Adhyaya 88
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે યોગીઓ અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ કેવી રીતે મેળવે છે. સૂત દુર્લભ પંચવિધ પાશુપત-યોગ શીખવે છે—ચિત્તસ્થિરતા, પદ્માસનની કલ્પના, અને શક્તિ/રુદ્ર-વિન્યાસ સાથે ઉમાપતિનું ધ્યાન; તેથી અનુત્તર જ્ઞાન પ્રગટે છે. તે અષ્ટસિદ્ધિઓ ગણાવીને કહે છે કે અસંખ્ય કર્મકાંડોથી નહીં, યોગથી જ સિદ્ધિ થાય છે. પછી વિષય સિદ્ધિઓથી ઉપર જઈ પરમ લક્ષ્ય—અપવર્ગ અને શિવ-સાયુજ્ય—નું વર્ણન કરે છે; પુરુષ સૂક્ષ્મ, સર્વવ્યાપી, ઇન્દ્રિયગુણાતીત છે અને યોગદૃષ્ટિથી જાણી શકાય છે. ગર્ભાધાન, ભ્રૂણવિકાસ, જન્મ, નરકો અને કર્માનુસાર પુનર્જન્મોની નૈતિક-કર્મકથા આપી સંસારભયનો ઉપાય ધ્યાનને કહે છે. અંતે પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન માટે પાંચ આહુતિઓનો આંતરિક હોમ બતાવી, રુદ્રને પ્રાણરૂપ અને હૃદયસ્થ વૈશ્વાનર અગ્નિરૂપ એક માને છે. ભસ્મધારણયુક્ત શૈવાચાર તથા પાઠ-શ્રવણને પરમપદપ્રાપ્તિનું સાધન કહી પ્રશંસા કરીને આગળની શૈવ સાધનાથી જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मुनिमोहशमनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः केन योगेन वै सूत गुणप्राप्तिः सतामिह अणिमादिगुणोपेता भवन्त्येवेह योगिनः तत्सर्वं विस्तरात्सूत वक्तुमर्हसि सांप्रतम्
આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘મુનિમોહશમન’ નામે અઠ્ઠ્યાસી મો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂત, કયા યોગથી અહીં સજ્જનો ગુણપ્રાપ્તિ કરે છે? કયા ઉપાયથી યોગીઓ આ જ જીવનમાં અણિમા આદિ સિદ્ધિગુણોથી યુક્ત બને છે? હે સૂત, તે સર્વ હવે વિસ્તારે કહેવા યોગ્ય છો.
Verse 2
सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् पञ्चधा संस्मरेदादौ स्थाप्य चित्ते सनातनम्
સૂતએ કહ્યું—હવે આગળ હું પરમ દુર્લભ એવા યોગનું વર્ણન કરું છું. આરંભે ચિત્તમાં સનાતન પરમેશ્વરને સ્થાપી, તેને પંચવિધ રીતે સ્મરે.
Verse 3
कल्पयेच्चासनं पद्मं सोमसूर्याग्निसंयुतम् षड्विंशच्छक्तिसंयुक्तम् अष्टधा च द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો, સોમ-સૂર્ય-અગ્નિથી સંયુક્ત એવું પદ્માસન કલ્પો; છવ્વીસ શક્તિઓથી યુક્ત તેને અષ્ટધા રૂપે ગોઠવો.
Verse 4
ततः षोडशधा चैव पुनर्द्वादशधा द्विजाः स्मरेच् च तत् तथा मध्ये देव्या देवम् उमापतिम्
ત્યારબાદ, હે દ્વિજોઃ, તેને ષોડશધા અને ફરી દ્વાદશધા રૂપે સ્મરો; અને તેના મધ્યમાં દેવી સાથે દેવ ઉમાપતિને સ્મરો.
Verse 5
अष्टशक्तिसमायुक्तम् अष्टमूर्तिमजं प्रभुम् ताभिश्चाष्टविधा रुद्राश् चतुःषष्टिविधाः पुनः
અષ્ટ શક્તિઓથી સમાયુક્ત અજ પ્રભુ અષ્ટમૂર્તિ છે—એવું કહેવાય છે. એ જ શક્તિઓથી રુદ્ર અષ્ટવિધ બને છે અને ફરી ભેદથી ચતુઃષષ્ટિવિધ પણ કહેવાય છે.
Verse 6
शक्तयश् च तथा सर्वा गुणाष्टकसमन्विताः एवं स्मरेत्क्रमेणैव लब्ध्वा ज्ञानमनुत्तमम्
તેમ જ, ગુણાષ્ટકથી સમન્વિત સર્વ શક્તિઓનું ક્રમે ક્રમે સ્મરણ કરવું; આ રીતે અનુત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 7
एवं पाशुपतं योगं मोक्षसिद्धिप्रदायकम् तस्याणिमादयो विप्रा नान्यथा कर्मकोटिभिः
આ રીતે પાશુપત યોગ મોક્ષ-સિદ્ધિ આપનાર છે. તેમાંથી અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ પ્રગટે છે; હે વિપ્રો, કરોડો કર્મકાંડોથી પણ આ ફળ અન્ય રીતે મળતું નથી.
Verse 8
ऐश्वर्य तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम् तत्सर्वं क्रमयोगेन ह्य् उच्यमानं निबोधत
અહીં યોગીઓનું ઐશ્વર્ય આઠ ગુણવાળું કહેવાયું છે. ક્રમયોગની રીતથી જેમ કહેવામાં આવે છે તેમ તે સર્વને સમજી લો.
