Adhyaya 92
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ઋષિઓ સૂતને અવિમુક્તક્ષેત્ર (કાશી/વારાણસી)નું માહાત્મ્ય પૂછે છે. સૂત શિવ-પાર્વતીના આગમન, અવિમુક્તેશ્વરના પ્રાકટ્ય અને દિવ્ય ઉપવન તથા પવિત્ર વાતાવરણનું કાવ્યમય વર્ણન કરે છે. પછી શિવ પાર્વતીને ક્ષેત્ર-રહસ્ય ઉપદેશે છે—અવિમુક્ત તેમની નિત્યપુરી છે, સર્વ મહાતીર્થોથી શ્રેષ્ઠ; તેની સીમામાં દેહત્યાગ કરવાથી ધર્મને અવગણનાર કે સાંસારિક જન પણ નિશ્ચિત મોક્ષ પામે છે. ત્યારબાદ ગોપ્રેક્ષક, હિરણ્યગર્ભ, સ્વર્લિંગેશ્વર, સંગમેશ્વર, મધ્યમેશ્વર, શુક્રેશ્વર, વ્યાઘ્રેશ્વર, જંબુકેશ્વર, શૈલેશ્વર વગેરે મુખ્ય લિંગ-તીર્થોની યાદી અને તેમના તારક ફળ જણાવાય છે. શિવ અભિષેક (મહાસ્નાન સહિત), બિલ્વ-પુષ્પ, નૈવેદ્ય, જાગરણ, પ્રદક્ષિણા તથા રુદ્રબીજ અને પંચાક્ષર જપની વિધિ આપી શિવસાયુજ્યનું વચન આપે છે. અંતે પાર્વતીનું પૂજન અને સૂતની ફલશ્રુતિ કાશીકેન્દ્રિત શૈવાચારનું પુણ્ય પ્રતિપાદિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे अरिष्टकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महामते वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्प्रभावं हि सांप्रतम्
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘અરિષ્ટકથન’ નામનો એકાણુંમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—હે મહામતિ સૂત, જો વારાણસી એટલી પુણ્ય છે, તો હવે અમને તેના પ્રભાવનું વર્ણન કરો।
Verse 2
क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शोभनम् विस्तरेण यथान्यायं श्रोतुं कौतूहलं हि नः
આ અવિમુક્ત ક્ષેત્રનું શોભન માહાત્મ્ય યથાક્રમે અને વિસ્તારે સાંભળવાની અમને ભારે ઉત્કંઠા છે।
Verse 3
सूत उवाच देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् अविमुक्त वक्ष्ये संक्षेपतः सम्यक् वाराणस्याः सुशोभनम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः
સૂત બોલ્યા—હવે હું સંક્ષેપમાં અને સમ્યક રીતે વારાણસીનું સુશોભિત વર્ણન, એટલે અવિમુક્તનું માહાત્મ્ય, ભગવાન્ ભવ (શિવ) જેમ કહ્યુ તેમ કહું છું।
Verse 4
विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना शक्यते नैव विप्रेन्द्रा वर्षकोटिशतैरपि
હે વિપ્રેન્દ્રો! હું કે મહાત્મા બ્રહ્મા પણ—કરોડો વર્ષો સુધી—આનું સંપૂર્ણ વિસ્તૃત વર્ણન કરી શકતા નથી।
Verse 5
देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरैः
પ્રાચીન કાળમાં દેવ શંકર—નીલલોહિત—નો દેવી હૈમવતી સાથે વિધિવત્ વિવાહ થયો; અને હિમવાનના શિખર પરથી તે ગણેશ્વરો સાથે આવ્યા।
Verse 6
वाराणसीमनुप्राप्य दर्शयामास शङ्करः अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः
વારાણસીમાં પહોંચીને શંકરે અવિમુક્તેશ્વર લિંગ પ્રગટ કર્યું અને પોતે પણ ત્યાં જ નિવાસ કર્યો।
Verse 7
वाराणसीकुरुक्षेत्रश्रीपर्वतमहालये तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत्
જે વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, શ્રીપર્વત, મહાલય, તુંગેશ્વર અને કેદારમાં યતિ બનીને નિવાસ કરે છે, તે તે શિવપીઠનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 8
योगे पाशुपते सम्यक् दिनमेकं यतिर्भवेत् तस्मात्सर्वं परित्यज्य चरेत् पाशुपतं व्रतम्
પાશુપત-યોગમાં સમ્યક્ સ્થિત થવાથી મનુષ્ય એક જ દિવસે યતિ બની જાય છે; તેથી સર્વ આસક્તિ ત્યજી પશુપતિને અર્પિત પાશુપત વ્રત આચરવું જોઈએ.
Verse 9
देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम् मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम्
ત્યાં દેવોના ઉદ્યાનમાં, શર્વના અનુત્તમ ઉદ્યાનમાં તે નિવાસ કરવા લાગ્યો; અને રુદ્રે માત્ર મનના સંકલ્પથી અતિ શોભન વિમાન રચ્યું.
Verse 10
दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम् हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः
ત્યારે સ્વયં દેવ પરમેશ્વર—સનંદી સહિત—હૈમવતીને તે અનુત્તમ દેવોદ્યાન દર્શાવ્યું.
Verse 11
क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शङ्करः उक्तवान्परमेशानः पार्वत्याः प्रीतये भवः
પાર્વતીની પ્રીતિ માટે ભવરૂપ શંકર, પરમેશાન, અવિમુક્ત આ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય કહ્યુ—આ તે પવિત્ર ક્ષેત્ર છે જેને શિવ કદી ત્યજતા નથી.
Verse 12
प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानादिमनोहरं बहिः विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः
બહારથી તે ઉપવન અતિ મનોહર હતું—વિવિધ પ્રકારના પ્રફુલ્લિત ગુલ્મોથી શોભિત, ફેલાયેલા લતા-પ્રતાનોથી હૃદયહારી. ચારે તરફ પુષ્પભારે પ્રિયંગુ છોડો અને સુપુષ્પિત તથા કાંટાળાં કેતકી (સ્ક્રૂ-પાઇન)ના ઝાડઝાંખરોથી તે ઘેરાયેલું હતું।
Verse 13
तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिर् निकामपुष्पैर्वकुलैश् च सर्वतः अशोकपुन्नागशतैः सुपुष्पितैर् द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः
સુગંધિત તમાલ-ગુલ્મોથી તે ઘન ભરેલું હતું અને સર્વ તરફ બહુ ફૂલ ધરાવતા વકુલ વૃક્ષોથી યુક્ત હતું. સૈકડો અશોક અને પુન્નાગ વૃક્ષો સુપુષ્પિત હતા; ફૂલોના ઢગલાં પર મધમાખીઓની માળાઓ ગુંજાર કરતી ભીડ બની હતી।
Verse 14
क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितैर् विहङ्गमैश् चानुकलप्रणादिभिः विनादितं सारसचक्रवाकैः प्रमत्तदात्यूहवरैश् च सर्वतः
કેટલાક સ્થળે પ્રદેશ ખીલેલા કમળોના પરાગરેણુથી શોભિત હતો અને પક્ષીઓના મધુર, લયબદ્ધ કલરવથી ગુંજતો હતો. સર્વત્ર સારસ અને ચક્રવાકના સ્વર તથા આનંદિત શ્રેષ્ઠ દાત્યૂહ પક્ષીઓની ધ્વનિ પ્રતિધ્વનિત થતી—આવો પાવન નાદ પશુ (જીવ)ને સ્થિર કરી મનને પતિ શ્રીશિવ તરફ અંતર્મુખ કરે છે।
Verse 15
क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम् क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतं मदाकुलाभिर् भ्रमराङ्गनादिभिः
ક્યાંક શુભ મોરના કેકારવથી તે નાદિત હતું, ક્યાંક કારણ્ડવ પક્ષીઓના સ્વરથી ગુંજતું હતું. ક્યાંક મત્ત મધમાખીઓના ઝુંડોથી તે ઘન બની ગયું હતું, જાણે મકરંદમત્ત ભ્રમરાંગનાઓ તેને ચળવળાવતી હોય—આ રીતે તે ઉપવન પાશબદ્ધ પશુના બંધન ઢીલાં કરનાર પતિ પ્રભુ શિવને યોગ્ય પાવન આનંદથી દીપતું હતું।
Verse 16
निषेवितं चारुसुगन्धिपुष्पकैः क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः लतोपगूढैस्तिलकैश् च गूढं प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम्
ક્યાંક તે મનોહર સુગંધિત પુષ્પોથી સેવિત હતું, ક્યાંક ઉત્તમ ફૂલોથી ભરેલા સહકાર (આંબા) વૃક્ષોથી શોભિત. લતાથી ઢાંકાયેલું અને તિલક (તલ)ના છોડોથી છુપાયેલું તે પુણ્યસ્થાન વિદ્યાધર, સિદ્ધ અને ચારણોના ગાનથી ગુંજતું હતું—પતિ શ્રીશિવની સાન્નિધ્યને યોગ્ય વાતાવરણ।
Verse 17
प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् प्रनृत्तहारीतकुलोपनादितं मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः
ત્યાં આગળ વધતા નૃત્યને અનુસરી અપ્સરાઓના સમૂહો હર્ષથી નાચતા હતા; અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ આનંદથી તે સ્થાનમાં વિહરતા હતા. નૃત્ય કરતા લીલા તોતાના કલરવથી તે ગુંજતું હતું અને સિંહનાદના કોલાહલથી સૌના મન મત્ત થઈ ઊઠ્યા—આવા અદ્ભુત-રસમાં પશુ-આત્માના પાશ શિથિલ થઈ પતિ, ભગવાન શિવ, તરફ અંતર્મુખ થાય છે।
Verse 18
क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित्
ક્યાંક ક્યાંક કસ્તૂરી-હરણોના ટોળાં ફરતા હતા; ક્યાંક તાજા તોડેલા દર્ભ અંકુરો અને એકઠાં કરેલા ફૂલોના ઢગલા હતા. અને ક્યાંક અનેક પ્રકારના મનોહર, પૂર્ણ વિકસિત કમળોથી ભરેલા સરોવર-તળાવો તે પ્રદેશને શોભાવતા હતા—આ રીતે વિવિધ રીતે તે પવિત્ર ક્ષેત્ર સુશોભિત હતું।
Verse 19
विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम्
તે વૃક્ષસમૂહોમાં લપેટાયેલું, નીલકંઠ પ્રભુના સાન્નિધ્યથી રમણીય હતું; મદમસ્ત પક્ષીઓ મધુર નાદોથી તેને મનોહર બનાવતા હતા. ફૂલેલી ડાળીઓ પર મત્ત ભમરાઓ ગુંજન કરતા ચોંટ્યા હતા, અને ઊંચી શાખાઓ નવાં કિસલયોની શોભાથી ઝગમગતી હતી—પાશ-વિમોચક પતિ શિવની ઉપાસનાને યોગ્ય મંગલ ઉપવન।
Verse 20
क्वचिच्च दन्तक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम् /* क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः
