Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
સર્પ બોલ્યો—“હે વ્યાધ! જો તું મને જ તત્ત્વતઃ કારણ માને છે, તો યોગ્ય રીતે વિચાર: આ પ્રાણિવધમાં દોષી બીજો છે—જે કર્મને પ્રેરિત કરે છે. પ્રયોજ્ય કર્તા વિના ક્રિયા કદી થતી નથી; તેથી કારણરૂપે અમે બંને સમાન હોઈએ તોય, દોષ વિશેષ કરીને પ્રેરક પર જ પડે છે. આ બાળકના મૃત્યુનું સાચું કારણ મને માનવું તારો મોહ છે; પ્રેરક તો મૃત્યુ જ છે, અને તે જ પ્રાણિનાશક છે.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.