Verse 9
अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः
અણિમા, લઘિમા, મહિમા અને પ્રાપ્તિ; તેમજ સર્વત્ર પ્રાકામ્ય અને સર્વથી ઈશિત્વ—આ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 10
वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता तच्चापि त्रिविधं ज्ञेयम् ऐश्वर्यं सार्वकामिकम्
હવે વશિત્વ—સર્વત્ર એવી વશીકરણ-શક્તિ, જેમાં ઇચ્છા (કામ) નિશ્ચિત રીતે સિદ્ધ થાય—તે પણ ત્રિવિધ જાણવી; આ સર્વકામસાધક ઐશ્વર્ય છે.
Verse 11
सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मं चैव प्रवर्तते सावद्यं नाम यत्तत्र पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्
અનુભવમાં ‘સાવદ્ય’, ‘નિરવદ્ય’ અને ‘સૂક્ષ્મ’—આ ત્રણેય પ્રવર્તે છે. અહીં જેને ‘સાવદ્ય’ કહે છે, તે પંચભૂતાત્મક માનવામાં આવે છે.
Verse 12
इन्द्रियाणि मनश्चैव अहङ्कारश् च यः स्मृतः तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तिस्तु पञ्चभूतात्मिका पुनः
ઇન્દ્રિયો, મન અને જેને અહંકાર કહેવાય છે—એમાં સૂક્ષ્મ પ્રવૃત્તિ કાર્ય કરે છે; તે ફરી પંચમહાભૂતાત્મિકા છે. આ પાશબંધનથી દેહધારી પશુ જગતનો અનુભવ કરે છે, જ્યાં સુધી તે પતિ શિવ તરફ ન વળે।
Verse 13
इन्द्रियाणि मनश्चित्तबुद्ध्यहङ्कारसंज्ञितम् तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च
ઇન્દ્રિયો તથા મન, ચિત્ત, બુદ્ધિ અને અહંકાર—આ નામોથી ઓળખાતા—બધાં ચૈતન્યથી વ્યાપ્ત છે; અને આત્મામાં સ્થિત ‘ખ્યાતિ’ (જાગૃતિ) જ એ બધાનો આધાર છે. આમ પશુ તેમને પાશ-આવરણરૂપે અનુભવે છે, જ્યારે પતિ શિવ અંતરસાક્ષી રહે છે।
Verse 14
संयोग एव त्रिविधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्तते पुनरष्टगुणश्चापि सूक्ष्मेष्वेव विधीयते
સંયોગ (સંબંધ) ખરેખર ત્રિવિધ છે અને તે માત્ર સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં જ પ્રવર્તે છે. તેમજ અષ્ટગુણોનો સમૂહ પણ એ જ સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં સ્થાપિત ગણાય છે।
Verse 15
तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान्प्रभुः त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथास्य नियमः स्मृतः
હું તેના સ્વરૂપનું વર્ણન કરીશ, જેમ ભગવાન પ્રભુએ કહ્યું છે; તેમજ ત્રિલોકમાં સર્વ ભૂતો પર લાગુ ગણાતો જે નિયમ સ્મૃત છે, તે પણ કહું છું।
Verse 16
अणिमाद्यं तथाव्यक्तं सर्वत्रैव प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्
તે અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓનો મૂળ છે, છતાં અવ્યક્ત છે. સર્વત્ર પ્રતિષ્ઠિત હોવા છતાં, ત્રિલોકમાં સર્વ ભૂતો માટે તે દુષ્પ્રાપ્ય કહેવાયો છે—પરમ પતિ, બદ્ધ પશુની પહોંચથી પરે।
Verse 17
तत् तस्य भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलम् लङ्घनं प्लवनं लोके रूपमस्य सदा भवेत्
તેને યોગીઓનું પ્રથમ બળરૂપ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે—આ લોકમાં તેને સદા લાંઘવાની અને પ્લવન કરીને પાર જવાની શક્તિ રહે છે।
Verse 18
शीघ्रत्वं सर्वभूतेषु द्वितीयं तु पदं स्मृतम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां महिम्ना चैव वन्दितम्
સર્વભૂતો પ્રત્યે શીઘ્રતા બીજું પદ કહેવાય છે; ત્રૈલોક્યમાં સર્વ પ્રાણી તેની દિવ્ય મહિમાથી તેને વંદે છે।
Verse 19
महित्वं चापि लोके ऽस्मिंस् तृतीयो योग उच्यते त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथेष्टगमनं स्मृतम्
આ લોકમાં મહિત્વની સિદ્ધિ ત્રીજો યોગ કહેવાય છે; ત્રૈલોક્યમાં સર્વભૂતોમાં ઇચ્છાનુસાર ગમન કરવાની શક્તિ એમ જ સ્મૃત છે।
Verse 20
प्राकामान् विषयान् भुङ्क्ते तथाप्रतिहतः क्वचित् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रवर्तते
તે ઇચ્છિત વિષયોનો ભોગ કરે છે અને ક્યારેક ક્યાંય પણ અપ્રતિહત રહે છે; ત્રૈલોક્યમાં સર્વભૂતોનું સુખ-દુઃખ તેના અધિન પ્રવર્તે છે।
Verse 21
ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित् वश्यानि चास्य भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे
યોગવિદ તે સર્વત્ર ઈશ્વર બને છે, સૂક્ષ્મ વિભાજનથી શાસન કરે છે; ત્રૈલોક્યમાં ચરાચર સર્વ ભૂતો તેના વશમાં રહે છે।
Verse 22
इच्छया तस्य रूपाणि भवन्ति न भवन्ति च यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे
તેણીની માત્ર ઇચ્છાથી તેના રૂપો પ્રગટ પણ થાય છે અને અપ્રગટ પણ રહે છે. ત્રિલોકના ચરાચર સર્વમાં ઇચ્છાઓની નિર્ધારક પૂર્ણતા તેનામાં જ નિવાસ કરે છે.
