Adhyaya 102
Dhūpa–Dīpa–Bali Phala Praśna; Nahūṣa–Agastya–Bhṛgu Saṃvāda (Incense, Lamp, and Bali Offerings; the Nahūṣa Dialogue)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Ritual Offerings: Dhūpa, Dīpa, Bali) — Nahūṣa-Itihāsa Frame
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate and expand the karmic fruits associated with offering flowers and incense and to explain both the fruit of lamp-offering and the rationale for bali offerings performed by householders. Bhīṣma introduces an ancient itihāsa centered on King Nahūṣa: by prior meritorious action he attains the status of Indra, and in heaven he continues a spectrum of human and divine rites—fire duties, kuśa and samidh usage, floral offerings, bali with grains, incense, and lamp rites—alongside japa and mental sacrifice, honoring deities according to rule. When pride arises due to his new station, his ritual and ethical regimen declines and he becomes weakened; he compels great sages to bear him, and time passes under the domination of arrogance. The narrative shifts to a consultation: Bhṛgu approaches Agastya, protesting Nahūṣa’s disrespect. Agastya explains a constraint created by a boon—whoever enters his sight becomes subject to him—making direct cursing complex; he notes additional protections (including prior gifts such as amṛta). Bhṛgu then declares an intention to counteract Nahūṣa’s arrogance, restore Indra, and, upon being insulted (including being pressed by foot), to curse Nahūṣa to become a serpent and to be cast down to earth. Agastya approves, relieved, closing the chapter’s exemplum setup that will function as a moral-ritual caution about pride undermining disciplined practice.
Chapter Arc: युधिष्ठिर गृहस्थ-धर्म की सूक्ष्म जिज्ञासा लेकर पूछते हैं—धूप-दान और दीप-दान का फल तो सुन लिया; फिर गृहस्थ लोग ‘बलि’ क्यों अर्पित करते हैं, उसका प्रयोजन क्या है? → भीष्म उत्तर को एक पुरातन आख्यान में बाँधते हैं—स्वर्ग में पहुँचे नहुष का वृत्तांत और महर्षि भृगु तथा अगस्त्य का संवाद। नहुष पहले विविध यज्ञ, जप, मनोयज्ञ, धूप-दीप, अन्न-बलि आदि से स्वर्ग में भी धर्म-आचरण करता है; परन्तु ‘मैं ही इन्द्र हूँ’ का अहंकार आते ही उसकी क्रियाएँ क्षीण होने लगती हैं और तेज पर धिक्कार की छाया पड़ती जाती है। → अहंकार से अन्धा नहुष ऋषियों के प्रति अत्याचार/अवमानना की सीमा छूता है; चारों ओर से ‘धिक्’ के शब्दों से आहत होकर भी वह उग्रता दिखाता है—‘हे महामुने, मैं तुम्हारे देखते-देखते इसे धरती पर गिरा दूँगा’—और यहीं ऋषि-शक्ति के प्रतिकार का निर्णायक क्षण बनता है। → भृगु के वचन से अगस्त्य प्रसन्न और निश्चिन्त होते हैं; ऋषि-तेज के सामने नहुष का दर्प टूटता है और उसके पतन/दण्ड का नैतिक निष्कर्ष स्थापित होता है—स्वर्गीय पद भी अहंकार से नष्ट हो जाता है, और गृहस्थ-धर्म की ‘बलि’ जैसी विनय-प्रधान क्रियाएँ मन को दर्प से बचाने वाली मर्यादा हैं। → युधिष्ठिर की जिज्ञासा आगे भी बनी रहती है—‘जो समयोचित कर्तव्य हमें प्राप्त हो, वह बताइये; आप जैसा कहेंगे वैसा ही करेंगे’—अर्थात दान-धर्म के अगले सूक्ष्म नियमों की ओर कथा बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-#कञ नवनवतितमो< ध्याय: नहुषका ऋषियोंपर अत्याचार तथा उसके प्रतीकारके लिये महर्षि भूगु और अगस्त्यकी बातचीत युधिछिर उवाच श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम् । फलं॑ बलिविधाने च तदू भूयो वक्तुमहसि,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ! फ़ूल और धूप देनेवालोंको जिस फलकी प्राप्ति होती है, वह मैंने सुन लिया। अब बलि समर्पित करनेका जो फल है, उसे पुनः बतानेकी कृपा करें
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પુષ્પ અને ધૂપ અર્પણ કરનારને જે ફળ મળે છે તે મેં સાંભળ્યું. હવે બલિ (વિધિપૂર્વક અર્પિત અન્નભાગ) સમર્પણ કરવાથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે ફરીથી વિસ્તારે કહો।
Verse 2
धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च । बलयश्न किमर्थ वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभि:,धूपदान और दीपदानका फल तो ज्ञात हो गया! अब यह बताइये कि गृहस्थ पुरुष बलि किसलिये समर्पित करते हैं?