ક્યાંક સુંદર વેલીઓ પર દાંતના ઘા-ચિહ્નો હતા; ક્યાંક વલ્લરીઓના આલિંગનમાં ઘેરાયેલા મનોહર વૃક્ષો ઊભા હતા. અને ક્યાંક વિલાસભરી, આળસુ ચાલથી ચાલતી કિંપુરુષ કન્યાઓ તે પ્રદેશનો ઉપભોગ કરતી હતી—આ જગતનું મોહ છે, જે પશુને બાંધે છે, જ્યાં સુધી તે પતિ શિવ તરફ ન વળે।
Verse 21
पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैर् अभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर् विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः
તે તેજસ્વી રીતે ઝળહળતું હતું—કબૂતરોના કૂજનથી ગુંજતા તેના સુંદર શિખરો, વાદળોને ચુંબન કરતા, શ્વેત અને મનોહર રૂપે પ્રકાશમાન. ફૂલોના ઢગલાથી છવાયેલા સ્થાનોમાં હંસો અલગ અલગ ટોળાંમાં ફરતા હતા, અને અનેક ત્રિદશ દેવકુલોની દિવ્યતાથી તે વધુ શોભિત હતું. આવા પવિત્ર ધામમાં પતિ શિવ સર્વવ્યાપી પ્રભુ રૂપે અનુભૂતિમાં આવે છે; પોતાના ધામની શુદ્ધિ અને વ્યવસ્થાથી તેઓ પશુ આત્માઓને મુક્તિ તરફ આકર્ષે છે।
Verse 22
फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम्
એ દિવ્ય માર્ગ હજારો ખીલેલા ઉત્પલ અને કમળના વિતાનોથી યુક્ત હતો. ચારે તરફ તેજસ્વી સરોવરો અને જળાશયોથી તે શોભિત હતો. તેની શાખા-માર્ગોમાં વિવિધ રચનાવાળી પુષ્પપંક્તિઓ ગોઠવાયેલી હતી અને અનેક પ્રકારના ઝાડઝાંખરા તથા લતાઓથી સમૃદ્ધ હતો—પતિ ભગવાન શિવની પૂજાને યોગ્ય મંગલમય માર્ગ।
Verse 23
तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्
ઊંચા અશોક વૃક્ષોથી તે મનોહર વિસ્તાર તેજસ્વી લાગતો—ગાઢ નીલા પુષ્પસ્તબકોના ભારથી તેમની ઊંચી ડાળીઓ નમી હતી, અને ઝૂલાના છેડાં પાસે ઊઠતો નીલાભ ગુંજન કાનને સુખ આપતો. રાત્રે તે ચંદ્રપ્રભા સાથે એકરૂપ થઈ જતો, જાણે ફૂલેલા તિલકચિહ્નોથી અંકિત. છાયામાં હરિણોના ઝુંડ ક્યારેક સૂઈ, પછી જાગીને સ્થિર ઊભાં રહે; દૂર્વા ઘાસના અંકુરોના અગ્રભાગ પણ દબાતા નહીં. એવી પવિત્ર શાંતિમાં મન સ્વયં પાશુના પાશ શિથિલ કરનાર પતિ ભગવાન શિવના સાત્ત્વિક ધ્યાન-ભક્તિ તરફ વળે છે।
Verse 24
हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम्
ત્યાંનું જળ વિશાળ અને સ્ફટિક જેવી સ્વચ્છતા ધરાવતું હતું; હંસોના પાંખોના પવનથી કમળો કંપતા. કાંઠે કેળાના ઝાડોના ઝુંડમાં મોરો ચકિત થઈ પણ આનંદથી નૃત્ય કરતા. ક્યાંક ક્યાંક જમીન પર પડેલા મોરપંખ ચંદ્રકલાની જેમ લાગી ધરતીને રંજિત કરતા. દિશાદિશામાં મત્ત હરિત તોતાના ઝુંડ ઉપવનમાં વિલીન થઈ ફરી પ્રગટતા, હર્ષથી ઝગમગતા—તે પ્રદેશને શિવસાન્નિધ્ય અને લિંગપૂજન માટે પ્રત્યક્ષ મંગલક્ષેત્ર બનાવતા.
Verse 25
सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम्
ક્યાંક તે પ્રદેશ સારંગ મૃગોથી શોભિત હતો, ક્યાંક વિચિત્ર પુષ્પરાશિઓથી ઢંકાયેલો. અને ક્યાંક હર્ષિત કિન્નરાંગનાઓના કંઠસ્વરોથી તે ગુંજતો—વીણાઓ સાથે અતિમધુર ગીત ગાઈ નૃત્ય કરતી. ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપતો એવો લોક પણ પતિ ભગવાન શિવના સાન્નિધ્ય અને ભક્તિરસ તરફ જ ઉન્મુખ હતો।
Verse 26
संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैर् आवासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैर् उत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्
ક્યાંક મુનિઓના નિવાસો નજીક નજીક રચાયેલા, ફૂલોથી લિપ્ત અને પુષ્પોથી છાંટેલા હતા; આશ્રમ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો. અને ક્યાંક તે ઊંચા, વિશાળ કઠોળ (પનસ) વૃક્ષોથી શોભિત હતો—મૂળથી શિખર સુધી ફળોના ઢગલાથી ભરપૂર. એવો પવિત્ર ઉપવન પાશુપત યોગની શાંત સાધના અને શિવલિંગ આરાધના માટે સર્વથા મંગલમય હતો।
Verse 27
फुल्लातिमुक्तकलतागृहनीतसिद्धसिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् /* रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम्
ફૂલેલી અતિમુક્તા લતાઓથી ગૂંથાયેલા કુંજોમાં વિહરતી સિદ્ધાંગનાઓના સુવર્ણ નૂપુરોના ઝણઝણાટથી તે ઉપવન રમ્ય હતું. પ્રિયંગુ-મંજરીઓ પર આસક્ત ભમરા અને આમ્ર-કદંબ પુષ્પો પર ઘેરાયેલા ભૃંગસમૂહોથી તે વધુ શોભિત—પશુના ઉદ્ધાર માટે પતિ શિવપૂજનને યોગ્ય પાવન વન।
Verse 28
पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ
હે દેહધારીઓને અપવર્ગ આપનાર! પુષ્પરાશિભર્યા પવનથી તરંગિત જળે તે વન રમ્ય બન્યું; ભમરાઓ ઉતરતાં કોમળ ગુલ્મો વધુ શોભ્યા. ઝાડીઓની અંદર અચાનક ભયભીત હરણીઓના ટોળાં છૂટા પડી દોડે; બધું પવનથી હલતું—અને પાશબદ્ધ પશુને મુક્તિ આપનાર પતિ શિવ તો તમે જ।
Verse 29
चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः
ચંદ્રકિરણોના જાળ જેવી છાંટછાંટવાળી મનોહર તિલકચિહ્નોથી તે અલંકૃત હતું. સિંદૂર, કુંકુમ અને કুসુંભ-રંગ સમા તેજસ્વી અશોકફૂલો તથા સોનાની કાંતિ સમા કર્ણિકારના પુષ્પોત્કરોથી વિશાળ ફેલાયેલી શાખાઓ ભરાઈ ગઈ હતી—એવી પાવન શોભામાં પશુનું મન સહજ રીતે પતિ શિવની ઉપાસના તરફ વળે છે।
Verse 30
क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम्
ક્યાંક અંજનચૂર્ણ સમા, ક્યાંક વિદ્રુમ (પ્રવાળ) સમા, અને ક્યાંક કાંતિમાન સોનાં સમા પુષ્પોથી ભૂતલ આચ્છાદિત હતું।
Verse 31
पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम्
પુન્નાગના વનમાં સૈકડો પક્ષીઓનો કલરવ ગુંજતો હતો; લાલ અશોક વૃક્ષો ફૂલગૂચ્છોના ભારથી નમ્યા હતા. નજીક જ થાક હરણ કરતું રમ્ય આશ્રય હતું, અને ખીલેલા કમળોમાં ભમરા વિહરતા હતા—પશુના પાશને શિથિલ કરનાર પતિ શિવના ધ્યાનને યોગ્ય પાવન સ્થાન।
Verse 32
सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः
ત્યારે સર્વ ભુવનોના ધારક લોકનાથ શંભુ, હિમવંતની પુત્રી સાથે અને પોતાના પ્રિય ગણો સહિત, વિવિધ વૃક્ષોથી વિશાળ, પ્રચુર અન્નથી પોષાઈ આનંદિત પ્રાણીઓથી ભરેલું, અતિ રમ્ય ઉપવન દેવીને દર્શાવ્યું।
Verse 33
पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर् देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या
અત્યંત શુભ એવા વનફૂલોથી અને તેમાંથી રચાયેલા દિવ્ય આભૂષણોથી, ઉપવનમાં આવેલી દિવ્ય દેવીને શર્વે શોભિત કરી। અને હિમગિરિ-સુતાએ પણ ભક્તિપૂર્વક દેવદેવ શંકરને વધુ શુભ દિવ્ય પુષ્પોથી અલંકૃત કર્યા।
Verse 34
सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धम् उवाच देवं प्रणिपत्य देवी
ત્રિદશેશ્વરોને પણ પૂજ્ય એવા દેવનું સમ્યક પૂજન કરીને, અતિ રમ્ય ઉદ્યાનને નિહાળી, દેવી ગણેશ્વરો અને નંદિમુખ સાથે પ્રણામ કરી પછી દેવને બોલી।
Verse 35
श्रीदेव्युवाच उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान् पुनर्मे वक्तुमर्हसि
શ્રીદેવીએ કહ્યું— હે દેવ! તમે પરમ પ્રભાથી યુક્ત આ ઉદ્યાન મને દર્શાવ્યું છે. હવે આ ક્ષેત્રના સર્વ ગુણો ફરીથી મને વિસ્તારે કહી આપવાનું તમને યોગ્ય છે।
Verse 36
अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् अविमुक्तस्य सर्वथा वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज
હે દેવેશ, હે દેવદેવ, હે વૃષધ્વજ! આ અવિમુક્ત ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સર્વ રીતે કહેનાર તમે જ યોગ્ય છો; કૃપા કરીને વર્ણવો।
Verse 37
सूत उवाच देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन्
સૂત બોલ્યા—દેવીના વચન સાંભળી દેવોના દેવ, વરદ પ્રભુએ તેના મુખકમળની સુગંધ લીધી અને હસતાં હસતાં ગિરિજાને કહ્યું।
Verse 38
होलिनेस्स् ओफ़् अविमुक्त श्रीभगवानुवाच इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा
શ્રીભગવાન બોલ્યા—આ મારું પરમ ગુહ્ય ક્ષેત્ર છે, મારી નિત્ય વારાણસી. સર્વ જીવો માટે આ સદૈવ મોક્ષનું કારણ છે।
Verse 39
अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः
હે દેવી, અહીં સિદ્ધો સદા મારા વ્રતમાં સ્થિત રહે છે. તેઓ નિત્ય અનેક લિંગરૂપ ધારણ કરીને મારા લોકની અભિલાષા કરે છે।
Verse 40
अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते
ત્યાં યુક્તાત્મા, જિતેન્દ્રિય સાધકો પરમ યોગનો અભ્યાસ કરે છે—નાનાવૃક્ષોથી ભરેલા અને નાનાવિહગોથી શોભિત વનમાં।
Verse 41
कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे
કમળ અને ઉત્પલ પુષ્પોથી સમૃદ્ધ સરોવરો વડે અલંકૃત તે શુભ સ્થાન સદૈવ અપ્સરાગણ અને ગંધર્વગણ દ્વારા સેવિત રહે છે।
Verse 42
रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः
જે આચરણથી મારું નિવાસ સદા પ્રસન્ન રહે, તે સાંભળો. તે મનથી માત્ર મારામાં લીન રહે, મારો ભક્ત બને અને પોતાના સર્વ કર્મો નિત્ય મને અર્પણ કરે.