Verse 23
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मनस् तथा प्रवर्तन्ते ऽस्य चेच्छातो न भवन्ति यथेच्छया
શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, ગંધ, રૂપ અને મન—આ બધું તેની ઇચ્છાથી જ પ્રવર્તે છે; પોતાની મનમાનીથી નથી ચાલતું. તેથી પશુની ઇન્દ્રિયો પરમ પતિ શિવના અધિન છે.
Verse 24
योगिन् इस् फ़्रेएद् फ़्रोम् अत्तछ्मेन्त् न जायते न म्रियते छिद्यते न च भिद्यते न दह्यते न मुह्येत लीयते न च लिप्यते
પાશથી મુક્ત યોગી ન જન્મે છે, ન મરે છે. તે ન કાપાય છે, ન ફાટે; ન બળે, ન મોહમાં પડે. તે ન લય પામે, ન કલુષિત થાય—પતિ શિવ દ્વારા આધારિત નિર્મળ ચૈતન્યમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 25
न क्षीयते न क्षरति खिद्यते न कदाचन क्रियते वा न सर्वत्र तथा विक्रियते न च
તે ન ક્ષીણ થાય છે, ન ક્ષરિત થઈ નાશ પામે છે; કદી ક્લેશ પામતો નથી. કર્મથી ઉત્પન્ન થતો નથી, ક્યાંય વિકૃત થતો નથી—અતએવ તેમાં કોઈ વિકાર નથી. આ પતિ શિવનું લક્ષણ છે.
Verse 26
अगन्धरसरूपस्तु अस्पर्शः शब्दवर्जितः अवर्णो ह्यस्वरश् चैव असवर्णस्तु कर्हिचित्
તે ગંધ, રસ અને રૂપથી પર છે; સ્પર્શરહિત અને શબ્દવર્જિત છે. તે વર્ણ અને સ્વરથી પણ પર—કદી કોઈ વર્ગમાં બંધાતો નથી. આમ પતિ શિવને નિર્ગુણ તરીકે ઉપદેશવામાં આવે છે.
Verse 27
स भुङ्क्ते विषयांश्चैव विषयैर्न च युज्यते अणुत्वात्तु परः सूक्ष्मः सूक्ष्मत्वाद् अपवर्गिकः
તે વિષયોનો ભોગ કરે છે, છતાં વિષયોથી બંધાતો નથી. પરમ સૂક્ષ્મ હોવાથી સ્પર્શાતીત છે; અને એ જ સૂક્ષ્મતાથી અપવર્ગ—મોક્ષ—દાતા છે।
Verse 28
व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापकात्पुरुषः स्मृतः पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परमे स्थितः
અપવર્ગ (મોક્ષ) આપતા હોવાથી તે ‘વ્યાપક’ કહેવાય છે; અને એ સર્વવ્યાપિતાથી જ તે ‘પુરુષ’ તરીકે સ્મરાય છે। પરમ સૂક્ષ્મ સ્વભાવથી એ પુરુષ પરમ ઐશ્વર્યમાં સ્થિત છે—શિવ પતિ, પાશાતીત।
Verse 29
गुणोत्तरमथैश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्ममुच्यते ऐश्वर्यं चाप्रतीघातं प्राप्य योगमनुत्तमम्
પછી ગુણોથી પર થઈ, ઐશ્વર્યભાવથી સર્વત્ર સૂક્ષ્મ કહેવાય છે। અને અવરોધરહિત ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને, તે અનુત્તમ યોગ—પતિ (શિવ) સાથે એકત્વ—ને પામે છે।
Verse 30
अपवर्गं ततो गच्छेत् सूक्ष्मं तत्परमं पदम् एवं पाशुपतं योगं ज्ञातव्यं मुनिपुङ्गवाः
ત્યારબાદ તે અપવર્ગ—મોક્ષ—ને પામી, તે સૂક્ષ્મ પરમ પદે પહોંચે છે। હે મુનિપુંગવો, આ જ પાશુપત યોગ જાણવો।
Verse 31
स्वर्गापवर्गफलदं शिवसायुज्यकारणम् अथवा गतविज्ञानो रागात्कर्म समाचरेत्
આ સ્વર્ગ અને અપવર્ગના ફળ આપે છે તથા શિવ-સાયુજ્યનું કારણ બને છે। પરંતુ જેનું વિવેકજ્ઞાન ખોવાઈ ગયું હોય, તે રાગવશ કર્મ કરતો રહે છે।
Verse 32
राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव मुच्यते ब्रह्मन् गुअरन्तेएस् लिबेरतिओन् तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वर्गे समश्नुते
હે બ્રાહ્મણ! રાજસ કે તામસ કર્મોના ફળને ભોગવીને જીવ ત્યાં જ તેમાંથી મુક્ત થાય છે. તેમ જ સુકૃતકર્મ કરનાર સ્વર્ગમાં પોતાનું ફળ ભોગવે છે. પરંતુ આ ગુણજન્ય ભોગોથી પરે, પતિ—શિવ—ની શરણાગતિથી પરમ મુક્તિ મળે છે; તેની કૃપાથી પશુ પાશમાંથી છૂટે છે.
Verse 33
तस्मात्स्थानात्पुनः श्रेष्ठो मानुष्यमुपपद्यते तस्माद्ब्रह्म परं सौख्यं ब्रह्म शाश्वतम् उत्तमम्
તે સ્થિતિમાંથી જીવ ફરી શ્રેષ્ઠ માનવજન્મ પામે છે. તેથી બ્રહ્મ જ પરમ સુખ છે; બ્રહ્મ શાશ્વત અને ઉત્તમ છે.
Verse 34
ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव हि परं सुखम् परिश्रमो हि यज्ञानां महतार्थेन वर्तते
બ્રહ્મની જ સેવા કરવી જોઈએ; બ્રહ્મ જ પરમ સુખ છે. યજ્ઞોનો પરિશ્રમ ત્યારે જ સાર્થક થાય છે જ્યારે તે મહાન હેતુ—પરમ તત્ત્વની અનુભૂતિ—માટે હોય.