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— ધૂપદાન અને દીપદાનનું ફળ તો મને જાણ્યું. હવે કહો કે ગૃહસ્થો બલિ (અન્નભાગ) શા માટે અર્પણ કરે છે અને બહાર મૂકે/છોડી દે છે?
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नहुषस्य च संवादमगस्त्यस्य भूगोस्तथा,भीष्मजीने कहा--राजन्! इस विषयमें भी जानकार मनुष्य राजा नहुष और अगस्त्य एवं भूगुके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ભીષ્મે કહ્યું— હે રાજન! આ વિષયમાં પણ વિદ્વાનો એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે—રાજા નહુષનો સંવાદ, તેમજ અગસ્ત્ય અને ભૃગુનો સંવાદ પણ।
Verse 4
नहुषो हि महाराज राजर्षि: सुमहातपा: । देवराज्यमनुप्राप्त: सुकृतेनेह कर्मणा,महाराज! राजर्षि नहुष बड़े भारी तपस्वी थे। उन्होंने अपने पुण्यकर्मके प्रभावसे देवराज इन्द्रका पद प्राप्त कर लिया था
ભીષ્મે કહ્યું— મહારાજ! નહુષ નામના રાજર્ષિ અતિ મહાન તપસ્વી હતા. આ લોકમાં કરેલા પુણ્યકર્મોના પ્રભાવથી તેમણે દેવરાજ્ય—અર્થાત્ ઇન્દ્રપદ—પ્રાપ્ત કર્યું હતું।
Verse 5
तत्रापि प्रयतो राजन् नहुषस्त्रिदिवे वसन् । मानुषीश्रैव दिव्याश्व कुर्वाणो विविधा: क्रिया:,राजन! वहाँ स्वर्गमें रहते हुए भी शुद्धचित्त राजा नहुष नाना प्रकारके दिव्य और मानुष कर्मोंका अनुष्ठान किया करते थे
ભીષ્મે કહ્યું— હે રાજન! સ્વર્ગમાં નિવાસ કરતાં પણ, સંયમી અને શુદ્ધ-સંકલ્પ રાજા નહુષ સતત નાનાવિધ દિવ્ય તથા માનુષ કર્મોનું અનુષ્ઠાન કરતા રહેતા હતા।
Verse 6
मानुष्यस्तत्र सर्वा: सम क्रियास्तस्य महात्मन: । प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन् दिव्याश्वैव सनातना:,नरेश्वर! स्वर्गमें भी महामना राजा नहुषकी सम्पूर्ण मानुषी क्रियाएँ तथा दिव्य सनातन क्रियाएँ भी सदा चलती रहती थीं
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, તે ત્રિદિવમાં મહાત્મા નહુષની સર્વ માનુષી કર્તવ્ય-ક્રિયાઓ યથાવિધી ચાલતી રહી; તેમજ દિવ્ય, સનાતન વિધિ-વિધાનો પણ અવિચ્છિન્ન રીતે નિત્ય પ્રવર્તતા હતા।
Verse 7
अग्निकार्याणि समिध: कुशा: सुमनसस्तथा । बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च,अनग्निहोत्र, समिधा, कुशा, फूल, अन्न और लावाकी बलि, धूपदान तथा दीपकर्म--े सब-के-सब महामना राजा नहुषके घरमें प्रतिदिन होते रहते थे। वे स्वर्गमें रहकर भी जप- यज्ञ एवं मनोयज्ञ (ध्यान) करते रहते थे