Verse 43
यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते
અહીં જેમ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે તેમ બીજે ક્યાંય નથી. હે દેવી, અહીં દેહત્યાગ કરનાર જીવ તે જ કારણે મોક્ષયોગ્ય બને છે.
Verse 44
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः
આ મારું દિવ્ય નગર છે—મહાન અને ગુપ્તમાં પણ પરમ ગુપ્ત. બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા મોક્ષ ઇચ્છતા સિદ્ધો તેને જાણે છે.
Verse 45
अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन
અતએવ આ ક્ષેત્ર પરમ છે અને આ જ મારી પરાગતિ છે. જે અહીં વિમુક્ત થયો તેને હું કદી છોડતો નથી; તે ફરી ક્યારેય બંધનમાં નાખાતો નથી.
Verse 46
मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे
આ મારું ક્ષેત્ર છે; તેથી તેને ‘અવિમુક્ત’—જેને હું કદી છોડતો નથી—એમ સ્મરવામાં આવે છે. નૈમિષ, કુરુક્ષેત્ર, ગંગાદ્વાર અને પુષ્કરમાં પણ મારી પાવન સન્નિધિ જાણવી.
Verse 47
स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः इह सम्प्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते
માત્ર સ્નાનથી કે બાહ્ય સેવા-પરિચર્યાથી મોક્ષ મળતો નથી. અહીં જ પરમ તત્ત્વનું સાક્ષાત્કાર કરાવનાર ઉપાય—કૃપા આપનાર પતિ, ભગવાન શિવ દ્વારા—એ જ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે।
Verse 48
प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् प्रयागादपि तीर्थाग्र्याद् अविमुक्तमिदं शुभम्
પ્રયાગમાં પણ મોક્ષ થઈ શકે, અથવા અહીં જ મારી કૃપામાં સ્વીકાર થવાથી. આ શુભ અવિમુક્ત, તીર્થશ્રેષ્ઠ પ્રયાગ કરતાં પણ ઉત્તમ છે।
Verse 49
धर्मस्योपनिषत् सत्यं मोक्षस्योपनिषच् छमः क्षेत्रतीर्थोपनिषदं न विदुर्बुधसत्तमाः
ધર્મની ઉપનિષદ—અંતરસાર—સત્ય છે; મોક્ષની ઉપનિષદ શમ, એટલે શાંતિ-સંયમ છે. પરંતુ ક્ષેત્ર-તીર્થની ઉપનિષદને શ્રેષ્ઠ વિદ્વાનો પણ જાણતા નથી।
Verse 50
कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः अविमुक्ते त्यजेत्प्राणान् जन्तुर्मोक्षाय कल्पते
ભોગ ભોગવતા, ખાતા, સૂતા, રમતા અને વિવિધ ક્રિયાઓ કરતા હોવા છતાં—જો જીવ અવિમુક્તમાં પ્રાણ ત્યાગે, તો તે મોક્ષ માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 51
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना
હજારો પાપ કર્યા હોવા છતાં મનુષ્ય માટે પિશાચત્વ જ વધારે સારું; પરંતુ કાશીપુરી વિના સ્વર્ગમાં હજારગણું ઇન્દ્રત્વ પણ શ્રેષ્ઠ નથી।
Verse 52
तस्मात्संसेवनीयं हि अविमुक्तं हि मुक्तये जैगीषव्यः परां सिद्धिं गतो यत्र महातपाः
અતએવ મુક્તિ માટે અવિમુક્ત (કાશી) ક્ષેત્રનું નિત્ય સેવન કરવું જોઈએ; ત્યાં જ મહાતપસ્વી જૈગીષવ્યે પાશચ્છેદક પતિ-શિવની કૃપાથી પરમ સિદ્ધિ—મુક્તિ—પ્રાપ્ત કરી।
Verse 53
अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् भक्त्या च मम भावितः जैगीषव्यगुहा श्रेष्ठा योगिनां स्थानमिष्यते
આ ક્ષેત્રના માહાત્મ્યથી અને મારામાં ભાવિત ભક્તિથી જૈગીષવ્યની શ્રેષ્ઠ ગુહા યોગીઓનું પરમ સ્થાન માનવામાં આવે છે।
Verse 54
ध्यायन्तस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम्
ત્યાં જે મને નિત્ય ધ્યાન કરે છે તેમનો યોગાગ્નિ અત્યંત પ્રજ્વલિત થાય છે; તેઓ દેવોને પણ દુર્લભ એવા પરમ કૈવલ્યને પામે છે।
Verse 55
अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः इह सम्प्राप्यते मोक्षो दुर्लभो ऽन्यत्र कर्हिचित्
અવ્યક્ત લિંગમાં નિષ્ઠાવાન, સર્વ સિદ્ધાંતોના જ્ઞાતા મુનિઓ દ્વારા અહીં જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; અન્યત્ર તે ક્યારેય દુર્લભ છે।
Verse 56
तेभ्यश्चाहं प्रवक्ष्यामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् आत्मनश्चैव सायुज्यम् ईप्सितं स्थानमेव च
અને તેમને હું યોગજન્ય અનુત્તમ ઐશ્વર્ય કહેશ; તેમજ આત્માનું પતિ-શિવ પરમાત્મા સાથે સાયુજ્ય અને તે જ ઇચ્છિત પરમ સ્થાન પણ।
Verse 57
कुबेरो ऽत्र मम क्षेत्रे मयि सर्वार्पितक्रियः क्षेत्रसंसेवनादेव गणेशत्वमवाप ह
અહીં મારા આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કુબેરે પોતાના સર્વ કર્મો મને અર્પણ કર્યા; માત્ર ક્ષેત્રસેવાથી જ તેણે ગણેશત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 58
संवर्तो भविता यश् च सो ऽपि भक्तो ममैव तु इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम्
અને જે ‘સંવર્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે તે પણ મારો જ ભક્ત છે. હે દેવી, અહીં જ મારી આરાધના કરીને તે અનુત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 59
पराशरसुतौ योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः मम भक्तो भविष्यश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः
પરાશરના પુત્ર યોગી ઋષિ વ્યાસ, મહાતપસ્વી, મારો ભક્ત થશે અને વૈદિક પરંપરાની સ્થાપના તથા પ્રવર્તન કરશે।
Verse 60
रंस्यते सो ऽपि पद्माक्षि क्षेत्रे ऽस्मिन्मुनिपुङ्गवः ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः
હે પદ્માક્ષિ, આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે મુનિપુંગવ પણ રમે છે. બ્રહ્મા દેવર્ષિઓ સાથે, વિષ્ણુ અને દિવાકર સૂર્ય પણ અહીં ક્રીડા કરે છે।
Verse 61
देवराजस्तथा शक्रो ये ऽपि चान्ये दिवौकसः उपासते महात्मानः सर्वे मामिह सुव्रते
હે સુવ્રતે, દેવરાજ ઇન્દ્ર (શક્ર) તથા અન્ય દિવૌકસો પણ—તે સર્વ મહાત્માઓ—અહીં મારી ઉપાસના કરે છે।
Verse 62
अन्ये ऽपि योगिनो दिव्याश् छन्नरूपा महात्मनः अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपासते सदा
અન્ય દિવ્ય યોગીઓ પણ—છુપાયેલા રૂપે વિચરતા મહાત્માઓ—મનને એકાગ્ર કરીને આ લોકમાં સદા મારી ઉપાસના કરે છે।
Verse 63
विषयासक्तचित्तो ऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः इह क्षेत्रे मृतः सो ऽपि संसारे न पुनर्भवेत्
વિષયોમાં આસક્ત ચિત્તવાળો અને ધર્મમાં રતિ ત્યાગેલો મનુષ્ય પણ—જો આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મરે—તો પણ સંસારમાં ફરી જન્મ લેતો નથી।
Verse 64
ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः
પરંતુ જે ધીર, નિર્મમ, સત્ત્વસ્થ, ઇન્દ્રિયજિત, વ્રતી અને નવા આરંભની પકડ વિનાના છે—તે બધા મારા માં ભાવિત, અંતર્મુખ લીન છે।
Verse 65
देवदेवं समासाद्य धीमन्तः संगवर्जिताः गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते
દેવદેવ શિવને સમીપ પામી, સંગવર્જિત ધીમાન જન—હે સુવ્રતે—મારા પ્રસાદથી અહીં જ પરમ મોક્ષને પામ્યા છે।
Verse 66
जन्मान्तरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते
હજારો જન્મોમાં પણ જે યોગી પ્રાપ્ત ન કરી શકે—હે સુવ્રતે—એ જ પરમ મોક્ષ મારા પ્રસાદથી અહીં જ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 67
गोप्रेक्षकम् इदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने
ગોપ્રેક્ષક નામનું આ પવિત્ર ક્ષેત્ર પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ સ્થાપ્યું હતું. હે સુમુખી, અહીં કૈલાસનું દિવ્ય, તેજસ્વી ધામ નિહાળો.