Verse 35
भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् अथवा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मतत्त्वपरायणः
જે ફરી મૃત્યુના વશમાં જાય છે તે બંધનમાં પાછો પડે છે; તેથી મોક્ષ જ પરમ સુખ છે. અથવા ધ્યાનયુક્ત અને બ્રહ્મતત્ત્વપરાયણ—અર્થાત્ પતિ શિવમાં નિષ્ઠાવાન—થઈને તે પુનર્જન્મથી મુક્ત થાય છે.
Verse 36
न तु च्यावयितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वतोमुखम्
સૈકડો મન્વંતરો દ્વારા પણ તેને ચલાવી શકાય તેમ નથી. પરંતુ ‘વિશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ અને સર્વદિશામુખ એવા દિવ્ય પુરુષને જોઈને તેમણે અવિકાર પતિને ઓળખ્યો; તેની સામે પાશની શક્તિ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
Verse 37
विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वरूपिणम् विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वांबरधरं प्रभुम्
હું તે પરમ પ્રભુની વંદના કરું છું—જેનાં પાદ, શિર અને ગ્રીવા જ આ સમગ્ર વિશ્વ છે; જે વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ છે; જેમની સુગંધ અને માળા સ્વયં વિશ્વ છે; જે વિશ્વને જ વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનાર સર્વાધિપતિ છે।
Verse 38
गोभिर् महीं संपतते पतत्रिणो नैवं भूयो जनयत्येवमेव कविं पुराणम् अनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्
જેમ પક્ષીઓ ટોળાંમાં ધરતી પર ઉતરે છે, તેમ જીવો વારંવાર જન્મ લે છે; પરંતુ તે આદ્ય કવિ—પુરાણસ્વરૂપ પરમ અનુશાસક—ને કોઈ ફરી ઉત્પન્ન કરી શકતું નથી; તે સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ મહાન છે।
Verse 39
योगेन पश्येन्न च चक्षुषा पुनर् निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् अलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च नित्यं सदा सर्वगं सर्वसारम्
તેમનું દર્શન યોગ દ્વારા કરવું જોઈએ, માત્ર આંખોથી નહીં—ઇન્દ્રિયાતીત તે પુરુષનું, સુવર્ણ તેજવાળું; જે અલિંગ, નિર્ગુણ, શુદ્ધ ચેતન છે; નિત્ય, સદા, સર્વવ્યાપી અને સર્વસાર છે।
Verse 40
पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलप्रकाशं तद्भावितास्तेजसा दीप्यमानम् /* अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वो ह्यतीन्द्रियो वापि सुसूक्ष्म एकः
શિસ્તબદ્ધ યુક્તિથી તેઓ તે અચલ પ્રકાશને જુએ છે, ધ્યાનભાવનાથી પ્રગટ થઈ પોતાના તેજથી જ દીપ્તિમાન. તે એક, અતિસૂક્ષ્મ અને અતીન્દ્રિય છે—હાથ-પગ વિના પણ ઉદર, પાર্শ્વ અને જિહ્વારૂપે સર્વત્ર વ્યાપ્ત।
Verse 41
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिर् अस्ति /* स वेद सर्वं न च सर्ववेद्यं तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्
તે આંખો વિના જુએ છે, કાન વિના સાંભળે છે. તેમાં ન અજ્ઞાન છે, ન સીમિત બુદ્ધિ. તે સર્વ જાણે છે, છતાં સર્વ માટે સંપૂર્ણ રીતે જ્ઞેય નથી. તેને જ તેઓ અગ્ર્ય, મહાપુરુષ—પરમ પતિ શિવ—કહે છે।
Verse 42
अचेतनां सर्वगतां सूक्ष्मां प्रसवधर्मिणीम् प्रकृतिं सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति योगिनः
યોગમાં સંયમિત યોગીઓ તે અચેતન, સર્વવ્યાપી, સૂક્ષ્મ અને પ્રકટતા-પ્રસવ સ્વભાવવાળી પ્રકૃતિને—જે સર્વ ભૂતોમાં કારણ-આધારરૂપે કાર્ય કરે છે—પ્રત્યક્ષ જુએ છે.
Verse 43
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
તે પરમ તત્ત્વ (પતિ-શિવ) સર્વત્ર હાથ-પગવાળો છે; સર્વત્ર જ તેના નેત્ર, શિર અને મુખ છે. લોકમાં સર્વત્ર તે શ્રોતા છે; સર્વને આવરીને સર્વત્ર સ્થિત રહે છે.
Verse 44
युक्तो योगेन चेशानं सर्वतश् च सनातनम् पुरुषं सर्वभूतानां तं विद्वान्न विमुह्यति
યોગ દ્વારા તેની સાથે એકરૂપ થઈ જે વિદ્વાન ઈશાનને—સનાતન, સર્વવ્યાપી, સર્વભૂતોના અંતર્યામી પરમ પુરુષને—યથાર્થ જાણે છે, તે પછી પાશબંધનમાં મોહ પામતો નથી.
Verse 45
भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम् सर्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्याता न मुह्यति
જે શિવને ભૂતાત્મા, મહાત્મા, અવ્યય પરમાત્મા અને સર્વાત્મા પરમ બ્રહ્મરૂપે ધ્યાન કરે છે—એ ધ્યાતા કદી મોહ પામતો નથી.
