Adhyaya 61
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
સૂત સમજાવે છે કે કલ્પના આરંભે સ્વયંભૂએ સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને નક્ષત્રો સર્જ્યા; તેઓ મન્વંતરો સુધી દેવસત્તાઓના ‘ગૃહ/સ્થાન’ બની પ્રલય સુધી સ્થિર રહે છે. અધ્યાયમાં ‘સવિતૃ’ વગેરે નામોની નિરુક્તિ, સૂર્યમંડળની તેજોમયતા અને ચંદ્રમંડળની જ્યોતિ-જલમય રચના વર્ણવાય છે. પછી ગ્રહનિવાસોની ક્રમવાર યાદી—સૌર, સૌમ્ય, શૌક્ર, બૃહસ્પતિ, લોહિત (મંગળ), શનૈશ્ચર, બૌધ (બુધ) અને સ્વર્ભાનુ/રાહુ—તેમના વર્ણ, કિરણલક્ષણ અને યોજનાપ્રમાણ સાથે આપવામાં આવે છે. વિવિધ ગ્રહોના નક્ષત્ર-સંબંધ, રાહુનું અંધકારમય સ્થાન અને સૂર્ય-ચંદ્રની સાપેક્ષ તેની ગતિથી ગ્રહણસદૃશ વ્યવહાર પુરાણ-તંત્રભાષામાં સમજાવવામાં આવે છે. અંતે શૈવ સિદ્ધાંત સ્થાપિત થાય છે કે લોકવ્યવસ્થા અને વિવેક માટે આ સમગ્ર જ્યોતિષચક્ર મહાદેવે રચ્યું છે; શાસ્ત્ર, પ્રત્યક્ષ, અનુમાન અને શિસ્તબદ્ધ પરીક્ષણથી તે પ્રમાણિત છે અને આગળ ધર્મસમર્થન તથા શિવમુખી મુક્તિ માટે પીઠિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे षष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः
સૂત બોલ્યા—આ સર્વ ક્ષેત્રો સૂર્યના કિરણોથી તપ્ત અને પ્રકાશિત થાય છે; અને એ જ ક્ષેત્રો માટે સૂર્ય નક્ષત્ર-તારાઓ સહિત સમયક્રમ અને વ્યવસ્થાનું વિતરણ કરે છે.
Verse 2
चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
અહીં કરેલા સુકૃતના ફળથી, તે પુણ્યના અંતે જીવો ગ્રહોના આશ્રયલોકોને પ્રાપ્ત કરે છે. તેઓ ‘તારકા’ કહેવાય છે—કારણ કે તેઓ તારણ કરે છે; અને શ્વેત તેજના કારણે પણ ‘તારકા’ કહેવાય છે.
Verse 3
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस् तेजसां तमसामपि
દિવ્ય, પાર્થીવ અને રાત્રિકાલીન—સર્વ રીતે આદિત્ય નિત્ય ગ્રહણ કરે છે; તેજસ્વી શક્તિઓને પણ અને તમસિક શક્તિઓને પણ તે પોતાના અંદર સમાવે છે.
Verse 4
सवने स्यन्दने ऽर्थे च धातुर् एष विभाष्यते सवनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
આ ધાતુ ‘પ્રેરિત કરવું/ઉત્પન્ન કરવું’ અને ‘પ્રવાહિત કરવું’—એ અર્થોમાં સમજાવવામાં આવે છે. જે તેજ ઉત્પન્ન કરે અને જળોને પ્રવાહિત કરે, તેથી તે ‘સવિતા’ માનવામાં આવે છે.