Verse 68
गोप्रेक्षकम् अथागम्य दृष्ट्वा मामत्र मानवः न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते
ગોપ્રેક્ષકમાં આવી અહીં જે મનુષ્ય મારું દર્શન કરે છે, તે દુર્ગતિને પામતો નથી અને કલ્મષોથી પણ મુક્ત થાય છે.
Verse 69
कपिलाह्रदम् इत्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम् गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थं पुण्यतमं महत्
આ રીતે તેનું નામ ‘કપિલાહ્રદ’ પડ્યું અને ખરેખર બ્રહ્માએ જ તેને રચ્યું. ગાયોના સ્તન્યથી ઉત્પન્ન થયેલા જળથી આ મહાન, અતિ પવિત્ર તીર્થ બન્યું.
Verse 70
अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया
હે દેવી, અહીં પણ હું સ્વયં ‘વૃષધ્વજ’ તરીકે સ્મરિત છું. મેં અહીં મારું સાન્નિધ્ય સ્થાપ્યું છે; તેથી હું સદા તને દર્શન આપું છું.
Verse 71
भद्रतोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं ह्रदम् सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः
હે દેવી, અહીં આ મંગલમય જળ અને બ્રહ્માએ બનાવેલું આ હ્રદ નિહાળો. હે દેવી, આ પ્રદેશમાં સર્વ દેવોએ મને પ્રસન્ન કર્યો છે.
Verse 72
गच्छोपशमम् ईशेति उपशान्तः शिवस् तथा अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना
“હે ઈશ, ઉપશમમાં જાઓ—શાંત થાઓ.” એમ કહતાં શિવ શાંત થયા. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ મને અહીં લાવી પરમેષ્ઠીએ સ્થાપિત કર્યો, જેથી પૂજાર્થે પ્રભુનું સાન્નિધ્ય સ્થિર રહે।
Verse 73
ब्रह्मणा चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा
ત્યારે બ્રહ્માએ બધું એકત્ર કરીને વિષ್ಣુ દ્વારા ફરી સ્થાપિત કરાવ્યું. ત્યારબાદ વ્યગ્ર ચિત્તે બ્રહ્માએ વિષ್ಣુને કહ્યું—લોકો પતિરૂપ પ્રભુના અધિન ફરી સ્થિર રહે તે માટે યોગ્ય માર્ગ જણાવો।
Verse 74
मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि तमुवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम्
“આ લિંગ હું લાવ્યો હતો—તમે તેને કેમ સ્થાપિત કર્યું?” એમ કહી વિષ্ণુએ ફરી ક્રોધથી દહકતા મુખવાળા બ્રહ્માને કહ્યું।
Verse 75
रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति
રુદ્રદેવ પ્રત્યે મારી ભક્તિ અત્યંત પરા અને મહત્તર છે. તેથી મારા દ્વારા સ્થાપિત આ લિંગ તારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 76
हिरण्यगर्भ इत्येवं ततो ऽत्राहं समास्थितः दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः
આ રીતે “હિરણ્યગર્ભ” નામે હું અહીં સ્થિત થયો છું. જે મનુષ્ય આ દેવેશ—દેવોના સ્વામી પ્રભુનું દર્શન કરે છે, તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 77
ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम् स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः
ત્યારબાદ બ્રહ્માએ પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ વિધિપૂર્વક મારા આ શુભ લિંગની ફરી પ્રતિષ્ઠા કરી।
Verse 78
स्वर्लीनेश्वर इत्येवम् अत्राहं स्वयमागतः प्राणान् इह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित्
“આ રીતે આ સ્થાન ‘સ્વર્લીનેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અહીં હું સ્વયં આવ્યો છું. જે મનુષ્ય અહીં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે ક્યાંય ફરી જન્મ લેતો નથી.”
Verse 79
अनन्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव या स्मृता व्याघ्रेश्वर अस्मिन्नपि मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः
એ જ તેની અનન્ય, એકમાત્ર શરણ ગણાય છે—અને એ જ યોગીઓની પરમ ગતિ છે. હે વ્યાઘ્રેશ્વર, મારા આ પ્રદેશમાં પણ દેવતાઓને કંટક સમો, વિઘ્ન કરનાર એક દૈત્ય છે.
Verse 80
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः
મેં વાઘનું રૂપ ધારણ કરીને તે અહંકારી બલવાનને સંહાર્યો. તેથી હું ‘વ્યાઘ્રેશ્વર’ તરીકે ખ્યાત છું અને અહીં સદૈવ નિવાસ કરું છું.
Verse 81
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनं व्याघ्रमीश्वरम् उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा
આ વ્યાઘ્ર-ઈશ્વર (વાઘરૂપ શિવ)ના દર્શનથી મનુષ્ય ફરી દુર્ગતિમાં પડતો નથી. પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ કહ્યું હતું કે ઉત્પલ અને વિદલ—આ બે દૈત્ય પણ આ દર્શનથી પતનથી મુક્ત થયા હતા.
Verse 82
स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ रणे सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम्
સ્ત્રી પ્રત્યેના અપરાધથી વધયોગ્ય એવા દર્પિતોને જોઈ તું જ યુદ્ધમાં તેમને નિહત કર્યા; છતાં અહીં અવમાનપૂર્વક માત્ર એક ગોળાથી તું તેને આ જ દેહમાં પ્રવેશ કરાવ્યો।
Verse 83
आदावत्राहमागम्य प्रस्थितो गणपैः सह ज्येष्ठस्थानमिदं तस्माद् एतन्मे पुण्यदर्शनम्
આદિમાં હું અહીં આવીને ગણો સાથે પ્રસ્થાન કર્યો; તેથી આ જ્યેષ્ઠસ્થાન—અગ્ર પવિત્ર પીઠ—છે, અને તેનું દર્શન મને પુણ્યદાયક છે।
Verse 84
देवैः समन्ताद् एतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्
અતએવ દેવોએ સર્વ દિશાઓમાં આ લિંગો સ્થાપ્યાં. નિયમિત ભક્તિથી જે મર્ત્ય માત્ર તેનું દર્શન કરે, તે દેહછેદ (મૃત્યુ) સમયે ગણ—શિવપરિવારનો સેવક—બની જાય છે।
Verse 85
पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्
પૂર્વે તમારા પિતા—શૈલરાજ હિમવત—એ સ્વયં આ સ્થાનને મારા (શિવના) માટે પ્રિય અને હિતકારક જાણીને અહીં લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું।
Verse 86
शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत्
આ ‘શૈલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેથી અહીં આદરપૂર્વક તેનું દર્શન કરો. હે દેવી, આનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી—અપશકુન અને પતન તરફ જતો નથી।
Verse 87
नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी क्षेत्रमेतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता
હે દેવી, આ વરુણા નદી પરમ પુણ્યમય અને પાપમોચિની છે. આ પવિત્ર ક્ષેત્રને અલંકૃત કરીને તે જાહ્નવી (ગંગા) સાથે સંગમમાં મળે છે.
Verse 88
स्थापितं ब्रह्मणा चापि संगमे लिङ्गमुत्तमम् संगमेश्वरम् इत्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम्
સંગમસ્થળે બ્રહ્માએ પણ તે પરમ ઉત્તમ લિંગની સ્થાપના કરી. તેથી તે જગતમાં ‘સંગમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—સર્વે તેનું દર્શન કરે.
Verse 89
संगमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचिः अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्मभयं कुतः
દેવનદીના સંગમમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ થયેલો જે મનુષ્ય સંગમેશ્વરની અર્ચના કરે—તેને જન્મભય ક્યાંથી રહે?
Verse 90
इदं मन्ये महाक्षेत्रं निवासो योगिनां परम् क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाग्रमास्थितः
હું આને મહાક્ષેત્ર માનું છું—યોગીઓનું પરમ નિવાસ. કારણ કે આ ક્ષેત્રના મધ્યમાં હું સ્વયં પ્રગટ થઈ અગ્રસ્થાને પ્રતિષ્ઠિત છું.
Verse 91
मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः सिद्धानां स्थानमेतद्धि मदीयव्रतधारिणाम्
તે સર્વ દેવો અને અસુરોમાં ‘મધ્યમેશ્વર’ નામે ખ્યાત છે. આ તો મારા વ્રતો ધારણ કરનાર સિદ્ધોનું પવિત્ર સ્થાન છે.
