Adhyaya 151
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम् (Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement)
Upa-parva: Bakavadha (Baka-vadha Upākhyāna) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīmasena’s approach to the rākṣasa’s forest with the prepared food-offering. Reaching the locale, Bhīma calls the rākṣasa by name while consuming the provisions, functioning as deliberate provocation and signal of readiness. The rākṣasa arrives enraged, verbally asserting entitlement to the food and threatening lethal retaliation. Bhīma maintains composure, ignores the intimidation, and continues eating despite physical blows from behind, emphasizing psychological dominance and tactical patience. Escalation follows: the rākṣasa uproots and hurls trees; Bhīma intercepts and counters, producing a destructive ‘tree-weapon’ exchange that devastates the woodland setting. The rākṣasa then attempts close grappling; both exert force, causing the ground to tremble and large trees to be crushed. Observing the rākṣasa weakening, Bhīma transitions to decisive immobilization—pinning with knee pressure, controlling the neck and waist—and intensifies force until blood issues from the rākṣasa’s mouth, indicating severe injury and imminent neutralization. The chapter’s thematic lesson centers on measured escalation: restraint until the objective (protection) requires conclusive action.
Chapter Arc: The forest still smolders with the memory of treachery, and the Pandavas—spent, hidden, and hunted—must yet keep Kunti alive; Bhima, like a storm given human form, sets out to fetch water. → Bhima’s speed turns the woodland into a trembling corridor: wind-like rush, creepers torn aside, flowering and fruiting trees shaken and broken as he forces a path. The urgency is doubled—Kunti’s exhaustion and the fear of discovery near the city’s edge. → Returning, Bhima bears his delicate mother on his back across uneven riverbanks and rough ground, his wrath kindling into a vow against Duryodhana—an oath-shaped thunder that turns survival into a future reckoning. → He lays Kunti down to rest, watches over his sleeping brothers, and chooses vigilance over sleep, calculating that the city is near and danger nearer still. → With Kunti and the brothers asleep, Bhima keeps solitary watch—one wakeful guardian between the fugitives and the unseen net of Hastinapura.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જનમેજય! ભીમસેન આગળ વધતા, તેમના ઊરુઓના વેગથી પ્રેરિત પવનને કારણે વૃક્ષો અને ડાળીઓসহ આખું વન જાણે ઘૂમતું હોય તેમ લાગ્યું।
Verse 2
जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:
તેમના પિંડળીઓના વેગથી એવી વાવાઝોડા જેવી હવા ઊઠી, જેવી જ્યેષ્ઠ-આષાઢના સંધિકાળે પ્રચંડ પવન ફૂંકાય. મહાબલી ભીમ જ્યાં ગયા ત્યાં લતાઓ અને વૃક્ષોને પગથી દબાવી માર્ગ બનાવી દેતા।
Verse 3
स मृदनन् पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन् | अवरुज्य ययौ गुल्मान् पथस्तस्य समीपजान्,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे
તે ફૂલ અને ફળથી ભરેલા વૃક્ષોને પગથી દબાવતા, અને પોતાના માર્ગની નજીક ઉગેલા ઝાડઝાંખરો તોડી નાખતા આગળ વધ્યા।
Verse 4
स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन् महाद्रुमान् । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्
જેમ સાઠ વર્ષનો, ત્રિવિધ મદથી ઉન્મત્ત, પરાક્રમી ગજરાજ ક્રોધે વનમાં મહાવૃક્ષો તોડતો આગળ વધે, તેમ મહાતેજસ્વી ભીમસેન પણ તે વનમાંના વિશાળ વૃક્ષોને ધરાશાયી કરતાં આગળ વધતા હતા।
Verse 5
गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी
વૈશંપાયન બોલ્યા—ગરુડ અને વાયુ સમાન અતિદ્રુત ભીમ જ્યારે પોતાના મહાવેગથી આગળ વધતો, ત્યારે અન્ય પાંડુપુત્રોને જાણે મૂર્છા આવતી; તેઓ તેની ગતિનો પ્રભાવ ન તો પહોંચી શકતા, ન સહન કરી શકતા.
