

Verse 93

दण्डं समुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम्‌ । असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम्‌

દંડ, મુદગર, શૂલ અને દારુણ અગ્નિકુંભ; તેમજ અસિપત્રવન, ભયંકર તપ્ત વાળુકા અને કાંટાળું કૂટ-શાલ્મલી.

Verse 94

एताश्षान्याश्च बद्धी क्ष यमस्य विषयं गत: । यातनाः: प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत

આ રીતે તથા અન્ય અનેક રીતે બાંધીને મનુષ્યને યમના વિષયમાં લઈ જવાય છે. ત્યાં ઘોર યાતનાઓ ભોગવીને, હે ભારત, પછી તેનો વધ કરવામાં આવે છે.

Verse 95

भारत! वह दण्ड, मुद्गर और शूलकी चोट खाकर दारुण अग्निकुम्भ (कुम्भीपाक), असिपत्रवन, तपी हुई भयंकर बालू, काँटोंसे भरी हुई शाल्मली आदि नरकोंमें कष्ट भोगता है। यमलोकमें पहुँचकर इन ऊपर बताये हुए तथा और भी बहुत-से नरकोंकी भयंकर यातनाएँ भोगकर वह वहाँ यमदूतोंद्वारा पीटा जाता है ।। ततो हतः कृतध्नः स तत्रोग्रैर्भरतर्षभ । संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते,भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार निर्दयी यमदूतोंसे पीड़ित हुआ कृतघ्न पुरुष पुनः संसारचक्रमें आता और कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है

પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાં ઉગ્ર યમદૂતોએ તેને પીટીને નાશ કર્યા પછી તે કૃતઘ્ન ફરી સંસારચક્રમાં આવે છે અને કીડાની યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 96

कृमिर्भवति वर्षाणि दश पठ्च च भारत । ततो गर्भ समासाद्य तत्रैव प्रियते शिशु:,भारत! पंद्रह वर्षोतक वह कीड़ेकी योनिमें रहता है। फिर गर्भमें आकर वहीं गर्भस्थ शिशुकी दशामें ही मर जाता है

હે ભારત! તે દસ અને પાંચ—કુલ પંદર વર્ષ સુધી કીડો બને છે. ત્યારબાદ ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને ત્યાં જ ગર્ભસ્થ શિશુની સ્થિતિમાં મરી જાય છે.

Verse 97

ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभि: सम्प्रपद्यते । संसारांश्व बहून्‌ गत्वा ततस्तिर्यक्षु जायते,इस तरह कई सौ बार वह जीव गर्भकी यन्त्रणा भोगता है। तदनन्तर बहुत बार जन्म लेनेके पश्चात्‌ वह तिर्यग्योनिमें उत्पन्न होता है

પછી તે જીવ અનેક સૈકડા ગર્ભોમાં પ્રવેશ કરીને વારંવાર ગર્ભયાતના ભોગવે છે. અનેક સંસારચક્રોમાં ભટકી અને વારંવાર જન્મ લઈને અંતે તે તિર્યક્‌-યોનિઓમાં (અમાનુષ જાતિઓમાં) જન્મે છે.

Verse 98

ततो दुःखमनुप्राप्य बहु वर्षमणानिह । अपुनर्भवसंयुक्तस्तत: कूर्म: प्रजायते,इन योनियोंमें बहुत वर्षोतक दुःख भोगनेके पश्चात्‌ वह फिर मनुष्ययोनिमें न आकर दीर्घकालके लिये कछुआ हो जाता है

પછી તે યોનિઓમાં ઘણા વર્ષો સુધી દુઃખ ભોગવીને તે ફરી માનવભાવને પામતો નથી; અપુનર્ભવથી વિયોગ પામી, દીર્ઘકાળ માટે કૂર્મ (કાચબો) રૂપે જન્મે છે.