અગ્નિકાર્ય, સમિધા, કુશ, પુષ્પ, અન્ન અને લાજા (લાવા)થી બલિ, ધૂપદાન તથા દીપકર્મ—આ બધું મહાત્મા રાજા નહુષના ગૃહમાં પ્રતિદિન થતું રહેતું હતું।
Verse 8
सर्व तस्य गृहे राज्ञ: प्रावर्तत महात्मन: । जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेषपि चकार स:,अनग्निहोत्र, समिधा, कुशा, फूल, अन्न और लावाकी बलि, धूपदान तथा दीपकर्म--े सब-के-सब महामना राजा नहुषके घरमें प्रतिदिन होते रहते थे। वे स्वर्गमें रहकर भी जप- यज्ञ एवं मनोयज्ञ (ध्यान) करते रहते थे
તે મહાત્મા રાજાના ગૃહમાં સર્વ વિધિ-વિધાનો સતત ચાલતા રહેતા. અને તે ત્રિદિવમાં નિવાસ કરતાં પણ જપયજ્ઞ તથા મનોયજ્ઞ—અર્થાત્ ધ્યાનરૂપ અંતર્યજ્ઞ—કરતો રહેતો હતો।
Verse 9
देवानभ्यर्चयच्चापि विधिवत् स सुरेश्वर: । सवनिव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम,शत्रुदमन! वे देवेश्वर नहुष विधिपूर्वक सभी देवताओंका पूर्ववत् यथोचितरूपसे पूजन किया करते थे
હે શત્રુદમન, દેવેશ્વર નહુષ વિધિપૂર્વક, યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય રીતથી, પૂર્વવત્ સર્વ દેવતાઓનું પૂજન કરતો હતો।
Verse 10
अथेन्द्रोड5हमिति ज्ञात्वा अहंकारं समाविशत् । सर्वाश्वैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपते:,किंतु तदनन्तर "मैं इन्द्र हूँ” ऐसा समझकर वे अहंकारके वशीभूत हो गये। इससे उन भूपालकी सारी क्रियाएँ नष्टप्राय होने लगीं
પરંતુ ત્યારબાદ ‘હું ઇન્દ્ર છું’ એમ માની તે અહંકારના વશમાં પડી ગયો. હે ભূপતિ, તેથી તે નરેશની સર્વ શુભ ક્રિયાઓ ક્ષીણ થઈ નષ્ટપ્રાય થવા લાગી।
Verse 11
स ऋषीन् वाहयामास वरदानमदान्वित: । परिहीणक्रियश्वैव दुर्बलत्वमुपेयिवान्,वे वरदानके मदसे मोहित हो ऋषियोंसे अपनी सवारी खिंचवाने लगे। उनका धर्म-कर्म छूट गया। अतः वे दुर्बल हो गये--उनमें धर्मबलका अभाव हो गया
વરદાનના મદથી અહંકારગ્રસ્ત થઈ તેણે ઋષિઓને પોતાનું વાહન વહન કરાવ્યું. પરિણામે તે ધર્માચાર અને નિયત કર્મોથી ભ્રષ્ટ થયો; અને પછી દુર્બળ બન્યો—ધર્મબળથી વંચિત.
Verse 12
तस्य वाहयत: कालो मुनिमुख्यांस्तपो धनान् । अहंकाराभिभूतस्य सुमहानभ्यवर्तत,वे अहंकारसे अभिभूत होकर क्रमश: सभी श्रेष्ठ तपस्वी मुनियोंको अपने रथमें जोतने लगे। ऐसा करते हुए राजाका दीर्घकाल व्यतीत हो गया
અહંકારથી અભિભૂત તે રાજા તપોધન શ્રેષ્ઠ મુનિઓને પોતાના રથમાં જોડતો રહ્યો; અને આમ કરતાં કરતાં તેનો બહુ લાંબો સમય વીતી ગયો.