Verse 6
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात् तदा
તેઓ પોતાની ભુજાઓને જ નાવ સમાન બનાવી, દુર સુધી ફેલાયેલા જળપ્રવાહને વારંવાર પાર કરતા; અને તે સમયે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના ભયથી માર્ગમાં જ કોઈ ગુપ્ત સ્થાને જઈને છુપાઈ રહેતા.
Verse 7
कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम् । अवहत् स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे
તે બહુ કષ્ટથી પોતાની સુકુમારી અને યશસ્વિની માતાને પીઠ પર ઉઠાવી, નદીના ઊંચા-નીચા, વિષમ કાંઠાઓ પરથી આગળ લઈ જતો હતો.
Verse 8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સાંજ પડતા પડતા તેઓ વનના એવા ભયંકર પ્રદેશમાં પહોંચી ગયા જ્યાં મૂળ-ફળ અને પાણી બહુ ઓછું હતું, અને જ્યાં ક્રૂર સ્વભાવના પક્ષીઓ તથા હિંસક પશુઓ વસતા હતા.
Verse 9
घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:
તે સંધ્યા અત્યંત ભયંકર બની. ત્યાં ક્રૂર સ્વભાવના મૃગ અને પક્ષીઓ હતા; અને ઋતુ વિના ફૂંકાતા પ્રચંડ પવનોથી ધૂળ છવાઈ ગઈ, જેથી સર્વ દિશાઓ પ્રકાશહીન થઈ અંધકારમય બની ગઈ.
Verse 10
शीर्णपर्णफलै राजन् बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, વનમાં સર્વત્ર ઝરેલા પાંદડા અને ફળો છૂટા પડ્યા હતા. પવનના ઝોકાના બળથી અનેક વૃક્ષો, ઝાડીઓ, ક્ષુપ અને લતાઓ વળી ને તૂટી ગયા હતા. ક્યાંક થડ તૂટેલા, ક્યાંક અર્ધતૂટેલા—એથી તે અરણ્ય તૂટેલા વૃક્ષોના ગૂંચવાયેલા ઢગલા સમાન બની ગયું હતું. આ ઉથલપાથલમાં પક્ષીઓના આર્ત નાદ ગુંજતા હતા, જાણે સર્વ દિશાઓમાં અંધકાર પ્રસરી રહ્યો હોય।
Verse 11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
વૈશંપાયન બોલ્યા—કુરુકુલના તે પાંડવો તે સમયે પરિશ્રમ અને તરસથી અત્યંત પીડિત હતા. તેઓ આગળ વધવા અસમર્થ રહ્યા; થાકથી વધેલી ઊંઘે તેમને ઘેરી લીધા, અને તેઓ વિવશ થઈ ત્યાં જ થંભી ગયા।
Verse 12
न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात् प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ બધા તે નિરસ, વિશાળ વનમાં થંભી પડ્યા. ત્યારબાદ તરસથી થાકેલી કુંતીએ પોતાના પુત્રોને કહ્યું।
Verse 13
माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान् भूशमथाब्रवीत्
વૈશંપાયન બોલ્યા—પાંચ પાંડવોની માતા હોવા છતાં, તેમની વચ્ચે ઊભેલી કુંતી તરસથી વ્યાકુળ હતી. “હું તરસથી પીડિત છું”—એવું કહી તેણે પોતાના પુત્રોને વારંવાર વિનયપૂર્વક કહ્યું।
Verse 14
तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम् । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
માતાના સ્નેહથી કહેલા તે શબ્દો સાંભળીને ભીમસેનનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું. મનમાં વ્યથિત થઈ, તે પોતે જ પાણી લાવવા જવા તૈયાર થવા લાગ્યો।
Verse 15
ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत् | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा
ત્યારે ભીમ તે વિશાળ, નિર્જન અને ભયંકર વનમાં પ્રવેશ કરીને વિશાળ છાયા પાથરતો એક રમણીય વડવૃક્ષ જોયો.