Verse 99

दधि हृत्वा बकश्नापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान्‌ | चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंश: प्रजायते,दुर्बुद्धि मनुष्य दहीकी चोरी करके बगला होता है, कच्ची मछलियोंकी चोरी करके वह कारण्डव नामक जलपक्षी होता है और मधुका अपहरण करके वह डाँस (मच्छर) की योनिमें जन्म लेता है

દહીં ચોરી કરનાર દુર્બુદ્ધિ મનુષ્ય બગલો બને છે; કાચી માછલીઓ ચોરી કરવાથી તે પ્લવ (કારંડવ) નામના જળપક્ષી રૂપે જન્મે છે; અને મધ ચોરી કરવાથી તે દંશ (મચ્છર) યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 100

फल वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिका: । चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगोलक:,फल, मूल अथवा पूएकी चोरी करनेपर मनुष्यको चींटीकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है। निष्पाव (मटर या उड़द) की चोरी करनेवाला हलगोलक नामवाला कीड़ा होता है

ફળ, મૂળક (મૂળો) અથવા અપુપ (પૂઆ/પીઠું) ચોરી કરવાથી મનુષ્ય પિપિલિકા (ચીંટી) બને છે. અને નિષ્પાવ (એક પ્રકારની દાળ/બીજ) ચોરી કરનાર હલગોલક નામના કીડા રૂપે જન્મે છે.

Verse 101

पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्तुते हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूक: प्रजायते,खीरकी चोरी करनेवाला तीतरकी योनिमें जन्म लेता है। आटेका पूआ चुराकर मनुष्य मरनेके बाद उल्लू होता है

પાયસ (ખીર) ચોરી કરનાર તિત્તિરિ (તીતર) રૂપે જન્મે છે. અને પીઠાથી બનેલો પૂપ (પૂઆ/કેક) ચોરી કરનાર મૃત્યુ પછી કુંભોલૂક (ઘુવડ) બને છે.

Verse 102

अयो हत्वा तु दुर्बद्धिवायसो जायते नर: । कांस्य हृत्वा तु दुर्बुद्धिहारितो जायते नर:,लोहेकी चोरी करनेवाला मूर्ख मानव कौवा होता है। काँसकी चोरी करके खोटी बुद्धिवाला मनुष्य हारीत नामक पक्षी होता है

લોખંડ ચોરનાર વિકૃત બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય કાગડો બની જન્મે છે. અને કાંસ્ય (બેલ-મેટલ) ચોરનાર વિકૃત બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય ‘હારીત’ નામના પક્ષી તરીકે જન્મે છે.

Verse 103

राजतं भाजनं हृत्वा कपोत: सम्प्रजायते । हृत्वा तु काज्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते,चाँदीका बर्तन चुरानेवाला कबूतर होता है और सुवर्णमय भाण्डकी चोरी करके मनुष्यको कीड़ेकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है

ચાંદીનું વાસણ ચોરનાર કબૂતર બની જન્મે છે; અને સોનાનું વાસણ ચોરનાર કીડાઓની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 104

पत्रोर्ण चोरयित्वा तु कृकलत्वं निगच्छति । कौशिक तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्तकः,ऊनी वस्त्र चुरानेवाला कृकल (गिरगिट) की योनिमें जन्म लेता है। कौशेय (रेशमी) वस्त्रकी चोरी करनेपर मनुष्य बत्तक होता है

વનસ્પતિ-તંતુ અને ઊનના વસ્ત્રની ચોરી કરનાર કૃકલ (ગરોળી/ગિરગિટ) બને છે. પરંતુ કૌશેય (રેશમી) વસ્ત્ર ચોરનાર મનુષ્ય બતક બની જન્મે છે.

Verse 105

अंशुकं चोरयित्वा तु शुकी जायति मानव: । चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंस: प्रजायते,अंशुक (महीन कपड़े) की चोरी करके मनुष्य तोतेका जन्म पाता है तथा दुकूल (उत्तरीय वस्त्र) की चोरी करके मृत्युको प्राप्त हुआ मानव हंसकी योनिमें जन्म लेता है

અંશુક (સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર) ચોરનાર મનુષ્ય તોતો બની જન્મે છે. અને દુકૂલ (ઉત્તરીય) ચોરી કરીને જે મરે, તે હંસ બની જન્મે છે.