Verse 13
अथ पर्यायश: सर्वान् वाहनायोपचक्रमे । पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत,नहुषने बारी-बारीसे सभी ऋषियोंको अपना वाहन बनानेका उपक्रम किया था। भारत! एक दिन महर्षि अगस्त्यकी बारी आयी
પછી તેણે વારો-વારો કરીને બધા ઋષિઓને પોતાનું વાહન બનાવવાનો ઉપક્રમ કર્યો. હે ભારત! એ ક્રમમાં એક દિવસ અગસ્ત્યનો વારો પણ આવ્યો.
Verse 14
अथागत्य महातेजा भुगुर्ब्रह्मविदां वर: । अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत्,उसी दिन ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी भूगुजी अपने आश्रमपर बैठे हुए अगस्त्यके निकट आये और इस प्रकार बोले--
ત્યારે બ્રહ્મજ્ઞાનીોમાં શ્રેષ્ઠ મહાતેજસ્વી ભૃગુ, આશ્રમમાં બેઠેલા અગસ્ત્ય પાસે આવીને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 15
एवं वयमसत्तकार देवेन्द्रस्यास्य दुर्मते: । नहुषस्य किमर्थ वै मर्षयाम महामुने
“હે મહામુને! આ દુર્મતિ નહુષ દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર પ્રત્યે જે અસત્કાર અને અપમાન કરે છે, તેને આપણે શા માટે સહન કરીએ?”
Verse 16
“महामुने! देवराज बनकर बैठे हुए इस दुर्बुद्धि नहुषके अत्याचारको हमलोग किसलिये सह रहे हैं! ।। अगस्त्य उवाच कथमेष मया शक््य: शप्तुं यस्य महामुने । वरदेन वरो दत्तो भवतो विदितश्न सः,अगस्त्यजीने कहा--महामुने! मैं इस नहुषको कैसे शाप दे सकता हूँ, जब कि वरदानी ब्रह्माजीने इसे वर दे रखा है। उसे वर मिला है, यह बात आपको भी विदित ही है
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે મહામુને! હું આ નહુષને કેવી રીતે શાપ આપી શકું? વરદાતા બ્રહ્મદેવે તેને વર આપ્યો છે. તેને વર પ્રાપ્ત થયો છે—આ વાત તમને પણ વિદિત છે.
Verse 17
यो मे दृष्टिपथं गच्छेत् स मे वश्यो भवेदिति । इत्यनेन वरं देवो याचितो गच्छता दिवम्,स्वर्गलोकमें आते समय इस नहुषने ब्रह्माजीसे यह वर माँगा था कि “जो मेरे दृष्टिपथमें आ जाय, वह मेरे अधीन हो जाय”
સ્વર્ગે જતા સમયે નહુષે બ્રહ્મદેવ પાસે એવો વર માગ્યો—“જે મારા દૃષ્ટિપથમાં આવે, તે મારા અધિન થઈ જાય.”
Verse 18
एवं न दग्ध: स मया भवता च न संशय: । अन्येनाप्यृषिमुख्येन न दग्धो न च पातित:,ऐसा वरदान प्राप्त होनेके कारण ही मैंने और आपने भी अबतक इसे दग्ध नहीं किया है। इसमें संशय नहीं है। दूसरे किसी श्रेष्ठ ऋषिने भी उसी वरदानके कारण न तो अबतक उसे जलाकर भस्म किया और न स्वर्गसे नीचे ही गिराया
આ વરદાનના પ્રભાવથી તેને ન મેં દગ્ધ કર્યો છે, ન તમે—એમાં શંકા નથી. અન્ય કોઈ શ્રેષ્ઠ ઋષિએ પણ એ જ કારણે તેને ન દગ્ધ કર્યો છે, ન સ્વર્ગમાંથી પાતિત કર્યો છે.