Verse 46
पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन्सर्वमूर्तिषु पुरि शेते सुदुर्ग्राह्यस् तस्मात्पुरुष उच्यते
જેમ પવન સર્વ રૂપોમાં વિચરતો હોવા છતાં પકડવો દુષ્કર છે, તેમ અંતર્યામી પ્રભુ દેહ-રૂપિ પુરીમાં નિવાસ કરતાં પણ અત્યંત દુર્ગ્રાહ્ય છે; તેથી તેને ‘પુરુષ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 47
देवेलोप्मेन्त् ओफ़् अन् एम्ब्र्यो अथ चेल्लुप्तधर्मा तु सावशेषैः स्वकर्मभिः ततस्तु ब्रह्मगर्भे वै शुक्रशोणितसंयुते
ત્યારે દેહધારી પશુ-આત્મા પોતાની પૂર્વ અવસ્થાથી પતિત થઈ, પોતાના કર્મના અવશેષ બળથી આગળ ધપે છે. ત્યારબાદ તે બ્રહ્માએ રચેલા ગર્ભમાં—જ્યાં શુક્ર અને શોણિત સંયુક્ત થાય છે—પ્રવેશે છે; પતિ (શિવ)ના શાસન અને પાશબંધનો હેઠળ ભ્રૂણરૂપ ધારણ કરે છે.
Verse 48
स्त्रीपुंसोः संप्रयोगे हि जायते हि ततः प्रभुः ततस्तु गर्भकालेन कललं नाम जायते
સ્ત્રી-પુરુષના સંયોગથી પ્રભુના નિયોગ અનુસાર સૃષ્ટિનો પ્રવાહ શરૂ થાય છે. પછી ગર્ભકાળના ક્રમમાં ‘કલલ’ નામે પ્રથમ ભ્રૂણપિંડ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 49
कालेन कललं चापि बुद्बुदं सम्प्रजायते मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रावर्तेन पीडितः
કાળના પ્રભાવથી કલલ પણ બুদ્બુદ (બબલ) જેવા રૂપમાં થાય છે; જેમ કુંભારના ચાક પર ઘૂમણના દબાણથી માટીનો પિંડ રૂપાંતર પામે છે।
Verse 50
हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु बिंबत्वमनुगच्छति एवमाध्यात्मिकैर्युक्ता वायुना संप्रपूरितः
બે હાથથી ઘડાતાં તે પિંડ સુગઠિત આકાર (બિંબત્વ) પામે છે. એ જ રીતે, આધ્યાત્મિક તત્ત્વો સમ્યક રીતે જોડાય ત્યારે તે વાયુ (પ્રાણ)થી સંપૂર્ણ ભરાઈ દેહભાવની સૂક્ષ્મ રચનાને સૂચવે છે.
Verse 51
यदि योनिं विमुञ्चामि तत्प्रपद्ये महेश्वरम् यावद्धि वैष्णवो वायुर् जातमात्रं न संस्पृशेत्
જો હું યોનિમાંથી મુક્ત થાઉં, તો હું મહેશ્વરની શરણ લઉં છું—જ્યાં સુધી વૈષ્ણવ વાયુ જન્મતાની સાથે જ નવજાતને તે ક્ષણે સ્પર્શ ન કરે।
Verse 52
तावत्कालं महादेवम् अर्चयामीति चिन्तयेत् जायते मानुषस्तत्र यथारूपं यथावयः
એ સમયગાળા સુધી અંતરમાં એવો સંકલ્પ કરવો—“હું મહાદેવની આરાધના કરું છું।” એ શિવચિંતનથી પાશબંધ જીવ ત્યાં માનવજન્મ પામે છે—જેમ ભાવ તેમ રૂપ અને તેમ જ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 53
वायुः संभवते खात्तु वाताद्भवति वै जलम् जलात् सम्भवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्धते
આકાશ (ખ) માંથી વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે; વાયુમાંથી જ જળ બને છે. જળમાંથી પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે; પ્રાણમાંથી શુક્ર પોષાઈને વધે છે. આ રીતે પતિ—શિવના અધિન તત્ત્વોની ક્રમિક પ્રકટતા દ્વારા દેહધારી પશુ રચાય છે।
Verse 54
रक्तभागास् त्रयस्त्रिंशद् रेतोभागाश् चतुर्दश भागतो ऽर्धफलं कृत्वा ततो गर्भो निषिच्यते
માતાના રક્તના તેત્રીસ ભાગ અને પિતાના રેત/શુક્રના ચૌદ ભાગ લઈને, યોગ્ય ભાગવટથી ‘અર્ધફળ’ અંશ બનાવી, ત્યાર પછી ગર્ભનું નિષેચન થાય છે. આ રીતે પાશબંધનમાં જીવ પતિ—શિવના અધિન જન્મમાર્ગે પ્રવેશે છે।
Verse 55
ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर् वायुभिर् वृतः पितुः शरीरात्प्रत्यङ्गं रूपमस्योपजायते
પછી જીવ ગર્ભ સાથે સંયુક્ત થઈ પાંચ વાયુઓથી આવૃત રહે છે. પિતાના શરીરમાંથી ક્રમે તેના દરેક અંગ-પ્રત્યંગનું રૂપ ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે દેહધારી પશુ બંધનમાં પ્રવેશે છે; આગળ મુક્તિ પતિ—શિવ જ આપી શકે છે।
Verse 56
ततो ऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशनात् नाभिदेशेन वै प्राणास् ते ह्य् आधारा हि देहिनाम्
પછી માતાના આહારથી—પીવાયેલું અને ચાટાયેલું અંદર પ્રવેશતાં—પ્રાણો નાભિપ્રદેશ દ્વારા સંચરે છે; કારણ કે એ પ્રાણો જ દેહધારીઓના સાચા આધાર છે।
Verse 57
नवमासात् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः वेष्टितः सर्वगात्रैश् च अपर्याप्तप्रवेशनः
નવ માસ સુધી ગર્ભમાં ક્લેશિત, શિર અને ગ્રીવા કસીને બંધાયેલો, સર્વ અંગોથી વળગેલો અને દબાયેલો જીવ, પ્રવેશ-નિર્ગમ માટે પૂરતી જગ્યા ન મળતાં પાશબંધનમાં પીડાય છે।
Verse 58
