अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्
saṃnihatya kurukṣetraṃ sārdhaṃ tīrthaśatais tathā puṣkaraṃ nimiṣaṃ caiva prayāgaṃ ca pṛthūdakam
તે કુરુક્ષેત્રને સૈકડો તીર્થો સહિત એકત્ર કરે છે; તેમ જ પુષ્કર, નૈમિષ, પ્રયાગ અને પૃથૂદક—આ બધા પ્રસિદ્ધ તીર્થોની પુણ્ય-શોધનશક્તિ અહીં સમવેત થાય છે, જ્યાં પતિ શિવ પશુને પવિત્ર કરે છે.
Suta Goswami
It elevates Shiva-centered tīrthas by declaring that the merits of many famed pilgrimage sites are collectively present—implying that devotion to Pati (Shiva), especially through Shiva-Puja at sacred sites, concentrates and amplifies purificatory fruit.
Shiva is implied as Pati—the supreme sanctifier whose presence makes tīrthas efficacious; the verse frames purification not merely as geography but as grace that loosens paśu’s pāśa (bondage).
Tīrtha-sevā and snāna (pilgrimage and sacred bathing), ideally paired with Shiva-Puja; as a Shaiva takeaway, outer tīrtha is fulfilled by inner Pashupata orientation—seeking Pati’s anugraha (grace) for release from pāśa.