Verse 106

क्रौज्च: कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानव: । चोरयित्वा नर: पट्ट त्वाविकं चैव भारत

કાર્પાસિક (સૂતી) વસ્ત્ર ચોરી કરીને જે મનુષ્ય મરે, તે ક્રૌંચ પક્ષી બની જન્મે છે. અને હે ભારત, જે મનુષ્ય પટ્ટ (રેશમી) તથા આવિક (ઊની) વસ્ત્ર ચોરે છે, તે પણ એવા જ અધમ જન્મોને પામે છે.

Verse 107

वर्णान्‌ हत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्लिण:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— જે પુરુષ વર્ણોનો વધ કરે છે, તે મરણ પછી ‘બર્લિણ’ રૂપે જન્મે છે.

Verse 108

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्नोरयित्वेह मानव:,राजन! जो मनुष्य लोभके वशीभूत होकर वर्णक (अनुलेपन) आदि तथा चन्दनकी चोरी करता है, वह छछूँदर होता है। उस योनिमें वह पंद्रह वर्षतक जीवित रहता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે રાજન! જે મનુષ્ય લોભના વશમાં થઈ વર્ણક (અનુલેપન) વગેરે સુગંધિત લેપ અને ચંદન ચોરી કરે છે, તે છછૂંદર (મસ્ક-ઉંદર)ની યોનિમાં પડે છે; તે જન્મમાં પંદર વર્ષ જીવે છે.

Verse 109

छुच्छुन्दरित्वमाप्रोति राजल्लाॉभपरायण: । तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पठच च,राजन! जो मनुष्य लोभके वशीभूत होकर वर्णक (अनुलेपन) आदि तथा चन्दनकी चोरी करता है, वह छछूँदर होता है। उस योनिमें वह पंद्रह वर्षतक जीवित रहता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે રાજન! લોભમાં પરાયણ મનુષ્ય છછૂંદરત્વ પામે છે; તે યોનિમાં પંદર વર્ષ જીવે છે.

Verse 110

अधर्मस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुष: । चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते,फिर अधर्मका क्षय हो जानेपर वह मनुष्यका जन्म पाता है। दूध चुरानेवाली स्त्री बगुली होती है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— અધર્મનો ક્ષય થયા પછી તે ફરી માનવ જન્મ પામે છે. અને દૂધ ચોરવાથી પણ અપરાધી ‘બલાકા’ (બગલો/સારસ) રૂપે જન્મે છે.

Verse 111

यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वित: । सो<पि राजन्‌ मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते,राजन! जो मनुष्य मोहयुक्त होकर तेल चुराता है, वह मरनेपर तेलपायी नामक कीड़ा होता है इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रं नाम एकादशाधिकशततमो<ध्याय:

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે રાજન! જે મનુષ્ય મોહમાં પડી તેલ ચોરી કરે છે, તે મરણ પછી ‘તૈલપાયી’ નામના તેલ પીતા કીડા રૂપે જન્મે છે.

Verse 112

अश्त्र॑ पुरुषं हत्वा सशस्त्र: पुरुषाधम: । अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खर:

જે શસ્ત્રધારી થઈ નિઃશસ્ત્ર પુરુષને મારે છે, તે પુરુષોમાં અધમ છે. ધનના લોભથી કરે કે વૈરથી—મરણ પછી તે ગધેડાની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 113

एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम्‌ । बृहस्पतिजीने कहा--राजन्‌! प्राणी अकेला ही जन्म लेता, अकेला ही मरता, अकेला ही दुःखसे पार होता तथा अकेला ही दुर्गति भोगता है,जो नीच मनुष्य धनके लोभसे अथवा शत्रुताके कारण हथियार लेकर निहत्थे पुरुषको मार डालता है, वह अपनी मृत्युके बाद गदहेकी योनिमें जन्म पाता है ।। खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते । स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्धिग्नोडभिजायते गदहा होकर वह दो वर्षोतक जीवित रहता है। फिर शस्त्रसे उसका वध होता है। इस प्रकार मरकर वह मृगकी योनिमें जन्म लेता और हिंसकोंके भयसे सदा उद्विग्न रहता है

માણસ એકલો જ દુર્ગમ માર્ગો પાર કરે છે અને એકલો જ દુર્ગતિમાં પડે છે. પ્રાણી એકલો જન્મે છે, એકલો મરે છે; એકલો જ દુઃખને પાર કરે છે અને એકલો જ અપમાન-વિપત્તિ ભોગવે છે. તેથી જે નીચ મનુષ્ય ધનના લોભથી કે વૈરભાવથી શસ્ત્ર ઉઠાવી નિઃશસ્ત્ર પુરુષનો વધ કરે છે, તે મરણ પછી ગધેડાની યોનિમાં જન્મે છે. ગધેડો બની બે વર્ષ જીવે છે, પછી શસ્ત્રથી મારાય છે; એમ મરીને તે મૃગ-યોનિમાં જન્મે છે અને શિકારીઓના ભયથી સદા ઉદ્વિગ્ન રહે છે.