Verse 5
बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
‘બહુલ’ અને ‘ચન્દ્ર’—આ નામ ‘હ્લાદ’ (આનંદિત કરવું) ધાતુમાંથી ઉત્પન્ન થયું એમ કહેવાય છે. તેનો ભાવ શ્વેતતા, અમૃતસમાન અમરત્વ અને શીતળતા રૂપે સમજાય છે।
Verse 6
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
સૂર્ય અને ચંદ્રના દિવ્ય, તેજસ્વી ખગોળમંડળમાં—આકાશમાં દીપ્ત—જળ અને તેજથી બનેલો, શુભ, શ્વેત ગોળક પ્રકાશે છે; તે સંપૂર્ણ ગોળ કુંભ સમાન છે।
Verse 7
घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
ત્યાં શશી (ચંદ્ર)નું મંડળ ઘન થયેલા જળ-સ્વરૂપનું કહેવાય છે; અને ભાસ્કર (સૂર્ય)નું મંડળ ઘન તેજથી બનેલું, પ્રકાશમાન શ્વેત કહેવાય છે।
Verse 8
वसन्ति सर्वदेवाश् च स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
આ સર્વ સ્થાનોમાં સર્વ દેવતાઓ સર્વત્ર વસે છે; સર્વ મન્વંતરોમાં તેઓ નક્ષત્રો, સૂર્ય અને ગ્રહોના આશ્રય-આધાર બની રહે છે।
Verse 9
तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
આથી ગ્રહો પોતાના પોતાના ગૃહ (નિવાસ) ના નામથી જ ઓળખાય છે. તેથી સૂર્ય ‘સૌર’ સ્થાને પ્રવેશ્યો અને એ જ રીતે સોમ (ચંદ્ર) ‘સૌમ્ય’ સ્થાને પ્રવેશ્યો।
Verse 10
शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान् बृहद् बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम्
ષોડશ કિરણોથી તેજસ્વી અને પ્રતિાપવાન શુક્ર શૌક્ર-સ્થાને પ્રવેશ્યો. તેમ જ બૃહસ્પતિ પોતાના વિશાળ (ગુરુ) સ્થાને પ્રવેશ્યો અને લોહિત (મંગળ) લાલ મંગળ-સ્થાને આશ્રયે ગયો.
Verse 11
शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः
તેમ જ શનૈશ્ચર (શનિ)નું સ્થાન સ્થાપિત છે અને ત્યાંનો દેવ પણ શનૈશ્ચર જ છે. બુધ બૌધ-પ્રદેશમાં નિવાસ કરે છે; સ્વર્ભાનુ (રાહુ) પોતાના સ્થાનનો આશ્રય લઈને સ્વર્ભાનુ-ધામમાં સ્થિત રહે છે.
Verse 12
नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्
બધાં નક્ષત્રો અને નક્ષત્ર-સ્થાનો નિવાસરૂપે ગ્રહણ થાય છે. આ સર્વ જ્યોતિર્મય મંડળો સુકૃતથી પરિશુદ્ધ અંતઃકરણવાળા—ધર્મ અને પશુપતિ-ભક્તિથી ઉન્નત થયેલા પશુ-જીવો—ના નિવાસસ્થાન બને છે.
Verse 13
कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्
કલ્પના આરંભે પ્રવર્તીને સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા નિર્મિત આ પવિત્ર સ્થાનો, સર્વ ભૂતોને આવરી લેતા મહાપ્રલય સુધી અચલ રહે છે.
Verse 14
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः
દરેક મન્વંતરમાં એ જ દેવ-સ્થાનો સ્થિર રહે છે. પોતાના પોતાના પદના અધિષ્ઠાતા (અભિમાની) દેવો વારંવાર ત્યાં આવી ફરી ફરી પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કરે છે.