नवमासोषितश्चापि योनिच्छिद्रादवाङ्मुखः हेल्ल् ततः स्वकर्मभिः पापैर् निरयं सम्प्रपद्यते
નવ માસ સુધી સૂકાઈ-સંકુચિત દેહધારી યોનિછિદ્રમાંથી અવાંગ્મુખ થઈ બહાર આવે છે; પછી પોતાના સ્વકર્મજન્ય પાપોથી પ્રેરિત થઈ નરકને પામે છે—આ કર્મથી વણાયેલો કઠોર પાશ છે।
Verse 59
असिपत्रवनं चैव शाल्मलिच्छेदनं तथा ताडनं भक्षणं चैव पूयशोणितभक्षणम्
ત્યાં અસિપત્રનું વન, શાલ્મલીના કાંટાથી છેદન, તાડન અને ભક્ષણ; અહીં સુધી કે પૂય અને રક્તનું પણ ભક્ષણ કરાવવામાં આવે છે।
Verse 60
यथा ह्यापस्तु संछिन्नाः संश्लेष्मम् उपयान्ति वै तथा छिन्नाश् च भिन्नाश्च यातनास्थानम् आगताः
જેમ પાણી કાપી અને વહેંચી નાખ્યા છતાં ફરી જોડાઈ સતત પ્રવાહ બને છે, તેમ જ છિન્ન-ભિન્ન થયેલા પણ ફરી યાતના-સ્થાને લાવવામાં આવે છે।
Verse 61
एवं जीवास्तु तैः पापैस् तप्यमानाः स्वयंकृतैः प्राप्नुयुः कर्मभिः शेषैर् दुःखं वा यदि वेतरत्
આ રીતે જીવ પોતે કરેલા પાપોથી દગ્ધ થઈ, બાકી રહેલા કર્મફળ મુજબ દુઃખ અથવા તેના વિરુદ્ધ (સુખ-કલ્યાણ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 62
एकेनैव तु गन्तव्यं सर्वमुत्सृज्य वै जनम् एकेनैव तु भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्
સર્વ લોકોને ત્યજી મનુષ્યને એકલાએ જ જવું પડે છે; અને કર્મફળ પણ એકલાએ જ ભોગવવું પડે છે. તેથી સુકૃત—પુણ્ય અને ધર્મ—આચરવું, જેથી પશુ પાશથી મુક્ત થઈ પતિ શિવ તરફ આગળ વધે.
Verse 63
न ह्येनं प्रस्थितं कश्चिद् गच्छन्तम् अनुगच्छति यदनेन कृतं कर्म तदेनमनुगच्छति
જ્યારે મનુષ્ય અહીંથી પ્રસ્થાન કરે છે, ત્યારે જતા તેને કોઈ અનુસરે નહીં; માત્ર તેણે કરેલું કર્મ જ તેને અનુસરે છે.
Verse 64
ते नित्यं यमविषयेषु सम्प्रवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः शुष्यन्ते परिगतवेदनाः शरीरा बह्वीभिः सुभृशमनन्तयातनाभिः
યમના વિષયોમાં નિત્ય ધકેલાયેલા તે બંધિત જીવો સતત રડતા રહે છે. અનિષ્ટ અને પ્રતિકૂળ સંયોગોના અવિરત સ્પર્શથી તેમના શરીરો વેદનાથી વ્યાપ્ત થઈ સુકાઈ જાય છે, અને અનેક ભયંકર, જાણે અનંત યાતનાઓથી પીડાય છે.
Verse 65
दिफ़्फ़्। फ़ोर्म्स् ओफ़् रेबिर्थ् कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्
કર્મ, મન અને વાણીથી જીવ જે કંઈ વારંવાર કરે છે, એ જ અભ્યાસ તેને એ જ ગતિ તરફ લઈ જાય છે. તેથી કલ્યાણકારી, ધર્મયુક્ત આચરણ કરવું, જેથી પાશથી દૂર થઈ શિવના અનુગ્રહમાર્ગે પ્રવૃત્તિ થાય.
Verse 66
अनादिमान्प्रबन्धः स्यात् पूर्वकर्मणि देहिनः संसारं तामसं घोरं षड्विधं प्रतिपद्यते
દેહધારીના પૂર્વકર્મથી બંધનની અનાદિ પરંપરા ઊભી થાય છે; અને તે ઘોર, તામસિક સંસારમાં પ્રવેશે છે, જે છ પ્રકારથી પ્રગટ થાય છે.
Verse 67
मानुष्यात्पशुभावश् च पशुभावान् मृगो भवेत् मृगत्वात्पक्षिभावश् च तस्माच्चैव सरीसृपः
માનુષ્ય અવસ્થાથી બંધાયેલો પશુ (જીવ) પશુભાવમાં પડે છે; પશુભાવથી મૃગ બને છે. મૃગત્વથી પક્ષીભાવ અને ત્યાંથી સરીસૃપભાવ પણ પ્રાપ્ત કરે છે॥
Verse 68
सरीसृपत्वाद्गच्छेद्वै स्थावरत्वं न संशयः स्थावरत्वे पुनः प्राप्ते यावद् उन्मिलते जनः
સરીસૃપભાવથી તે નિઃસંદેહ સ્થાવરભાવને પ્રાપ્ત થાય છે. અને સ્થાવરભાવ ફરી પ્રાપ્ત થયા પછી, જીવ ‘ઉન્મીલિત’ થાય ત્યાં સુધી ત્યાં જ રહે છે॥
Verse 69
कुलालचक्रवद्भ्रान्तस् तत्रैव परिवर्तते इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारः स्थावरान्तिकः
કુંભારના ચાકની જેમ ભ્રમિત થઈ તે એ જ ચક્રમાં વારંવાર ફરતો રહે છે. આ રીતે મનુષ્યાદિથી સ્થાવરાંત સુધી સંસારચક્ર ચાલે છે॥
Verse 70
विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः
‘તામસ’ નામનું એક ચક્ર જાણવું; તે ત્યાં જ ફરી ફરીને વળે છે. તેમ જ ‘સાત્ત્વિક’ સંસાર પણ—બ્રહ્મા આદિથી—પરિકીર્તિત છે॥
Verse 71
पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः
સ્વર્ગસ્થાનોને પ્રાપ્ત દેહીઓમાં તેની સીમા પિશાચાંત સુધી જાણવી. પરંતુ બ્રાહ્મલોકમાં માત્ર સત્ત્વ, અને સ્થાવરલોકમાં માત્ર તમસ હોય છે॥
Verse 72
चतुर्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः मर्मसु छिद्यमानेषु वेदनार्तस्य देहिनः
દેહના ચૌદ સ્થાનોમાં રજોગુણ અવરોધક બની ઊભો રહે છે. મર્મસ્થાનો છેદાય કે ભેદાય ત્યારે દેહી પાશુ તીવ્ર વેદનાથી વ્યાકુળ થાય છે.