Verse 92
योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम् दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति
મોક્ષની ઇચ્છા ધરાવતા અને જ્ઞાનયોગમાં અંતઃકરણથી લીન યોગીઓ, આ મધ્યમેશાન—અંતર્યામી ઈશાન શિવ—નું દર્શન કરીને ફરી જન્મ માટે શોક કરતા નથી.
Verse 93
स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामरार्चितम्
આ લિંગ ભૃગુનંદન શુક્રાચાર્યે સ્થાપિત કર્યું; તે ‘શુક્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ સિદ્ધો તથા અમરો (દેવો) દ્વારા અર્ચિત છે.
Verse 94
दृष्ट्वैनं नियतः सद्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः मृतश् च न पुनर्जन्तुः संसारी तु भवेन्नरः
નિયમિત મનથી આ (શિવલિંગ)નું દર્શન કરતાં જ મનુષ્ય તત્કાળ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને મૃત્યુ પછી તે જીવ ફરી જન્મ લેતો નથી, સંસારભ્રમણમાં પાછો ફરતો નથી.
Verse 95
पुरा जम्बूकरूपेण असुरो देवकण्टकः ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः
પૂર્વકালে દેવોને કંટકરૂપ એક અસુર જંબૂક (શિયાળ)નું રૂપ ધારણ કરતો. બ્રહ્માથી વર મેળવીને પણ તે બંધનના ભયથી, ફાંસાનો સંદેહ રાખતા શિયાળની જેમ સદા શંકિત રહેતો.
Verse 96
निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बूकेशस्ततो ह्यहम् अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्
હે હિમવાનની પુત્રી! જંબૂકેશનો સંહાર કરીને હું ત્યારે ‘જંબૂકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. આજે પણ જગતમાં હું ખ્યાત છું; દેવો અને અસુરો—બન્ને મને નમસ્કાર કરે છે.
Verse 97
दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ग्रहैः शुक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह
આ દેવેશ્વરનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. શુક્રને અગ્રે રાખી ગ્રહશક્તિઓએ આ (પવિત્ર લિંગો) અહીં સ્થાપ્યાં છે.
Verse 98
पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति
હે પાર્વતી, આ પુણ્ય લિંગોનું દર્શન કર—એ ખરેખર સર્વ ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ આપે છે. આ રીતે, હે પાર્વતી, આ પવિત્ર સ્વરૂપો મારા જ નિવાસસ્થાન છે.
Verse 99
कथितानि मम क्षेत्रे गुह्यं चान्यदिदं शृणु चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्
મારા આ ક્ષેત્ર વિશે કહેવામાં આવ્યું છે; હવે તેનો બીજો એક ગુહ્ય વિષય સાંભળો. આ પવિત્ર ક્ષેત્ર ચારેય દિશામાં ચાર ક્રોશ સુધી વિસ્તરેલું કહેવાય છે.
Verse 100
योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकाले ऽमृतप्रदम् महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम्
હે સુન્દરાંગી, જાણ—એક યોજનાની સીમામાં, મૃત્યુકાળે હું અમૃતત્વ પ્રદાન કરું છું. હું મહાલય પર્વત પર સ્થિત છું અને કેદારમાં પણ પ્રતિષ્ઠિત છું.
Verse 101
गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्य् अस्मिन्मोक्षो ह्यवाप्यते गाणपत्यं लभेद्यस्माद् यतः सा मुक्तिरुत्तमा
આનું દર્શન કરવાથી ભક્ત ગણત્વ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં નિશ્ચયે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી ગણપતિ-સ્વરૂપ ગણાધિપતિના ગણનો અનુચરભાવ મળે છે, કારણ કે એ મુક્તિ સર્વોત્તમ છે.
Verse 102
ततो महालयात् तस्मात् केदारान्मध्यमादपि स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रम् अविमुक्तं वरानने
ત્યારબાદ તે મહાલયથી પણ પરે, કેદાર અને મધ્યમ ક્ષેત્રથી પણ આગળ, હે સુમુખી, સર્વોત્તમ પુણ્યક્ષેત્ર ‘અવિમુક્ત’ (કાશી) સ્મરાય છે. ત્યાં પતિ પરમેશ્વર પશુ-જીવોને કદી ત્યાગતા નથી અને પાશબંધન છિન્ન કરી મુક્તિ આપે છે.
Verse 103
केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम् मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम्
કેદાર મધ્યમ ક્ષેત્ર છે અને આ જ સ્થાન મહાલય છે. ભૂલોકમાં મારા સર્વ પુણ્યસ્થાનોમાં આ સર્વોત્તમ છે.
Verse 104
यतः सृष्टास्त्विमे लोकास् ततः क्षेत्रमिदं शुभम् कदाचिन्न मया मुक्तम् अविमुक्तं ततो ऽभवत्
જેનાથી આ લોકો સર્જાયા છે, તેથી આ ક્ષેત્ર શુભ છે. કારણ કે મેં તેને કદી છોડ્યું નથી, તેથી તે ‘અવિમુક્ત’—અર્થાત્ ‘કદી ન ત્યજાયેલું’—રૂપે પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 105
अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते
અહીં મારા ‘અવિમુક્તેશ્વર’ લિંગનું જે માનવ દર્શન કરે છે, તે તત્ક્ષણ પાપમુક્ત થાય છે અને પશુ-જીવના પાશબંધનોથી પણ છૂટે છે.
Verse 106
शैलेशं संगमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम् हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम्
હું શિવને શૈલેશ—પર્વતાધિપતિ; સંગમેશ—પવિત્ર સંગમના સ્વામી; સ્વર્લીન—સ્વર્ગધામમાં સ્થિત; મધ્યમેશ્વર—અંતર્યામી મધ્યસ્થ ઈશ્વર; હિરણ્યગર્ભ—સુવર્ણ સૃષ્ટિબીજ; ઈશાન—સર્વાધિપતિ; ગોપ્રેક્ષ—ગોરક્ષા અને ધર્મના રક્ષક; તથા વૃષભધ્વજ—વૃષભધ્વજધારી—રૂપે નમન કરું છું।
Verse 107
उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम्
હું સંપૂર્ણ શાંત અને મંગલમય શિવને નમસ્કાર કરું છું—જે જ્યેષ્ઠસ્થાનના આદ્ય પવિત્ર પીઠમાં નિવાસ કરે છે; વિખ્યાત શુક્રેશ્વરને, વ્યાઘ્રદેશમાં પૂજાતા વ્યાઘ્રેશને, અને જંબુવનના અધિપતિ જંબુકેશ્વરને—આ બધા પશુને બાંધતા પાશોને શિથિલ કરનાર પતિના પ્રગટ લિંગ-સ્વરૂપ છે.
Verse 108
दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे सूत उवाच एवम् उक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत्
તે (તત્ત્વ) જોઈને મર્ત્ય દુઃખસાગરરૂપ સંસારમાં ફરી જન્મ લેતો નથી. સૂત બોલ્યા—આમ કહી મહાદેવે સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી.
Verse 109
विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्ज्वलितो यथा
દેવોના દેવ મહેશ્વરને ત્યાં સ્થિત જોઈને, અચાનક તે સમગ્ર પ્રદેશ એવો ઉજ્જવળ થયો જાણે સર્વત્ર પ્રકાશ ફેલાયો હોય.
Verse 110
ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यङ्गसितप्रभाः माहेश्वरा महात्मानस् तथा वै नियतव्रताः
પછી સિદ્ધ પાશુપતો પ્રગટ થયા—દેહ પર ભસ્મલેપનથી શ્વેત તેજ ધરાવતા; તેઓ માહેશ્વર, મહાત્મા, અને નિયત વ્રતોમાં અડગ હતા.
Verse 111
बहवः शतशो ऽभ्येत्य नमश्चक्रुर्महेश्वरम् पुनर्निरीक्ष्य योगेशं ध्यानयोगं च कृत्स्नशः
ઘણા—સૈકડોની સંખ્યામાં—આવીને મહેશ્વરને નમસ્કાર કરવા લાગ્યા. પછી યોગેશ્વરને ફરી નિહાળી તેમણે ધ્યાનયોગની સમગ્ર સાધનાને જોયી—પતિ શિવ જ સમાધિનું સ્વરૂપ અને સ્ત્રોત બની પ્રગટ થયા.
Verse 112
तस्थुरात्मानमास्थाय लीयमाना इवेश्वरे स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः
તેઓ પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિર રહી ઈશ્વરમાં જાણે લીન થતા ઊભા રહ્યા. ત્યારે એમમાં સ્થિત રહેનારાઓ માટે દેવદેવ ઉમાપતિ—પરમ પતિ—એ જ સમાધિ-સ્થિતિમાં પ્રગટ થયા.
Verse 113
स बिभ्रत्परमां मूर्तिं बभूव पुरुषः प्रभुः कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुम् अन्त इव स्थितः
તે પ્રભુ પુરુષે પરમ મૂર્તિ ધારણ કરી, જાણે પ્રલયની સીમાએ ઊભો રહ્યો—આ સમગ્ર જગતને અહીં એક જ અવસ્થામાં એકત્ર કરવા તત્પર।
Verse 114
तस्य तां परमां मूर्तिम् आस्थितस्य जगत्प्रभोः न शशाक पुनर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा
જગત્પ્રભુએ તે પરમ રૂપ ધારણ કરતાં, રોમાંચિત થયેલી ગિરીન્દ્રજા ગિરિજા તેને ફરી જોઈ શકી નહીં.
Verse 115
ततस्त्वदृष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम् प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी
પછી પ્રકૃતિમાં સ્થિત તે અદૃશ્ય આકારને જાણી, પરમેશ્વરીએ યોગબળથી પ્રકૃતિની જ મૂર્તિ ધારણ કરી.