Verse 114

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः । हतो मृगस्ततो मीन: सो5पि जालेन बध्यते,मृग होकर वह सालभरमें ही शस्त्रद्वारा मारा जाता है। मरनेपर मत्स्य होता है, फिर वह भी जालसे बँधता है

એક વર્ષ પૂરું થતાં મૃગ શસ્ત્રથી મારાય છે. તે મૃગ મરીને માછલી બને છે; અને તે પણ જાળમાં બંધાય છે.

Verse 115

मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापद: सम्प्रजायते । श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पजच च,वह किसी प्रकार जालसे छूटा हुआ भी चौथे महीनेमें मृत्युको प्राप्त हो हिंसक जन्तु भेड़िया आदि होता है। उस योनिमें दस वर्षोतक रहकर वह पाँच वर्षोतक व्याप्र या चीतेकी योनिमें पड़ा रहता है

ચોથો મહિનો આવતાં તે શ્વાપદ (ભેડિયો વગેરે હિંસક પ્રાણી) બની જન્મે છે. શ્વાપદ-યોનિમાં દસ વર્ષ રહે છે; પછી પાંચ વર્ષ દ્વીપી (વાઘ/ચિત્તા વગેરે) બને છે.

Verse 116

ततस्तु निधन प्राप्त: कालपर्यायचोदित: । अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुष:,तदनन्तर पापका क्षय होनेपर कालकी प्रेरणासे मृत्युको प्राप्त हो वह पुनः मनुष्य होता है

પછી કાળચક્રની પ્રેરણાથી તે મૃત્યુને પામે છે. અધર્મનો ક્ષય થઈ ગયા પછી તે ફરી માનવ-યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 117

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बद्धिर्यमस्य विषयं गत: । बहून्‌ क्लेशान्‌ समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम्‌,जो खोटी बुद्धिवाला पुरुष स्त्रीकी हत्या कर डालता है, वह यमराजके लोकमें जाकर नाना प्रकारके क्लेश भोगनेके पश्चात्‌ बीस बार दुःखद योनियोंमें जन्म लेता है

જે વિકૃત બુદ્ધિવાળો પુરુષ સ્ત્રીની હત્યા કરે છે, તે યમરાજના લોકમાં જાય છે. ત્યાં અનેક પ્રકારના ક્લેશ ભોગવીને પછી દુઃખમય યોનિઓમાં વીસ વાર જન્મ લે છે.

Verse 118

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते । कृमिर्विशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुष:,महाराज! तदनन्तर वह कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है और बीस वर्षोंतक कीट-योनिमें रहकर अन्तमें मनुष्य होता है

મહારાજ! ત્યારબાદ તે કૃમિ-યોનિમાં જન્મે છે. વીસ વર્ષ કૃમિ બની રહીને અંતે ફરી મનુષ્યરૂપે જન્મ લે છે.

Verse 119

भोजन चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नर: । मक्षिकासंघवशगो बहून्‌ मासान्‌ भवत्युत

ભોજન ચોરનાર મનુષ્ય માખી બની જન્મે છે. માખીઓના ઝુંડના વશમાં પડીને તે ઘણા મહિના સુધી એ જ સ્થિતિમાં રહે છે.

Verse 120

धान्यं॑ हृत्वा तु पुरुषो लोमश: सम्प्रजायते

ધાન્ય ચોરનાર પુરુષ લોમશ દેહવાળો બનીને જન્મે છે.