Verse 15
अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह वर्तन्ते वर्तमानैश् च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह
ભૂતકાળના દેવો સાથે, ભવિષ્યમાં થનારા તથા ન થનારા દેવો સાથે, અને વર્તમાનમાં પોતાના પદે સ્થિત દેવો સાથે—આ કાર્યો અને સ્થાનો અવિચ્છિન્ન રીતે ચાલે છે।
Verse 16
अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे
આ મન્વંતરમાં ગ્રહોને વૈમાનિક (વિમાનમાં ગમન કરનાર) દિવ્ય સત્તાઓ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. વૈવસ્વત કાળમાં અદિતિપુત્ર વિવસ્વાન સૂર્ય અધિપતિ બની જગતધર્મને ધારણ કરે છે; જે અંતે પતિ શિવમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 17
द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः
ઋષિપુત્ર તેજસ્વી સોમને વસુઓમાં દેવરૂપે સ્મરવામાં આવે છે. અને શુક્રને દેવરૂપે જાણવો—તે ભાર્ગવ, અસુરોનો યાજક છે।
Verse 18
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः
તે દેવ ‘બૃહત્તેજા’ તરીકે સ્મરાય છે—દેવોનો આચાર્ય, અંગિરાનો પુત્ર. તે જ બુધ, મનોહર, અને ઋષિપુત્ર તરીકે પણ સ્મૃત છે।
Verse 19
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः
શનૈશ્ચર (શનિ), જે વિરূপ નામે પણ ઓળખાય છે, તે સંજ્ઞા અને વિવસ્વાનનો પુત્ર છે. અને અગ્નિથી વિકેશીના ગર્ભમાં તે યુવાન ‘લોહિતાર્ચિષ’ (લાલ જ્વાળાવાળો) જન્મ્યો।
Verse 20
नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः
નક્ષત્રો અને ઋક્ષોના નામ ધારણ કરનાર તે દક્ષકન્યાઓ એમ સ્મરાય છે. અને સિંહિકાનો પુત્ર સ્વર્ભાનુ પ્રાણીઓને સંતાપ આપનાર અસુર છે.
Verse 21
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः
ચંદ્ર, નક્ષત્રમંડળ, ગ્રહો અને સૂર્યમાં અધિષ્ઠાતૃ શક્તિઓ ‘અભિમાની’ તરીકે કીર્તિત છે. આ રીતે આ નિવાસસ્થાનો અને તેમાં વસીને શાસન કરનાર દેવતાઓ યથોક્ત જણાવાયા છે.
Verse 22
सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानम् अम्मयं शुक्लमेव च
સહસ્રકિરણ વિવસ્વાનનું સૌરલોક અગ્નિમય સ્વભાવનું છે. પરંતુ હિમાંશુ (ચંદ્ર)નું સ્થાન જલમય અને સર્વથા શ્વેત તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 23
आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्
જલતત્ત્વયુક્ત, શ્યામવર્ણ અને મનોહર જે લોક છે, તે બુધની કિરણોથી રચાયેલ ગૃહ તરીકે સ્મરાય છે. તેમજ શુક્લ (શુક્ર)નું પદ પણ જલમય છે—પ્રકાશમાન શ્વેત, સોળ કિરણોથી દીપ્ત.
Verse 24
नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम् हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः
ભૌમ (મંગળ)ને નવ કિરણો ધરાવતો કહેવાયો છે; તેનું ઉત્તમ સ્થાન લોહિત-રક્તવર્ણનું છે. અને બૃહસ્પતિનું વિશાળ લોક હળદરિયા-સુવર્ણાભ છે તથા સોળ અર્ચિ/જ્વાલાઓથી દીપ્ત જણાવાયું છે.
Verse 25
अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्
આઠ કિરણોવાળું ગૃહ પણ શનૈશ્ચર (શનિ)નું કહેવાયું છે અને તે કૃષ્ણવર્ણ છે; તથા સ્વર્ભાનુ (રાહુ)નું સ્થાન તામસ લોક—ભૂતોને સંતાપ આપનારું નિવાસ—એવું કથિત છે.
Verse 26
विज्ञेयास्तारकाः सर्वास् त्व् ऋषयस्त्वेकरश्मयः आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः
બધી તારાઓને ઋષિઓ જ તરીકે જાણવી—એક કિરણવાળી જ્યોતિરૂપ; તે પુણ્યકીર્તિવાળાઓના આશ્રય છે અને પોતાના સ્વભાવથી શ્વેતવર્ણ પણ છે.
Verse 27
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः
તેને ઘન જલસ્વરૂપ માનવા જોઈએ; કલ્પના આરંભે જ તે રચાયા. આદિત્યના કિરણોના સંયોગથી તે સંપૂર્ણ પ્રકાશમય સ્વભાવ ધરાવે છે એમ સ્મૃત છે.