Verse 16
तत्र निक्षिप्य तान् सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ
ત્યાં સૌને બેસાડીને ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ ભીમસેને કહ્યું—“પ્રભુ! તમે અહીં વિશ્રામ કરો; ત્યાં સુધી હું પીવાના પાણીની શોધ કરું છું.”
Verse 17
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान् जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”
“આ જલચર સારસ પક્ષીઓ મધુર સ્વરે બોલી રહ્યા છે; નિશ્ચયે અહીં નજીક ક્યાંક એક મહાન જળાશય હશે—એવો મારો વિશ્વાસ છે.”
Verse 18
अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:
હે ભારત! જ્યેષ્ઠ ક્ષત્રિય યુધિષ્ઠિરે “જાઓ” કહીને અનુમતિ આપી. આજ્ઞા મળતાં ભીમસેને તે જ દિશામાં પ્રસ્થાન કર્યું, જ્યાં જલચર સારસ પક્ષીઓ કલરવ કરતા હતા.
Verse 19
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પાણી પીીને અને સ્નાન કરીને, ભાઈઓ પ્રત્યે સ્નેહ ધરાવનાર ભીમે તેમના માટે પણ પાણી લીધું અને પોતાના ઉત્તરિયમાં ભરીને પાણી લઈ આવ્યો.
Verse 20
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा
લગભગ એક ગવ્યૂતિ જેટલા અંતરેથી આવી તે ઝડપથી પોતાની માતા તરફ દોડ્યો. શોક અને દુઃખથી તેનું અંતઃકરણ વ્યાપ્ત હતું અને તે સર્પની જેમ લાંબા, ભારે શ્વાસ ખેંચતો હતો.
Verse 21
स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---
માતા અને ભાઈઓને પણ ધરતી પર સૂતા જોઈ ભીમ (વૃકોદર) અત્યંત શોકથી વ્યાકુળ થયો. શોકગ્રસ્ત હૃદયે તે આ રીતે વિલાપ કરવા લાગ્યો.
Verse 22
अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत् पश्यामि महीसुप्तान् 20% सुमन्दभाक्
આથી વધુ કષ્ટદાયક દૃશ્ય બીજું શું હોઈ શકે? હાય, હું કેટલો અભાગિયો છું કે મારા ભાઈઓને ધરતી પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું.
Verse 23
शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले
જે પહેલાં વારણાવતમાં કિંમતી શય્યાઓ પર પણ ઊંઘ ન આવતી, એ જ આજે ધરતી પર સૂઈ રહ્યા છે.
Verse 24
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
વસુદેવજીની બહેન, શત્રુસમૂહને મર્દન કરનાર વીરો સાથે સંકળાયેલી, રાજા કુંતિભોજની પુત્રી—સમસ્ત શુભ લક્ષણોથી પૂજિત—એ કુંતી.
Verse 25
स््नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે વિચિત્રવીર્યની પુત્રવધૂ અને મહાત્મા પાંડુની ધર્મપત્ની છે; તેમજ એ જ અમારી જનની પણ છે—કમળના આંતરિક તેજ સમી પ્રભાસ્વી.
Verse 26
सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम् | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—જુઓ; અતિ સુકુમારી અને મહાર্হ શય્યા માટે યોગ્ય એવી તે, આજે અહીં અયોગ્ય એવી ધરતી પર શયન કરી રહી છે.
Verse 27
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान् | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी
ધર્મ, ઇન્દ્ર અને વાયુ દ્વારા જેમણે આ પુત્રોને જન્મ આપ્યો, એ જ પ્રાસાદમાં શયન કરનારી રાણી આજે પરિશ્રમથી થાકી ધરતી પર પડી છે.
Verse 28
कि नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टमत: परम् | यो5हमद्य नरव्याप्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है
આથી વધુ દુઃખ હું બીજું શું જોઈ શકું? કારણ કે આજે હું તે નરવ્યાઘ્રોને—મારા ભાઈઓને—ધરતી પર સૂતા જોઈ રહ્યો છું.