Verse 121

तथा पिण्याकसम्मसिश्रमशन चोरयेन्नर: । स जायते बश्रुसमो दारुणो मूषिको नर:

એ જ રીતે, જે મનુષ્ય પિણ્યાક (તેલ કાઢ્યા પછીની ખળી) મિશ્રિત ભોજન ચોરે છે, તે ભૂરો, ક્રૂર સ્વભાવવાળો ઉંદર બનીને જન્મે છે.

Verse 122

दशन्‌ वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते । धान्यकी चोरी करनेवाले मनुष्यके शरीरमें दूसरे जन्ममें बहुत-से रोएँ पैदा होते हैं। प्रजानाथ! जो मानव तिलके चूर्णसे मिश्रित भोजनकी चोरी करता है, वह नेवलेके समान आकारवाला भयानक चूहा होता है तथा वह पापी सदा मनुष्योंको काटा करता है ।। घृतं हृत्वा तु दुर्बद्धि काकमदगु: प्रजायते,जो दुर्बुद्धि मनुष्य घी चुराता है, वह काकमदगु (सींगवाला जल-पक्षी) होता है। जो खोटी बुद्धिवाला मनुष्य मत्स्य और मांसकी चोरी करता है, वह कौवा होता है। नमककी चोरी करनेसे मनुष्यको चिरिकाक-योनिमें जन्म लेना पड़ता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે પ્રજાનાથ! તે પાપાત્મા જે જે યોનિમાં જન્મે, ત્યાં સતત મનુષ્યોને કાટે છે. જે ધાન્ય ચોરી કરે છે, તેના શરીરમાં બીજા જન્મે ઘણાં રોમ ઊગે છે. અને જે તલના ચૂર્ણથી મિશ્રિત ભોજન ચોરી કરે છે, તે નેવલા જેવો આકાર ધરાવતો ભયંકર ઉંદર બને છે; તે પાપી સદા મનુષ્યોને કાટે છે।

Verse 123

मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति दुर्मति: । लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाक: प्रजायते,जो दुर्बुद्धि मनुष्य घी चुराता है, वह काकमदगु (सींगवाला जल-पक्षी) होता है। जो खोटी बुद्धिवाला मनुष्य मत्स्य और मांसकी चोरी करता है, वह कौवा होता है। नमककी चोरी करनेसे मनुष्यको चिरिकाक-योनिमें जन्म लेना पड़ता है

દુર્મતિ મનુષ્ય માછલી અને માંસ ચોરી કરે તો તે કાગડો બની જન્મે છે. અને જે મીઠું ચોરે છે, તે ‘ચિરિકાક’ નામની વિશેષ પક્ષી-યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 124

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिहल्लोति मानव: । स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते,तात! जो मानव विश्वासपूर्वक रखी हुई दूसरेकी धरोहरको हड़प लेता है, वह गतायु होनेपर मत्स्यकी योनिमें जन्म लेता है

વત્સ! જે મનુષ્ય વિશ્વાસપૂર્વક પોતાની પાસે જમા કરાવેલી બીજાની ધરોહર હડપ કરે છે, તે આયુષ્ય પૂર્ણ થયા પછી માછલીની યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 125

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुष: । मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते,मत्स्ययोनिमें जन्म लेनेके बाद जब मरता है, तब पुनः मनुष्यका जन्म पाता है। मानव- योनिमें आकर उसकी आयु बहुत कम होती है

માછલીની યોનિમાં જઈ ત્યાં મરી ગયા પછી તે ફરી મનુષ્ય બની જન્મે છે. પરંતુ મનુષ્યત્વ પ્રાપ્ત કર્યા છતાં તેની આયુષ્ય-મર્યાદા ક્ષીણ થાય છે.

Verse 126

पापानि तु नरा: कृत्वा तिर्यग्‌ जायन्ति भारत । न चात्मन: प्रमाणं ते धर्म जानन्ति किंचन,भारत! पाप करके मनुष्य पशु-पक्षियोंकी योनिमें जन्म लेते हैं। वहाँ उन्हें अपने उद्धार करनेवाले धर्मका कुछ भी ज्ञान नहीं रहता

હે ભારત! પાપકર્મ કરીને મનુષ્યો તિર્યક્-યોનિમાં—પશુ-પક્ષીઓમાં—જન્મે છે. ત્યાં તેમને પોતાના હિતનું કોઈ સાચું માર્ગદર્શન રહેતું નથી; ધર્મનું તો કશું જ જ્ઞાન રહેતું નથી.