Verse 116
तं शशाक पुनर्द्रष्टुं हरस्य च महात्मनः ततस्ते लयमाधाय योगिनः पुरुषस्य तु
ત્યારે તે મહાત્મા હરનું ફરી દર્શન કરી શકી. ત્યારબાદ તે યોગીઓ લય ધારણ કરીને તે યોગિન—પરમ પુરુષમાં—લીન થઈ ગયા.
Verse 117
विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः पञ्चाक्षरस्य वै बीजं संस्मरन्तः सुशोभनम्
તેઓ સર્વે હૃદય-ગુહામાં પ્રવેશ્યા; તેમના સંસારબીજ દગ્ધ થઈ ગયા હતા. તેઓ શિવના પંચાક્ષર મંત્રના તેજસ્વી બીજનું સતત સ્મરણ કરતા રહ્યા.
Verse 118
सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम् नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम्
પ્રાચીન કાળે પ્રકાશિત અને સર્વપાપહર તરીકે પ્રસિદ્ધ તે દિવ્ય પ્રકટતા, નીલલોહિત મૂર્તિમાં સ્થિત રહી, ફરી શુભ દેહ ધારણ કરી।
Verse 119
तं दृष्ट्वा शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा स्तुवती चरणौ नत्वा क इमे भगवन्निति
તેમને જોઈ શૈલજાનું સર્વ અંગ રોમાંચિત થયું. પ્રભુની સ્તુતિ કરતાં તે ચરણોમાં નમીને બોલી—“હે ભગવન્, આ કોણ છે?”
Verse 120
तामुवाच सुरश्रेष्ठस् तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् श्रीभगवानुवाच मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः
ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠે ગિરિરાજકન્યા દેવીને કહ્યું. શ્રીભગવાન બોલ્યા—“મારા વ્રતનો આશ્રય લઈને ભક્તિયુક્ત શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તેનો ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.”
Verse 121
यैर्यैर्योगा इहाभ्यस्तास् तेषाम् एकेन जन्मना क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि
હે ભામિની, અહીં જે જે યોગો અભ્યાસમાં લેવાયા છે, આ ક્ષેત્રના પ્રભાવથી અને મારી પ્રત્યેની ભક્તિથી, તે બધા એક જ જન્મમાં પૂર્ણતા પામે છે.
Verse 122
अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मूर्तितः स्वयम् तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा
હું સ્વયં મૂર્તિમાન રૂપે પ્રગટ થઈ આ રીતે અનુગ્રહ કરું છું. તેથી આ મહાન ક્ષેત્ર બ્રહ્મા આદિ દેવો દ્વારા પણ સેવિત અને પૂજિત છે.
Verse 123
श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्
વેદજ્ઞ દ્વિજશ્રેષ્ઠો અને સિદ્ધ તપસ્વીઓ દર મહિને અષ્ટમી તિથિએ તથા દર મહિને ચતુર્દશી તિથિએ પણ આ ઉપાસના-આચરણ કરે છે.
Verse 124
उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः
હે દેવી, વારાણસીમાં શુક્લ અને કૃષ્ણ—બન્ને પક્ષોમાં ઉપાસના કરવી જોઈએ; ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે અને વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં.
Verse 125
सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु च पृथिव्यां सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवीम्
સર્વ પવિત્ર પર્વ-સંધિઓમાં, વિષુવોમાં અને અયનોમાં પૃથ્વીના સર્વ તીર્થો ઉપસ્થિત થાય છે; પરંતુ વારાણસીમાં જાહ્નવી (ગંગા) વિશેષ રૂપે પ્રગટ છે.
Verse 126
उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम् पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्
તે પવિત્ર ઉત્તરવાહિની ધારા છે, મારી જટામૌલિમાંથી નિઃસૃત; તે શુભા, તારા પિતા ગિરિરાજ હિમવતની પુત્રી છે.
Verse 127
पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहां सदा भजन्ते सर्वतो ऽभ्येत्य ये ताञ्छृणु वरानने
હે વરાનને! તે વરો સાંભળ—જે સર્વ દિશાઓથી આવી પુણ્યસ્થાનોમાં સ્થિત તે પવિત્ર પુણ્ય-પ્રવાહને સદા ભક્તિથી ભજે છે; તે સર્વ દિશામાં શુભતા વહાવે છે.
Verse 128
संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्
તે કુરુક્ષેત્રને સૈકડો તીર્થો સહિત એકત્ર કરે છે; તેમ જ પુષ્કર, નૈમિષ, પ્રયાગ અને પૃથૂદક—આ બધા પ્રસિદ્ધ તીર્થોની પુણ્ય-શોધનશક્તિ અહીં સમવેત થાય છે, જ્યાં પતિ શિવ પશુને પવિત્ર કરે છે.
Verse 129
द्रुमक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं नैमिषं तीर्थसंयुतम् क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस् तथा
હે દેવી! દ્રુમક્ષેત્ર, કુરુક્ષેત્ર અને તીર્થસંયુક્ત નૈમિષ—આ સર્વ દિશામાં પવિત્ર ક્ષેત્રો છે, જ્યાં દેવતાઓ અને ઋષિઓ પણ સદા ઉપસ્થિત રહે છે.
Verse 130
संध्या च ऋतवश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः
અહીં સંધ્યાઓ, ઋતુઓ, સર્વ નદીઓ અને સરોવરો, તથા સાત સમુદ્રો—આ બધું સંપૂર્ણ રીતે દેવતીર્થરૂપે હાજર છે.
Verse 131
भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु सुव्रते अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा चैव त्रिविष्टपम्
હે સુવ્રતે! તેઓ દરેક પર્વે ભાગીરથીના તટે આવે છે; અવિમુક્તેશ્વરના વારંવાર દર્શન કરીને તેઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)નું પણ દર્શન કરે છે.
Verse 132
कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु
કાલભૈરવનો આશ્રય લેતાં સર્વ પાપો સર્વથા ધૂળાઈ જાય છે; હે દેવેશો, દરેક પર્વકાળે, દરેક પવિત્ર સંધિ-ક્ષણમાં આ ફળ નિશ્ચિત પ્રગટે છે।
Verse 133
पृथिव्यां यानि पुण्यानि महान्त्यायतनानि च प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्यं पर्वसु पर्वसु अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम्
પૃથ્વી પરનાં જેટલાં મહાન પુણ્યતીર્થો અને પવિત્ર આયતનો છે, તે સર્વ વારંવાર ત્યાં પ્રવેશ કરીને દરેક પર્વકાળે પોતાનું પુણ્ય અર્પે છે। તે શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર ‘અવિમુક્ત’—ક્ષેત્રોમાં પરમ—મહાપાપનાશક છે।
Verse 134
केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये
કેદારમાં જે લિંગ છે અને મહાલયમાં જે લિંગ છે—બન્ને એક જ પરમેશ્વરના પ્રાકટ્ય છે; એ પરમ પતિ પોતાના લિંગ-ચિહ્ન દ્વારા બંધિત પશુ-જીવોને મુક્તિ આપે છે।
Verse 135
मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पाशुपतेश्वरम् शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ
તે ‘મધ્યમેશ્વર’ નામે તથા ‘પાશુપતેશ્વર’—બંધિત જીવોના સ્વામી—રૂપે પણ પ્રસિદ્ધ છે। તે ‘શઙ્કુકર્ણેશ્વર’ અને તેમ જ બંને ‘ગોકર્ણ’ રૂપોમાં પણ ભક્તોના મુક્તિહેતુ પ્રગટ થઈ પૂજાય છે।
Verse 136
द्रुमचण्डेश्वरं नाम भद्रेश्वरम् अनुत्तमम् स्थानेश्वरं तथैकाग्रं कालेश्वरम् अजेश्वरम्
‘દ્રુમચંડેશ્વર’ નામે, અનुत્તમ ‘ભદ્રેશ્વર’, ‘સ્થાનેશ્વર’, તેમજ ‘એકાગ્ર’, ‘કાલેશ્વર’ અને ‘અજેશ્વર’—આ સર્વ એક જ પતિ શિવના લિંગ-સ્વરૂપો છે, જે મંગળ આપે અને પાશમાંથી પશુ-આત્માને મુક્ત કરે છે।
Verse 137
भैरवेश्वरम् ईशानं तथौंकारकसंज्ञितम् अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम्
હું ભૈરવેશ્વર, ઈશાન તથા ‘ઓંકાર’ નામે પ્રસિદ્ધ પ્રભુને; અમરેશ, મહાકાલ, જ્યોતિર્મય અને ભસ્મગાત્રધારી શિવને નમસ્કાર કરું છું.
Verse 138
यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले अष्टषष्टिसमाख्यानि रूढान्यन्यानि कृत्स्नशः
મારી ધરતી પર રહેલા અન્ય પુણ્ય તીર્થસ્થાનો બધાં મળીને—સંપૂર્ણ રીતે—અડસઠ પ્રસિદ્ધ પવિત્ર ધામો છે, જે પોતાના પોતાના નામોથી દૃઢપણે સ્થાપિત છે.
Verse 139
तानि सर्वाण्यशेषाणि वाराणस्यां विशन्ति माम् सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम्
તે બધાં (તીર્થફળ અને પુણ્ય) એક પણ બાકી ન રાખીને વારાણસીમાં મારામાં લીન થાય છે. સર્વ પવિત્ર પર્વો અને શુભ કાળ અંગે આને ગુહ્ય ઉપદેશ તરીકે કહ્યું છે.
Verse 140
तेनेह लभते जन्तुर् मृतो दिव्यामृतं पदम् स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे
આથી જીવ—મૃત્યુ પછી પણ—દિવ્ય અમૃતપદ પ્રાપ્ત કરે છે. હે શુભે, ગંગામાં સ્નાન કરીને અને મારો (શિવનો) દર્શન કરનારને આ ફળ મળે છે.
Verse 141
सर्वयज्ञफलैस्तुल्यम् इष्टैः शतसहस्रशः सद्य एव समाप्नोति किं ततः परमाद्भुतम्
તે તરત જ સર્વ યજ્ઞફળ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે—જાણે લાખો વાર યજ્ઞ કર્યા હોય. આથી વધુ પરમ અદ્ભુત શું હોઈ શકે?