Verse 29
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्
જે નૃપ સદા ધર્મનિષ્ઠ રહી ત્રિલોકના રાજ્યને પાત્ર છે, એ જ આજે થાકી સામાન્ય મનુષ્યની જેમ ધરતી પર કેવી રીતે પડ્યો છે?
Verse 30
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद् भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—વરસાદભર્યા નીલ વાદળ સમો શ્યામવર્ણ, મનુષ્યોમાં અપ્રતિમ એવો અર્જુન આજે સામાન્ય માણસની જેમ નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર સૂઈ રહ્યો છે; આથી મોટું દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?
Verse 31
अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले
વૈશંપાયન બોલ્યા—રૂપસંપત્તિથી દેવોમાં અશ્વિનીકુમારો સમા જણાતા આ બે જણ આજે અહીં સામાન્ય મનુષ્યોની જેમ ધરતી પર સૂઈ રહ્યા છે.
Verse 32
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:
જેનાં સગાં-સંબંધીઓ ન તો પક્ષપાતી-અન્યાયી હોય, ન તો કુળનામને કલંકિત કરનાર—એ પુરુષ જગતમાં ગામના એકલાં વૃક્ષની જેમ સુખથી જીવે છે.
Verse 33
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:
ગામમાં જો એક જ વૃક્ષ પાંદડા અને ફળોથી સમૃદ્ધ હોય, તો તેની જાતિના બીજા વૃક્ષો ન હોવા છતાં તે ચૈત્યવૃક્ષ ગણાય છે; તે પૂજનીય બને છે અને ખૂબ પૂજાય છે.
Verse 34
येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं
જેનાં ઘણા શૂરવીર સગાં-સંબંધીઓ ધર્મનો આશ્રય લે છે, તેઓ જગતમાં સુખથી જીવે છે અને નિરોગ રહે છે.
Verse 35
बलवन्न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव
જે બળવાન, સાધનસંપન્ન અને મિત્ર-બંધુઓને આનંદ આપનારા છે, તેઓ જંગલમાં જન્મેલા વૃક્ષોની જેમ પરસ્પર આશ્રય લઈને જીવન ધારે છે.
Verse 36
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद् दैवसंश्रयात्
પરંતુ અમે—દુરાત્મા ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રોએ અમને ઘરેથી કાઢી મૂક્યા—દગ્ધ થયા નહીં; કોઈ રીતે દૈવના આશ્રયે બચી ગયા છીએ.
Verse 37
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्
તે દાહમાંથી મુક્ત થઈ આજે અમે આ વૃક્ષની નીચે આશ્રય લીધો છે. કઈ દિશામાં જવું તે પણ ખબર નથી; અમે અતિશય કષ્ટમાં પડી ગયા છીએ.
Verse 38
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:
હે દુર્બુદ્ધિ, અલ્પદર્શી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર! તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થાઓ. નિશ્ચયે દેવો તારા પર પ્રસન્ન છે; તેથી જ યુધિષ્ઠિર મને તારો વધ કરવાની આજ્ઞા આપતા નથી.
Verse 39
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
તારા વધની આજ્ઞા તે આપતા નથી; તેથી, હે દુર્મતિ, તું જીવતો છે. નહીંતર આજે જ હું તને—અમાત્યો સહિત, કર્ણ સહિત, નાના ભાઈ અને શકુની સહિત—યમલોકમાં મોકલી શકું.
Verse 40
गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम् | कि नु शक्यं मया कर्तु यत् ते न क्रुध्यते नृप:
ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ તેણે વિચાર્યું—“હું જઈને તેને યમના અક્ષય ધામમાં મોકલી શકું; પરંતુ હું શું કરું, જ્યારે રાજા તારા પર ક્રોધ જ નથી કરતા?” અહીં ભીમનો પ્રચંડ રોષ યુધિષ્ઠિરના ધર્મમય સંયમથી અટકાય છે—પ્રતિશોધ હાથવગો હોવા છતાં ધર્મરાજ ક્રોધપ્રેરિત વધની આજ્ઞા આપતા નથી; તેથી નૈતિક રાજધર્મ અને આત્મસંયમ હિંસાની પ્રેરણાને રોકે છે.