Verse 127

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा । सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत,जो पापाचारी पुरुष लोभ और मोहके वशीभूत हो पाप करके उसे व्रत आदिके द्वारा दूर करनेका प्रयत्न करते हैं, वे सदा सुख-दुःख भोगते हुए व्यथित रहते हैं। उन्हें कहीं रहनेको ठौर नहीं मिलता तथा वे म्लेच्छ होकर सदा मारे-मारे फिरते हैं। इसमें संशय नहीं है

જે મનુષ્યો પાપ કરીને પછી વ્રત-ઉપવાસ વગેરે દ્વારા તેને સદા દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરતા રહે છે, તેઓ સુખ-દુઃખના ફેરામાં બંધાયેલા જ રહે છે અને અંતરમાં વ્યથિત થાય છે. સાચો સુધારો વિના માત્ર પ્રાયશ્ચિત્તથી પાપની મૂળ જડ કાપાતી નથી.

Verse 128

असंवासा: प्रजायन्ते म्लेच्छाश्वापि न संशय: । नरा: पापसमाचारा लोभमोहसमन्विता:,जो पापाचारी पुरुष लोभ और मोहके वशीभूत हो पाप करके उसे व्रत आदिके द्वारा दूर करनेका प्रयत्न करते हैं, वे सदा सुख-दुःख भोगते हुए व्यथित रहते हैं। उन्हें कहीं रहनेको ठौर नहीं मिलता तथा वे म्लेच्छ होकर सदा मारे-मारे फिरते हैं। इसमें संशय नहीं है

લોભ અને મોહથી યુક્ત પાપસમાચાર કરનારા મનુષ્યોમાંથી એવા લોકો જન્મે છે કે જેમને સ્થિર વસવાટ અને યોગ્ય સામાજિક આશ્રય મળતો નથી; તેઓ મ્લેચ્છભાવને પણ પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 129

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभूति ये नरा: । अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्व भवन्त्युत,जो मनुष्य जन्मसे ही पापका परित्याग कर देते हैं, वे नीरोग, रूपवान्‌ और धनी होते हैं

જે મનુષ્યો જન્મથી જ પાપનો ત્યાગ કરે છે, તેઓ નિરોગી, રૂપવાન અને ધનવાન પણ બને છે.

Verse 130

स्त्रियो5प्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्रुयु: । एतेषामेव जनन्‍्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ता:,स्त्रियाँ भी यदि पूर्वोक्त पापकर्म करती हैं तो पापकी भागिनी होती हैं और वे उन पापभोगी प्राणियोंकी ही पत्नी होती हैं

આ જ રીતે સ્ત્રીઓ પણ આવા પાપકર્મ કરે તો તેઓ તે પાપની ભાગીદાર બને છે; અને જેમને તે કર્મફળ ભોગવવું પડે છે, તે જ પ્રાણીઓની તેઓ પત્ની બને છે.

Verse 131

परस्वहरणे दोषा: सर्व एव प्रकीर्तिता: । एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ,निष्पाप नरेश! पराये धनका अपहरण करनेसे जो दोष होते हैं, वे सब बताये गये। यहाँ मेरे द्वारा संक्षेपसे ही इस विषयका दिग्दर्शन कराया गया है

પરધન હરણ કરવાથી જે સર્વ દોષો થાય છે, તે બધા જણાવાયા છે. હે નિષ્પાપ રાજા! આ વિષય મેં તને માત્ર સંક્ષેપમાં—સૂચનમાત્ર—કહ્યો છે.