Verse 73
ततस्तत्परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति संसारः पूर्वधर्मस्य भावनाभिः प्रणोदितः
તો પછી તે વિપ્ર પરમ બ્રહ્મનું સ્મરણ કેવી રીતે કરશે? કારણ કે પૂર્વધર્મજન્ય ભાવનાઓના સંસ્કારોથી પ્રેરિત સંસાર પાશ દ્વારા પાશુને વારંવાર બાંધે છે.
Verse 74
मानुषं भजते नित्यं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् चतुर्दशविधं ह्येतद् बुद्ध्वा संसारमण्डलम्
પાશુ સદા માનવભાવને જ ચાંપે છે; તેથી ધ્યાનનું આચરણ કરવું જોઈએ. આ ચૌદવિધ સંસારમંડળને સમજી સાધક પાશાતીત પતિ—ભગવાન શિવ—તરફ વળે છે.
Verse 75
नित्यं समारभेद्धर्मं संसारभयपीडितः ततस्तरति संसारं क्रमेण परिवर्तितः
સંસારભયથી પીડિત વ્યક્તિએ નિત્ય ધર્મનો આરંભ કરવો જોઈએ. પછી તે ક્રમે પરિવર્તિત થઈ સંસારને પાર કરે છે.
Verse 76
तस्माच्च सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति
અતએવ સાધક સદા સંયમયુક્ત અને ધ્યાનપરાયણ રહે. તે વિધિપૂર્વક યોગનો આરંભ કરે, જેથી તે આત્માને યથાર્થ રીતે જુએ—પતિ શિવની કૃપામાર્ગે.
Verse 77
एष आपः परं ज्योतिर् एष सेतुरनुत्तमः विवृत्या ह्येष संभेदाद् भूतानां चैव शाश्वतः
આ જ આદ્ય ‘આપઃ’ છે; આ જ પરમ જ્યોતિ છે. આ જ અનુત્તમ સેતુ છે. પોતાની વિસ્તરણશક્તિ તથા ભેદશક્તિથી એ શાશ્વત પ્રભુ પ્રગટ ભૂતોનો આધાર બને છે।
Verse 78
तदेनं सेतुमात्मानम् अग्निं वै विश्वतोमुखम् हृदिस्थं सर्वभूतानाम् उपासीत महेश्वरम्
અતએવ તે મહેશ્વરની ઉપાસના કરવી જોઈએ—જે આત્મરૂપ સેતુ છે, સર્વદિશામુખ અગ્નિ છે, અને સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 79
तथान्तः संस्थितं देवं स्वशक्त्या परिमण्डितम् अष्टधा चाष्टधा चैव तथा चाष्टविधेन च
આ રીતે હૃદયમાં અંતઃસ્થિત દેવનું દર્શન કરવું જોઈએ—જે પોતાની સ્વશક્તિથી પરિમંડિત અને અલંકૃત છે; અષ્ટધા, ફરી અષ્ટધા, તેમજ અષ્ટવિધ રૂપે।
Verse 80
सृष्ट्यर्थं संस्थितं वह्निं संक्षिप्य च हृदि स्थितम् ध्यात्वा यथावद्देवेशं रुद्रं भुवननायकम्
સૃષ્ટિ માટે સ્થિત વહ્નિને અંતર્મુખ કરીને હૃદયમાં સ્થાપિત કરી, યથાવિધિ દેવેશ રુદ્ર—ભુવનનાયક—નું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 81
हुत्वा पञ्चाहुतीः सम्यक् तच्चिन्तागतमानसः वैश्वानरं हृदिस्थं तु यथावदनुपूर्वशः
પાંચ આહુતિઓ સમ્યક રીતે અર્પણ કરીને, મનને તે ચિંતનમાં લીન કરી, યથાક્રમે હૃદયસ્થ વૈશ્વાનરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 82
आपः पूताः सकृत्प्राश्य तूष्णीं हुत्वा ह्युपाविशन् प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता
શુદ્ધ જળનું એક વાર આચમન કરીને, મૌનભાવથી આહુતિ અર્પણ કરી પછી આસન ગ્રહણ કરવું. ત્યારબાદ “પ્રાણાય” મંત્રથી કરેલી આહુતિ પ્રથમ આહુતિ ગણાય છે.
Verse 83
अपानाय द्वितीया च व्यानायेति तथा परा उदानाय चतुर्थी स्यात् समानायेति पञ्चमी
બીજી આહુતિ “અપાનાય” માટે, ત્યારપછી “વ્યાનાય” માટે. ચોથી “ઉદાનાય” થાય, અને પાંચમી “સમાનાય”—આ ક્રમે પ્રાણવાયુઓનું આવાહન કરવું.