Verse 19
अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो । महात्मना तदर्थ च नास्माभिविनिपात्यते,प्रभो! पूर्वकालमें महात्मा ब्रह्माने इसे पीनेके लिये अमृत प्रदान किया था। इसीलिये हमलोग इस नहुषको स्वर्गसे नीचे नहीं गिरा रहे हैं
હે વિભો! પૂર્વકાળે મહાત્મા બ્રહ્મદેવે તેને પીવા માટે અમૃત પણ આપ્યું હતું. એ જ કારણે, હે પ્રભુ, અમે તેને સ્વર્ગમાંથી નીચે પાડતા નથી.
Verse 20
प्रायच्छत वरं देव: प्रजानां दुःखकारणम् । द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधम:,भगवान् ब्रह्माजीने जो इसे वर दिया था, वह प्रजाजनोंके लिये दुःखका कारण बन गया। वह नराधम ब्राह्मणोंके साथ अधर्मयुक्त बर्ताव कर रहा है
દેવ બ્રહ્મદેવે આપેલો વર જ પ્રજાઓ માટે દુઃખનું કારણ બની ગયો. એ નરાધમ હવે દ્વિજોના (બ્રાહ્મણોના) પ્રત્યે અધર્મયુક્ત વર્તન કરે છે.
Verse 21
वक्ताओंमें श्रेष्ठ भुगुजी! इस समय हमारे लिये जो कर्तव्य प्राप्त हो, वह बताइये। आप जैसा कहेंगे वैसा ही मैं करूँगा; इसमें संशय नहीं है
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભૃગુ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ સમયે આપણા માટે જે કર્તવ્ય પ્રાપ્ત થયું છે તે કહો. તમે જે કહેશો તે જ હું કરીશ; તેમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 22
भूगुरुवाच पितामहनियोगेन भवन्तं सो5हमागत: । प्रतिकर्तु बलवति नहुषे दैवमोहिते,भगु बोले--मुने! ब्रह्माजीकी आज्ञासे मैं आपके पास आया हूँ। बलवान् नहुष दैववश मोहित हो रहा है। आज उससे ऋषियोंपर किये गये अत्याचारका बदला लेना है
ભૃગુ બોલ્યા—મુને! પિતામહ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી હું તમારા પાસે આવ્યો છું. બળવાન નહુષ દૈવમોહથી ભટકી ગયો છે; આજે ઋષિઓ પર કરેલા અત્યાચારનો યોગ્ય પ્રતિફળ વસૂલવાનો સમય છે.
Verse 23
अद्य हि त्वां सुद्दुर्वुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट् । अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येडनिन्द्रमोजसा,आज यह महामूर्ख देवराज आपको रथमें जोतेगा। अतः आज ही मैं इस उच्छुंखल नहुषको अपने तेजसे इन्द्रपदसे भ्रष्ट कर दूँगा
આજે એ પરમ દુર્બુદ્ધિ દેવરાજ તમને રથમાં જોડશે. તેથી આજે જ હું મારા તેજથી એ ઉચ્છૃંખલ નહુષને ઇન્દ્રપદથી પતિત કરી દઈશ.
Verse 24
अद्यन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम् । संचाल्य पापकर्माणमैन्द्रात् स्थानात् सुदुर्मतिम्,आज इस पापाचारी दुर्बुद्धिको इन्द्रपदसे गिराकर मैं आपके देखते-देखते पुनः शतक्रतुको इन्द्रपदपर बिठाऊँगा
આજે તમારા નજર સામે હું શતક્રતુ ઇન્દ્રને ફરી સ્થાપિત કરીશ. આ પાપકર્મી દુર્મતિને ઇન્દ્રાસનથી હટાવીને યોગ્ય સ્વામીને સિંહાસન પર બેસાડિશ.
Verse 25
अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति । दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधी:,दैवने इसकी बुद्धिको नष्ट कर दिया है। अतः यह देवराज बना हुआ मन्दबुद्धि नीच नहुष अपने ही विनाशके लिये आज आपको लातसे मारेगा
અને આજે એ કુદેવેન્દ્ર—ઇન્દ્ર નામનો નીચ—તમને પગથી અપમાનિત કરશે. દૈવે તેની બુદ્ધિ હરી લીધી છે; મંદબુદ્ધિ બની તે પોતાના જ વિનાશ તરફ દોડી રહ્યો છે.