Verse 132

अपरस्मिन्‌ कथायोगे भूय: श्रोष्यसि भारत । एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदत: पुरा,भरतनन्दन! अब दूसरी बार बातचीतके प्रसंगमें फिर कभी इस विषयको सुनना। महाराज! पूर्वकालमें ब्रह्माजी देवर्षियोंके बीच यह प्रसंग सुना रहे थे। वहाँ उन्हींके मुँहसे मैंने ये सारी बातें सुनी थीं और तुम्हारे पूछनेपर उन्हीं सब बातोंका मैंने भी यथार्थरूपसे वर्णन किया है। राजन्‌! यह सुनकर तुम सदा धर्ममें मन लगाओ

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે ભારત! બીજા કોઈ સંવાદ-પ્રસંગમાં તું આ વિષય ફરી સાંભળશે. મહારાજ! પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માજી બોલતા હતા ત્યારે મેં આ જ વાતો તેમના મુખેથી સાંભળી હતી. તું પૂછ્યું તેથી, મેં જેમ સાંભળ્યું તેમ જ યથાર્થ રીતે તને વર્ણવી કહ્યું. રાજન, આ સાંભળી તું સદા ધર્મમાં મન લગાવ.

Verse 133

सुरषषीरणां श्रुतं मध्ये पृष्टभश्नापि यथातथम्‌ । मयापि तच्च कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम्‌ । एतच्छुत्वा महाराज धर्मे कुरुमनः सदा,भरतनन्दन! अब दूसरी बार बातचीतके प्रसंगमें फिर कभी इस विषयको सुनना। महाराज! पूर्वकालमें ब्रह्माजी देवर्षियोंके बीच यह प्रसंग सुना रहे थे। वहाँ उन्हींके मुँहसे मैंने ये सारी बातें सुनी थीं और तुम्हारे पूछनेपर उन्हीं सब बातोंका मैंने भी यथार्थरूपसे वर्णन किया है। राजन्‌! यह सुनकर तुम सदा धर्ममें मन लगाओ

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—દેવર્ષિઓની વચ્ચે મેં આ વર્ણન જેમ હતું તેમ જ સાંભળ્યું હતું, અને તું જેમ પૂછ્યું તેમ જ મેં ઉત્તર આપ્યો. એ સમગ્ર વિષય મેં પૂર્ણ રીતે અને યોગ્ય ક્રમથી વર્ણવી દીધો છે. મહારાજ, ભરતનંદન! આ સાંભળી તું સદા ધર્મમાં મન સ્થિર રાખ.

Verse 153

तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं॑ चोपपद्यते । धर्मयुक्त प्राणी ही उत्तम स्वर्गमें जाता है और अधर्मपरायण जीव नरकमें पड़ता है

એ જ રીતે અધર્મથી જોડાયેલો જીવ નરકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 163

धर्म एको मनुष्याणां सहाय: पारलौकिक: । इसलिये विद्वान्‌ पुरुषको चाहिये कि न्यायसे प्राप्त हुए धनके द्वारा धर्मका अनुष्ठान करे। एकमात्र धर्म ही परलोकमें मनुष्योंका सहायक है

પરલોકમાં મનુષ્યોનો એકમાત્ર સહાયક ધર્મ જ છે.

Verse 176

नर: करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः । जो बहुश्रुत नहीं है, वही मनुष्य लोभ और मोहके वशीभूत हो दूसरेके लिये लोभ, मोह, दया अथवा भयसे न करने योग्य पापकर्म कर बैठता है

લોભથી મોહિત મનુષ્ય પરહિતના નામે પણ ન કરવાના કર્મ કરી બેસે છે.

Verse 183

एतत्‌ त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्‌ | धर्म, अर्थ और काम--ये तीन जीवनके फल हैं, अतः मनुष्यको अधर्मके त्यागपूर्वक इन तीनोंको उपलब्ध करना चाहिये

આ ત્રણેય પ્રાપ્ત કરવાં યોગ્ય છે, પરંતુ અધર્મનો આશ્રય લીધા વિના. ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ મનુષ્યજીવનનાં ત્રણ ફળ છે; તેથી અધર્મનો ત્યાગ કરીને જ મનુષ્યે આ ત્રણેય મેળવવા જોઈએ.

Verse 216

बुद्धिरात्मा च सहिता धर्म पश्यन्ति नित्यदा | बृहस्पतिजीने कहा--धर्मराज! पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, यम, बुद्धि और आत्मा--ये सब सदा एक साथ मनुष्यके धर्मपर दृष्टि रखते हैं

બુદ્ધિ અને આત્મા એકસાથે જોડાઈને સદા મનુષ્યના ધર્મને જુએ છે. અને ઉપદેશમાં બૃહસ્પતિએ ધર્મરાજને કહ્યું—પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, યમ, બુદ્ધિ અને આત્મા—આ બધાં સદા એકસાથે મનુષ્યના ધર્માચરણ પર નજર રાખે છે.