Verse 142
सर्वायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि परात्परतरं देवी बुध्यस्वेति मयोदितम्
સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર અને પર્વતો પર રહેલા સર્વ મુખ્ય પવિત્ર ધામો પણ તે ‘પરાત્પર’ તત્ત્વથી નીચા છે. હે દેવી, આ સમજી લે—એવું મેં કહ્યું છે.
Verse 143
अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः तेन मुक्तं मया जुष्टम् अविमुक्तम् अत उच्यते
વેદવચન અનુસાર દ્વિજોએ કહ્યું છે કે ‘અવિ’ શબ્દ પાપનો અર્થ કરે છે. તેથી જે સ્થાન મને પ્રિય અને મારા નિવાસથી પાવન છે, તે ‘અવિ (પાપ) થી મુક્ત’ છે; આથી તેનું નામ ‘અવિમુક્ત’ છે.
Verse 144
इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम
આ રીતે કહી સર્વલોકોના મહેશ્વર ભગવાન રુદ્ર બોલ્યા—હે દેવેશી, મારા ‘અવિમુક્ત’ ગૃહધામ પર શુભ દૃષ્ટિ કર અને તેને સુસંરક્ષિત તથા મંગલમય બનાવ.
Verse 145
श्रीशैल इत्युक्त्वा भगवान् देवस् तया सार्धम् उमापतिः दर्शयामास भगवान् श्रीपर्वतमनुत्तमम्
‘શ્રીશૈલ’ એમ ઉચ્ચારી, ઉમાપતિ ભગવાન શિવે દેવી સાથે મળીને અનુત્તમ પવિત્ર પર્વત ‘શ્રીપર્વત’ દર્શાવ્યો.
Verse 146
अविमुक्तेश्वरे नित्यम् अवसच्च सदा तया सर्वगत्वाच्च सर्वत्वात् सर्वात्मा सदसन्मयः
અવિમુક્તેશ્વરમાં તે નિત્ય નિવાસ કરે છે—સદા વ્યક્ત અને અવ્યક્ત બંને સ્વરૂપે. સર્વવ્યાપકતા અને સર્વત્વથી તે સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા છે, સત્-અસત્ ઉભયમય.
Verse 147
श्रीपर्वतमनुप्राप्य देव्या देवेश्वरो हरः क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः
દેવી સાથે શ્રીપર્વતને પ્રાપ્ત થઈ દેવોના સ્વામી હર, સર્વભૂતપતિ ભવએ તેણીને પાવન ક્ષેત્રો દર્શાવ્યાં।
Verse 148
कुण्डीप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम् आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेश्वरम्
તેમણે પરમ તેજસ્વી કુન્ડીપ્રભ, દિવ્ય વૈશ્રવણેશ્વર, દેવેશ આશાલિંગ અને તે દિવ્ય બિલેશ્વર—આ સર્વ પવિત્ર લિંગસ્થાનો પણ દર્શાવ્યાં।
Verse 149
रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम् दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम्
અહીં પરમ રામેશ્વર છે, જે વિષ્ણુએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યો; અને દક્ષિણ દ્વારની બાજુએ ઈશ્વર કુન્ડલેશ્વર વિરાજે છે।
Verse 150
पूर्वद्वारसमीपस्थं त्रिपुरान्तकमुत्तमम् विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम्
પૂર્વ દ્વારની નજીક ઉત્તમ ત્રિપુરાંતક વિરાજમાન હતા—મહાન, ગિરિરાજ હિમાલય સાથે, અને દેવોના દેવ દ્વારા પણ નમસ્કૃત।
Verse 151
मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम्
આને ‘મધ્યમેશ્વર’ કહેવામાં આવે છે, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; અને વરદ ‘અમરેશ્વર’ને દેવોએ પૂર્વે પ્રતિષ્ઠિત કર્યો હતો।
Verse 152
गोचर्मेश्वरम् ईशानं तथेन्द्रेश्वरम् अद्भुतम् कर्मेश्वरं च विपुलं कार्यार्थं ब्रह्मणा कृतम्
બ્રહ્માએ પોતાના કાર્યસિદ્ધિ માટે ગોચર્મેશ્વર નામના અદ્ભુત ઈશાનને, તેમજ અચરજભર્યા ઇન્દ્રેશ્વરને અને વિશાળ કર્મેશ્વરને સ્થાપ્યા—આ બધા પાશબદ્ધ પશુઓના પાશ કાપનાર પતિ-સ્વરૂપ મહેશ્વરના લિંગમૂર્તિરૂપ છે।
Verse 153
श्रीमत्सिद्धवटं चैव सदावासो ममाव्यये अजेन निर्मितं दिव्यं साक्षादजबिलं शुभम्
“આ શ્રીમંત સિદ્ધવટ જ મારો શાશ્વત નિવાસ છે—અવ્યય. અજા (બ્રહ્મા) દ્વારા નિર્મિત આ દિવ્ય છે; આ તો પ્રત્યક્ષ શુભ અજબિલ જ છે, આંખ સામે પ્રગટ.”
Verse 154
तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे तत्र शृङ्गाटकाकारं शृङ्गाटाचलमध्यमे
ત્યાં જ દિવ્ય પાદુકાઓ છે અને મારું જ બિલેશ્વરનું ધામ છે. શૃંગાટ પર્વતના મધ્યમાં શૃંગાટકાકાર પવિત્ર સ્થાન સ્થિત છે—જ્યાં ભક્તિથી પશુ (જીવ) પતિ તરફ વળી મુક્તિમાર્ગે પ્રવર્તે છે।
Verse 155
शृङ्गाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम् मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम्
“આનું નામ શૃંગાટકેશ્વર છે; શ્રીદેવી દ્વારા તેની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી છે. અહીં મલ્લિકાર્જુનક પણ છે—આ શુભ સ્થાન મારો જ નિવાસ છે।”
Verse 156
रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् गजेश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमव्ययम्
અને ક્રમ પ્રમાણે રજેશ્વર—રજસ્ શક્તિથી સુદૃઢ પ્રતિષ્ઠિત; તેમજ ગજેશ્વર, વૈશાખ અને અવ્યય કપોતેશ્વર—આ પ્રતિષ્ઠિત લિંગોમાં શિવ સદા વિરાજે છે।
Verse 157
कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम्
હે દેવી, આજે કોટીશ્વર મહાતીર્થનું દર્શન કર; પ્રાચીનકાળે રુદ્રોની કરોડો ગણોએ તેની સેવા કરી હતી. આ સર્વ તીર્થોથી અધિક પરમ શુભ છે.
Verse 158
द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम् उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम्
તે શુભ સ્થાન ‘દ્વિદેવકુલ’ નામે ઓળખાયું. દક્ષિણ દિશામાં બ્રહ્માએ સ્થાપ્યું અને ઉત્તર દિશામાં વિષ્ણુએ પણ શૈલજ (શિવ-પ્રકટ સ્વરૂપ) પ્રતિષ્ઠિત કર્યું.
Verse 159
महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्वं प्रतिष्ठितम् पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वरमलेश्वरम्
મહાપ્રમાણ લિંગ મેં પૂર્વે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું. પશ્ચિમના પર્વત પર બ્રહ્મેશ્વર અને અલેશ્વરનું દર્શન કર.
Verse 160
अलंकृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान् मुनिभिः सह इत्युक्त्वा तद्गृहे तिष्ठद् अलंगृहमिति स्मृतम्
તેઓ બ્રહ્માને કહ્યું—“હે બ્રહ્મન, પૂર્વે તમે મુનિઓ સાથે આ સ્થાન અલંકૃત કર્યું હતું.” એમ કહી તેઓ તે ગૃહમાં રહ્યા; તેથી તે ‘અલંગૃહ’ નામે સ્મરાયું.
Verse 161
तत्रापि तीर्थं तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे कदम्बेश्वरम् एतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम्
હે તીર્થજ્ઞ, ત્યાં પણ એક તીર્થ છે; મારું વ્યોમલિંગ દર્શન કર. આ જ કદંબેશ્વર છે, જે સ્કંદે સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું.
Verse 162
गोमण्डलेश्वरं चैव नन्दाद्यैः सुप्रतिष्ठितम् देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने
હે વરાનને! ગોમંડલના ઈશ્વર નંદી આદિ દ્વારા સુદૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયા; શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ સહિત સર્વ દેવોએ પણ તેમને સ્થાપિત કર્યા।
Verse 163
श्रीमद्देवह्रदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते
શ્રીમદ્ દેવહ્રદના કાંઠે મારા આ પવિત્ર સ્થાનો જુઓ; અને હે દેવી, હારપુરમાં પણ—જ્યારે તમારો હાર પડી ગયો—ત્યાં પણ પુણ્યસ્થાન પ્રગટ થયું।
Verse 164
त्वया हिताय जगतां हारकुण्डमिदं कृतम् शिवरुद्रपुरे चैव तत्कायोपरि सुव्रते
સર્વ લોકના હિત માટે તમે આ હારકુંડ રચ્યું; અને હે સુવ્રતે, શિવ-રુદ્રપુરમાં પણ—તેના જ દેહ ઉપર—પુણ્ય સ્થાપિત કર્યું।
Verse 165
तत्र पित्रा सुशैलेन स्थापितं त्वचलेश्वरम् अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह
ત્યાં મારા પિતા સુશૈલે અચલેશ્વરની સ્થાપના કરી; અને હે બ્રહ્મા, તમારી સમક્ષ મેં મુનિઓ સાથે તે અચલ શિવને અલંકૃત કર્યો।
Verse 166
चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा चण्डिकानिर्मितं स्थानम् अंबिकातीर्थम् उत्तमम्
હે દેવી, આ ચંડિકેશ્વરક છે; ચંડિકેશા તમારી પોતાની પુત્રી છે. ચંડિકાએ નિર્મિત કરેલું આ સ્થાન સર્વોત્તમ અંબિકા-તીર્થ છે।
Verse 167
रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च
રુચિકેશ્વર, ધારા અને શુભ કપિલા—આ પણ છે. હે દેવી, આ વિવિધ પવિત્ર સ્થાનો અને નાનાં તીર્થોમાં પ્રભુની પાવનતા વિશેષ રીતે પ્રગટ થાય છે.