Verse 84
स्वाहाकारैः पृथग्घुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः अपः पुनः सकृत्प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्
“સ્વાહા” ઉચ્ચારીને અલગ અલગ આહુતિ અર્પણ કરી, બાકી રહેલું પોતાની ક્ષમતા મુજબ ગ્રહણ કરવું. પછી ફરી એક વાર જળ આચમન કરીને, આચમન કર્યા પછી હૃદયને સ્પર્શ કરવો.
Verse 85
प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः रुद्रो वै ह्यात्मनः प्राण एवमाप्याययेत्स्वयम्
પ્રાણોની ગ્રંથિ-સ્વરૂપ આંતરાત્મા રુદ્ર જ છે; એ જ આત્મા પરમ શાંતિ આપનાર છે. ખરેખર રુદ્ર આત્માનો પ્રાણ છે—આ રીતે તેને અંતરમાં જાણી પોતાને પોષી સ્થિર કરવો.
Verse 86
प्राणे निविष्टो वै रुद्रस् तस्मात्प्राणमयः स्वयम् प्राणाय चैव रुद्राय जुहोत्यमृतमुत्तमम्
રુદ્ર નિશ્ચયે પ્રાણમાં નિવિષ્ટ છે; તેથી તેઓ સ્વયં પ્રાણમય છે. તેથી પ્રાણ માટે અને રુદ્ર માટે—એક જ તત્ત્વ જાણીને—ઉત્તમ અમૃતની આહુતિ અર્પણ કરવી.
Verse 87
शिवाविशेह मामीश स्वाहा ब्रह्मात्मने स्वयम् एवं पञ्चाहुतीश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः
હે ઈશ્વર! શિવની અભેદ્ય, સર્વવ્યાપી શક્તિ મારામાં પ્રવેશી મારી રક્ષા કરે—સ્વાહા. બ્રહ્માત્મા સ્વયંભૂ સ્વરૂપને આહુતિ. આ પાંચ આહુતિઓથી શાશ્વત પ્રભુ સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 88
पुरुषो ऽसि पुरे शेषे त्वं अङ्गुष्ठप्रमाणतः आश्रितश्चैव चाङ्गुष्ठम् ईशः परमकारणम्
તમે એ પુરુષ છો જે દેહ-પુરમાં અંતઃસ્થિત શેષરૂપે નિવાસ કરો છો; તમે અંગુષ્ઠ-પ્રમાણ છો. છતાં એ અંગુષ્ઠમાત્ર આત્મા તમારાં જ આશ્રયે છે—હે ઈશ, તમે પરમ કારણ છો।
Verse 89
सर्वस्य जगतश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः त्वं देवानामसि ज्येष्ठो रुद्रस्त्वं च पुरो वृषा
સમસ્ત જગતના અધિપતિ શાશ્વત પ્રભુ પ્રસન્ન થાઓ. તમે દેવોમાં જ્યેષ્ઠ છો; તમે રુદ્ર છો; તમે અગ્રેસર આદિવૃષભ છો।
Verse 90
मृदुस्त्वमन्नमस्मभ्यम् एतदस्तु हुतं तव इत्येवं कथितं सर्वं गुणप्राप्तिविशेषतः
તમે મૃદુ છો; અમારા માટે અન્ન બનો. આ આહુતિ તમામાં જ અર્પિત થાઓ—એવું કહેવાયું છે. આ રીતે વિશેષ પુણ્યપ્રાપ્તિ માટે સર્વ વાત કહી છે; દીક્ષિત આહુતિથી પશુ (બંધ જીવ) શુદ્ધ થઈ પતિ (પ્રભુ) પાસે પહોંચે છે।
Verse 91
योगाचारः स्वयं तेन ब्रह्मणा कथितः पुरा एवं पाशुपतं ज्ञानं ज्ञातव्यं च प्रयत्नतः
આ યોગાચાર પ્રાચીનકાળે સ્વયં બ્રહ્માએ કહ્યો હતો. એ જ રીતે પાશુપત જ્ઞાન પણ સતત પ્રયત્નથી જાણવું જોઈએ।
Verse 92
भस्मस्नायी भवेन् नित्यं भस्मलिप्तः सदा भवेत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्
તે નિત્ય ભસ્મસ્નાન કરે અને સદા ભસ્મલિપ્ત રહે. જે—વિશેષ કરીને દ્વિજોત્તમ—આનું પાઠ કરે, સાંભળે અથવા સાંભળાવે, તે પશુ-શુદ્ધિ કરનાર શૈવાચારામાં સ્થિર થઈ પતિ શિવ તરફ ઉન્મુખ થાય છે.
Verse 93
दैवे कर्मणि पित्र्ये वा स याति परमां गतिम्
દૈવકર્મમાં હોય કે પિતૃકર્મમાં—એ ભક્ત પરમ ગતિને પામે છે; શિવકૃપાથી પાશબંધનથી પરે સર્વોચ્ચ સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
It is a Śaiva yogic discipline taught by Sūta involving mind-fixation, structured contemplation of Umāpati with Śakti/Rudra frameworks, and progressive inner realization; its highest fruit is mokṣa/apavarga and Śiva-sāyujya, while siddhis are presented as subordinate outcomes.
Aṇimā, laghimā, mahimā, prāpti, prākāmya, īśitva, vaśitva, and yatra-kāmāvasāyitā are enumerated; the text emphasizes they arise through yoga (krama-yoga/Pāśupata-yoga) and should not distract from liberation.
A heart-centered internal homa in which five offerings are made with svāhā to prāṇa, apāna, vyāna, udāna, and samāna, while meditating on vaiśvānara and identifying Rudra with prāṇa and the inner self.
To demonstrate the inevitability of karmic consequence and the terror of saṃsāra, thereby strengthening vairāgya and motivating sustained dhyāna and Śiva-oriented yoga as the reliable means to transcend repeated birth and suffering.