Verse 226

एतैश्व सह धर्मोडपि तं जीवमनुगच्छति । दिन और रात भी इस जगतके सम्पूर्ण प्राणियोंके कर्मोंके साक्षी हैं। इन सबके साथ धर्म भी जीवका अनुसरण करता है

આ બધાની સાથે ધર્મ પણ તે જીવનું અનુસરણ કરે છે. દિવસ અને રાત આ જગતના સર્વ પ્રાણીઓના કર્મોના સાક્ષી છે; અને આ સાક્ષીઓની સાથે ધર્મ પણ જીવની પાછળ પાછળ ચાલે છે.

Verse 233

शरीर वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्‌ | महामते! त्वचा, अस्थि, मांस, शुक्र और शोणित--ये सब धातु निष्प्राण शरीरका परित्याग कर देते हैं अर्थात्‌ ये उस शरीरधारी जीवात्माका साथ छोड़ देते हैं, एक धर्म ही उसके साथ जाता है

જીવન વિદાય લે ત્યારે આ બધાં શરીરને છોડે છે. મહામતે! ત્વચા, અસ્થિ, માંસ, શુક્ર અને શોણિત—આ બધા ધાતુ પ્રાણહીન દેહનો પરિત્યાગ કરે છે; એટલે દેહધારી જીવાત્માનો સાથ છોડે છે. માત્ર ધર્મ જ તેની સાથે જાય છે.

Verse 1063

क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तु: प्रजायते । सूती वस्त्रकी चोरी करके मरा हुआ मनुष्य क्रौंच पक्षीकी योनिमें जन्म लेता है। भारत! पाटम्बर, भेड़के ऊनका बना हुआ तथा क्षौम (रेशमी) वस्त्र चुरानेवाला मनुष्य खरगोश नामक जन्तु होता है

ક્ષૌમ વસ્ત્ર ચોરનાર મરીને શશ (સસલું) યોનિમાં જન્મે છે. અને જે પાટાંબર, ભેંસ/ભેંડીના ઊનનું વસ્ત્ર તથા ક્ષૌમ વસ્ત્ર અપહરે છે, તે પણ શશત્વને પામે છે.

Verse 1073

हत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवक: । अनेक प्रकारके रंगोंकी चोरी करके मृत्युको प्राप्त हुआ पुरुष मोर होता है। लाल कपड़े चुरानेवाला मनुष्य चकोरकी योनिमें जन्म लेता है

જે લાલ વસ્ત્રોનો નાશ કરે અથવા ચોરી કરે, તે જીવજીવક પક્ષી તરીકે જન્મે છે. અનેક પ્રકારના રંગોની ચોરી કરનાર પુરુષ મૃત્યુ પામીને મોર બને છે. લાલ કપડાં ચોરનાર મનુષ્ય ચકોર પક્ષીની યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 1196

ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्तुते । भोजनकी चोरी करके मनुष्य मक्खी होता है और कई महीनोंतक मक्खियोंके समुदायके अधीन रहता है। तत्पश्चात्‌ पापोंका भोग समाप्त करके वह पुनः मनुष्य-योनिमें जन्म लेता है

ત્યારબાદ પાપક્ષય કરીને તે ફરી માનવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. ભોજનની ચોરી કરનાર મનુષ્ય માખી બને છે અને ઘણા મહિના સુધી માખીઓના સમૂહના અધિન રહે છે; પછી પાપભોગ પૂર્ણ થતાં તે ફરી મનુષ્ય-યોનિમાં જન્મ લે છે.

Verse 1936

शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते । युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्‌! आपके मुँहसे मैंने धर्मयुक्त परम हितकर बात सुनी। अब शरीरकी स्थिति जाननेके लिये मेरा विचार हो रहा है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—ભગવન્! આપના મુખેથી મેં ધર્મયુક્ત, પરમ હિતકારી વચન સાંભળ્યું. હવે શરીરની સ્થિતિ અને સ્વરૂપ જાણવાની ઇચ્છા મારા મનમાં ઉદ્ભવી છે.