Verse 168
पूजयेन्मां सदा भक्त्या मया सार्धं हि मोदते श्रीशैले संत्यजेद् देहं ब्राह्मणो दग्धकिल्बिषः
જે મને સદા ભક્તિથી પૂજે છે, તે નિશ્ચયે મારી સાથે આનંદ પામે છે. અને જે બ્રાહ્મણ શ્રીશૈલમાં દેહ ત્યાગે છે, તેના પાપદોષ દગ્ધ થઈ તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 169
मुच्यते नात्र संदेहो ह्य् अविमुक्ते यथा शुभम् महास्नानं च यः कुर्याद् घृतेन विधिनैव तु
આમાં સંદેહ નથી—અવિમુક્તમાં જેમ શુભ મુક્તિ મળે છે, તેમ જ જે વિધિપૂર્વક ઘીથી મહાસ્નાન કરે છે, તે પણ મુક્ત થાય છે.
Verse 170
स याति मम सायुज्यं स्थानेष्वेतेषु सुव्रते स्नानं पलशतं ज्ञेयम् अभ्यङ्गं पञ्चविंशति
હે સુવ્રતે, આ સ્થાનોમાં સ્નાન કરનાર મારી સાયુજ્ય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે. જાણો, સ્નાનનું ફળ સો પલ અને અભ્યંગ-સ્નાનનું ફળ પચ્ચીસ (પલ) છે.
Verse 171
पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च
બે હજાર પલનું ફળ ‘મહાસ્નાન’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. મારા લિંગને સ્નાન કરાવી, ગૌ-ઉત્પાદો અને ઘીથી પણ અભિષેક કરવો જોઈએ.
Verse 172
विशोध्य सर्वद्रव्यैस्तु वारिभिर् अभिषिञ्चति संमार्ज्य शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा
સર્વ શુદ્ધિકારક દ્રવ્યો વડે પહેલાં લિંગ અને પૂજાસ્થાનને વિશોધી, પછી જળથી અભિષેક કરવો. સમ્યક્ સંમાર્જન કરીને કરેલું આ સ્નાન શત યજ્ઞ સમ પુણ્ય આપે છે, અને સ્નાનક્રિયાથી તે અયુતગુણ વધે છે—પાશબદ્ધ પશુને મુક્ત કરનાર પતિ પ્રભુની ભક્તિથી કરેલું હોય ત્યારે।
Verse 173
पूजया शतसाहस्रम् अनन्तं गीतवादिनाम् महास्नाने प्रसक्तं तु स्नानमष्टगुणं स्मृतम्
પૂજાથી પુણ્ય શતસાહસ્રગુણ થાય છે, અને ગીત-વાદ્ય દ્વારા સ્તુતિ કરવાથી તે અનંત બને છે. મહાસ્નાનમાં જે લાગેલો હોય, તેનું સ્નાન અષ્ટગુણ ફળદાયક કહેવાયું છે।
Verse 174
जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तितः अनुलेपनं तु तत् सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै
માત્ર શુદ્ધ જળથી—અથવા સુગંધિત જળથી—ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરાય તો, તે સમગ્ર અનુલેપન (લિંગ-લેપન) પચ્ચીસ પલના પ્રમાણથી કરવું જોઈએ।
Verse 175
शमीपुष्पं च विधिना बिल्वपत्रं च पङ्कजम् अन्यान्यपि च पुष्पाणि बिल्वपत्रं न संत्यजेत्
વિધિપૂર્વક શમીના પુષ્પ, બિલ્વપત્ર અને કમળ અર્પણ કરવું. અન્ય પુષ્પો પણ ચઢાવ્યા છતાં, લિંગપૂજનમાં બિલ્વપત્ર ક્યારેય ન છોડવું।
Verse 176
चतुर्द्रोणैर् महादेवम् अष्टद्रोणैरथापि वा दशद्रोणैस् तु नैवेद्यम् अष्टद्रोणैरथापि वा
ચાર દ્રોણ સામગ્રીથી મહાદેવની પૂજા કરવી—અથવા આઠ દ્રોણથી પણ. નૈવેદ્ય માટે દસ દ્રોણનું વિધાન છે—અથવા આઠ દ્રોણ પણ.
Verse 177
शतद्रोणसमं पुण्यम् आढके ऽपि विधीयते वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा
વિત્તહીન બ્રાહ્મણ જો એક આઢક પણ અર્પણ કરે તો તેનું પુણ્ય શતદ્રોણ સમાન ગણાય છે. અહીં ભાવ જ મુખ્ય છે; તેથી શંકા કે તપાસ કરવી નહીં।
Verse 178
भेरीमृदङ्गमुरजतिमिरापटहादिभिः वादित्रैर्विविधैश्चान्यैर् निनादैर्विविधैरपि
ભેરી, મૃદંગ, મુરજ, તિમિરા-ઢોલ, પટહ વગેરે તથા અન્ય અનેક વાદ્યો દ્વારા તેમણે વિવિધ નાદો ઊપજાવ્યા—પતિ ભગવાન શિવના ઉત્સવમાં અર્પિત મંગલધ્વનિ।
Verse 179
जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम् स भृत्यपुत्रदारैश् च तथा संबन्धिबान्धवैः
જે પવિત્ર જાગરણ કરાવે અને ક્રમસર પ્રાર્થના કરે, તે પોતાના સેવકો, પુત્રો, પત્ની તથા સંબંધિ-બાંધવો સાથે શિવાનુગ્રહનો પાત્ર બને છે; તે કૃપાથી પાશ ઢીલા પડે અને પશુ પતિ શિવ તરફ વળે છે।
Verse 180
सार्धं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गम् उत्तमम् द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर
વિધિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને ઉત્તમ લિંગને પ્રાર્થના કરવી—“હે સુરેશ્વર! હું દ્રવ્યહીન, ક્રિયાહીન અને શ્રદ્ધાહીન પણ છું; છતાં મારી આ શરણાગતિ સ્વીકારો।”
Verse 181
कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च
“કર્યું હોય કે ન કર્યું હોય—હે શંકર, તમે ક્ષમા કરવા યોગ્ય છો।” એમ કહી રુદ્રજપ કરવો; તેથી શીઘ્ર શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 182
जपित्वैवं महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्
આ રીતે મહાબીજ તથા પવિત્ર પંચાક્ષરીનો જપ કરવાથી સાધકને સર્વ તીર્થો અને સર્વ યજ્ઞોનું જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 183
तत्फलं समवाप्नोति वाराणस्यां यथा मृतः तथैव मम सायुज्यं लभते नात्र संशयः
તે એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે, જેમ વારાણસીમાં મરણ પામનારને મળે છે. એ જ રીતે તે મારી સાથે સાયુજ્ય પામે છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 184
मत्प्रियार्थमिदं कार्यं मद्भक्तैर्विधिपूर्वकम् ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः
આ કાર્ય મારા પ્રિય હેતુ માટે, મારા ભક્તોએ વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ. જે નથી કરતા, તેઓ (સાચા) ભક્ત નથી—એમાં સંશય નથી।
Verse 185
सूत उवाच निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम् अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च
સૂત બોલ્યા—એ વચન સાંભળી દેવી વારાણસી નગરીમાં ગઈ અને અવિમુક્તેશ્વર લિંગની દૂધ અને ઘીથી પૂજા કરી।
Verse 186
अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् अविमुक्ते च तपसा मन्दरस्य महात्मनः
અવિમુક્ત (કાશી)માં મહાત્મા મંદરે તપસ્યાના બળથી દેવેશ રુદ્ર—ભુવનનાયક—ની આરાધના કરી।
Verse 187
कल्पयामास वै क्षेत्रं मन्दरे चारुकन्दरे तत्रान्धकं महादैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभुः
પ્રભુએ મન્દર પર્વતની મનોહર ગુફામાં એક પવિત્ર ક્ષેત્ર રચ્યું; ત્યાં હિરણ્યાક્ષનો પુત્ર મહાદૈત્ય અંધકને નિયુક્ત કર્યો।
Verse 188
अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात्
અનુગ્રહ કરીને પ્રભુએ લીલાથી તેને ગણત્વ—શિવગણપદ—પ્રાપ્ત કરાવ્યું. આદરપૂર્વક મેં તમને આ બધું, કથાનું સાર, કહેલું છે।
Verse 189
यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् सर्वक्षेत्रेषु यत्पुण्यं तत्सर्वं सहसा लभेत्
જે આ ઉત્તમ ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તે સર્વ ક્ષેત્રોના દર્શનથી મળતું સર્વ પુણ્ય તત્કાળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 190
श्रावयेद्वा द्विजान्सर्वान् कृतशौचान् जितेन्द्रियान् स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
અથવા જે મનુષ્ય શુદ્ધ અને જિતેન્દ્રિય એવા સર્વ દ્વિજોને આનું શ્રવણ/પાઠ કરાવે, તે જ સર્વ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
Shiva states that while other tirthas grant merit through bathing and service, Avimukta uniquely grants moksha through Shiva’s permanent presence and direct anugraha—hence liberation is attained here ‘with certainty’ (especially at death).
The text names multiple kshetra-lingas including Avimukteshvara, Shaileshvara, Sangameshvara, Swarlineshvara, Madhyameshvara, Hiranyagarbha, Goprekshaka, Vrishadhvaja, Upashanta Shiva, Jyeshthasthana, Shukreshvara, Vyaghreshvara, and Jambukeshvara—each associated with purification, freedom from durgati, and moksha.
Abhisheka (including ‘mahasnana’), offering bilva leaves and flowers, naivedya according to capacity, music and jagarana, pradakshina with prayers for forgiveness of deficiencies, and japa of Rudra-bija and the Panchakshara—framed as yielding tirtha- and yajna-equivalent fruits and culminating in Shiva-sayujya.