Shloka 45
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe | tasmāt same 'smin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ||
સર્પ બોલ્યો—“ફળ વિના ક્રિયા કહેવાય નહીં, કારણ હાજર હોય તોય. તેથી આ પ્રસંગમાં અમે (હું અને મૃત્યુ) બંને કારણરૂપે સમાન જણાય છીએ, છતાં દોષ વિશેષ કરીને તે પ્રેરક પર જ આવે છે જે કર્મને ઉશ્કેરે અને દિશા આપે. જો તું આ બાળકના મૃત્યુનું સાચું કારણ મને માને છે, તો એ તારી ભૂલ છે; વિચાર કરતાં પ્રેરક—મૃત્યુ જ—પ્રાણિનાશમાં દોષી ઠરે છે, કારણ કે વિનાશને ચલાવનાર તે જ છે.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mere instrumental involvement from true moral responsibility: when multiple factors seem causal, blame should be assigned especially to the decisive instigator (the one who impels the act), not automatically to the nearest instrument.
In a debate about culpability for a child’s death, the serpent argues that although he appears to be a cause, the deeper and more decisive cause is Death, portrayed as the impelling force behind the destruction of beings; thus the serpent contests being treated as the primary offender.