Verse 41
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक््त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પાંડવશ્રેષ્ઠ ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિરને પણ તે ક્ષણે ભીમે (દંડ અટકાવવાના કારણે) જાણે પાપાચારિ કહીને ઉલ્લેખ કર્યો. એમ કહી મહાબાહુ ભીમ, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત મનવાળો, અંદરથી દહકતો રહ્યો અને દુર્યોધનને દુર્બુદ્ધિ, અલ્પદર્શી કહીને બોલ્યો—“આજે તારી કામના પૂર્ણ થઈ; નિશ્ચય દેવતાઓ તારા પર પ્રસન્ન છે. તેથી જ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર મને તારા વધની આજ્ઞા આપતા નથી; આ જ કારણ છે કે તું હજી જીવતો છે. હું તો ક્રોધિત થઈ મંત્રીઓ, કર્ણ, નાના ભાઈઓ અને શકુનિ સહિત તને યમલોક મોકલી શકું; પરંતુ શું કરું—પાંડવશ્રેષ્ઠ ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર તારા પર કોપ કરતા નથી.” એમ કહી તે હાથ ઘસતો લાંબા નિશ્વાસ ભરવા લાગ્યો; શાંત થયેલી જ્વાળાવાળી અગ્નિ સમાન થઈ તે ફરી ધરતી પર સૂતા ભાઈઓ તરફ જોયો—તેઓ સામાન્ય લોકોની જેમ નિશ્ચિંત સૂતા હતા.
Verse 42
करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन् दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:
એક હાથને બીજા હાથથી દબાવી ઘસતો તે લાંબો નિશ્વાસ છોડવા લાગ્યો; તેનું મન વિષાદથી ભારાયું. પછી ફરી વધુ દીન બની—શાંત થયેલી જ્વાળાવાળી અગ્નિ સમાન—તે ધરતી પર પડેલા પોતાના ભાઈઓ તરફ પાછું જોયું.
Verse 43
भ्रातृन् महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान् पृथग्जनसमानिव
વૃકોદર (ભીમ) એ ધરતી પર સૂતા પોતાના ભાઈઓને જોયા—તેઓ જાણે પૂર્ણ વિશ્વાસમાં પડ્યા હોય, સામાન્ય લોકોની જેમ નિશ્ચિંત.
Verse 44
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
“આ વનથી બહુ દૂર નથી—મને એક નગર દેખાય છે. જાગવું જોઈએ એવા સમયે મારા ભાઈઓ સૂઈ રહ્યા છે. સારું—હું જાતે જ જાગી પહેરો આપીશ.” એવો નિશ્ચય કરીને ભીમસેન તે સમયે જાગરણમાં રહ્યો.
Verse 45
पास्यन्तीमे जल पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
ભીમે નિશ્ચય કર્યો—“આ બધા થાક ઉતરી જાગશે ત્યારે પછી પાણી પીશે.” એમ ઠરાવી તે સમયે ભીમ પોતે જ જાગતો રહ્યો—પોતાના આરામ કરતાં અન્યની રક્ષાને વધુ મહત્ત્વ આપીને.
Verse 150
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત જતુગૃહપર્વમાં ‘ભીમનું જલાહરણ’ વિષયક એકસો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns when to shift from restraint to decisive force: Bhīma must balance controlled patience (to avoid rash escalation) with the duty to neutralize a coercive threat endangering a community.
Capability entails responsibility: strength is portrayed as ethically meaningful when governed by composure, strategic timing, and the aim of restoring safety rather than pursuing impulsive retaliation.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions primarily as narrative-ethical illustration within the wider Ādi Parva arc rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.