Verse 26
व्युत्क्रान्तधर्म तमहं धर्षणामर्षितो भृशम् । अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम्,आपके प्रति किये गये इस अत्याचारसे अत्यंत अमर्षमें भरकर मैं धर्मका उल्लंघन करनेवाले उस द्विजद्रोही पापीको रोषपूर्वक यह शाप दे दूँगा कि “तू सर्प हो जा”
તમારા પ્રત્યે થયેલા આ અત્યાચારથી હું અત્યંત અમર્ષથી ભરાઈ ગયો છું; તેથી ધર્મભ્રષ્ટ તે દ્વિજદ્રોહી પાપીને હું ક્રોધપૂર્વક એવો શાપ આપીશ—“તું સર્પ થઈ જા!”
Verse 27
तत एन सुदर्दुर्बुद्धि धिक्शब्दाभिहतत्विषम् । धरण्यां पातयिष्यामि पश्यतस्ते महामुने,महामुने! तदनन्तर चारों ओरसे धिक्कारके शब्द सुनकर यह दुर्बुद्धि देवेन्द्र श्रीहीन हो जायगा और मैं ऐश्वर्यबलसे मोहित हुए इस पापाचारी नहुषको आपके देखते-देखते पृथ्वीपर गिरा दूँगा। अथवा मुने! आपको जैसा जँचे वैसा ही करूँगा
પછી ચારે તરફથી ‘ધિક્-ધિક્’ના શબ્દોથી જેના તેજ પર આઘાત પડશે, તે અત્યંત દુર્બુદ્ધિને, હે મહામુને, તમારા નજરે નજર હું ધરતી પર પાડી દઈશ.
Verse 28
नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम् | यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने,महामुने! तदनन्तर चारों ओरसे धिक्कारके शब्द सुनकर यह दुर्बुद्धि देवेन्द्र श्रीहीन हो जायगा और मैं ऐश्वर्यबलसे मोहित हुए इस पापाचारी नहुषको आपके देखते-देखते पृथ्वीपर गिरा दूँगा। अथवा मुने! आपको जैसा जँचे वैसा ही करूँगा
હે મુને, નહુષ પાપકર્મી છે અને ઐશ્વર્ય તથા બળના મદમાં મોહિત થયો છે. તમને જે યોગ્ય લાગે, તે પ્રમાણે જ હું કરીશ.
Verse 29
एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्यय: । अगस्त्य: परमप्रीतो बभूव विगतज्वर:,भगुके ऐसा कहनेपर अविनाशी मित्रावरुणकुमार अगस्त्यजी अत्यंत प्रसन्न और निश्चिन्त हो गये
ભૃગુએ આમ કહ્યે ત્યારે અવ્યય મૈત્રાવરુણિ અગસ્ત્ય અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમનો આંતરિક તાપ શમ્યો.
Verse 99
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अगस्त्य भूगुसंवादो नाम नवनवतितमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વમાં, દાનધર્મપર્વ અંતર્ગત ‘અગસ્ત્ય-ભૃગુ સંવાદ’ નામનો નવ્વાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 231
तत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद् ब्रूहि वदतां वर | भवांश्वापि यथा ब्रूयात् तत्कर्तास्मिन संशय:
અતએવ, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ સમયે જે સમયોચિત અને યોગ્ય કર્તવ્ય છે તે અમને કહો. આવી સ્થિતિમાં તમે પોતે જેમ ઉપદેશ આપો તેમ જ અમે કરીશું—આ વિષયે કોઈ સંશય નથી.
Frequently Asked Questions
How to respond to a ruler’s misuse of authority and disrespect toward sages when protective boons and prior merits complicate direct punitive action—requiring calibrated, dharma-aligned intervention.
That disciplined rites and social duties are not self-sustaining under pride; ethical posture (humility and restraint) is portrayed as necessary for ritual continuity and for the preservation of legitimate authority.
A formal phalaśruti formula is not presented in these verses; instead, ‘phala’ is approached narratively—by showing how merit enables elevation and how deterioration of conduct and rites correlates with weakening and impending downfall.