Verse 28
नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
સવિતા (સૂર્ય)નો વિષ્કંભ નવ હજાર યોજન કહેવાયો છે; અને તેના મંડળના પ્રમાણ મુજબ તેનો વિસ્તાર ત્રિગુણ જણાવાયો છે.
Verse 29
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
સૂર્યના વિસ્તાર કરતાં શશિ (ચંદ્ર)નો વિસ્તાર દ્વિગુણ કહેવાયો છે; અને સ્વર્ભાનુ (રાહુ) બંનેના સમાન પરિમાણવાળો બની તેમની નીચે સરકતો ચાલે છે.
Verse 30
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
પૃથ્વીની છાયાને ઉદ્ધરી, મંડલાકાર રૂપે રચી, સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન—ત્રીજો પ્રદેશ—તમોમય કહેવાય છે।
Verse 31
आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
સૂર્યમાંથી નીકળી તે પર્વ-સંધિઓમાં સમરૂપે ગતિ કરે છે; અને ફરી ચંદ્રમાંથી સૂર્ય તરફ સૌર પર્વોમાં પરત આવે છે—આ રીતે પવિત્ર કાળચક્ર નિયમિત થાય છે।
Verse 32
स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते
જે સ્વર્ભાનુને નુદે/રોકે છે તેથી તે ‘સ્વર્ભાનુ’ કહેવાય છે; અને ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભાર్గવ (શુક્ર) માટે નિર્ધારિત છે।
Verse 33
विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
વ્યાસ, મંડલ-પરિમાણ અને યોજનાના પ્રમાણ મુજબ જાણો કે ભાર్గવ (શુક્ર)ની તુલનામાં બૃહસ્પતિ એક પાદ (ચોથો ભાગ) ઓછો છે।
Verse 34
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
બૃહસ્પતિની તુલનામાં વક્ર અને સૌરી—બન્ને—એક પાદ ઓછા માનવામાં આવ્યા છે; અને વિસ્તાર તથા મંડલ—બન્નેમાં—તેમની તુલનામાં બુધ પણ એક પાદ ઓછો કહેવાયો છે।
Verse 35
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै
અહીં જે દેહધારી રૂપો તારા અને નક્ષત્ર તરીકે જાણીતા છે, તે વિસ્તારમાં અને મંડળ-પરિમાણમાં બુધ સમાન કહેવાય છે।
Verse 36
प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
તત્ત્વવિદે જાણવું જોઈએ કે એમાંના મોટા ભાગે ચંદ્રયોગો છે અને કાળવિદ્યાથી જોવાતા નક્ષત્ર-માપ છે; તારા-નક્ષત્રરૂપે દેખાય છતાં પરસ્પર હીન-શ્રેષ્ઠ ભેદ ધરાવે છે।
Verse 37
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु
તારકામંડળોના પરિમાણ યોજનામાં બે, ત્રણ, ચાર અને પાંચ સો કહેવાયા છે; તેમાં કેટલાક સર્વોચ્ચ અને કેટલાક નિકૃષ્ટ—ઉપર તરફ ક્રમબદ્ધ ગોઠવાયેલા।
Verse 38
योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः
તેમના પરિમાણ અર્ધ-યોજન તરીકે માનવામાં આવ્યા છે; તેનાથી નાનું અહીં ગણાતું નથી. તેમના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે દૂર સુધી ગતિ કરે છે।
Verse 39
सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्
સૌર, આંગિરસ અને વક્ર—એમને મંદવિચારવાળા તરીકે જાણવું. તેમની ગતિ તથા ગતિફળનું વર્ણન અગાઉ જ યથાક્રમે કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 40
एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः
આ જ નક્ષત્રોમાંથી સર્વ ગ્રહો ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવાય છે. અદિતિનો પુત્ર વિવસ્વાન જ સૂર્ય છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો.
Verse 41
विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः
વિશાખા નક્ષત્રમાં ઉત્પન્ન થયેલો ગ્રહોમાં પ્રથમ ગ્રહ સોમ છે. તે તેજસ્વી છે, ધર્મનો પુત્ર કહેવાય છે; એ દેવ સોમ જ વસુ પણ છે.
Verse 42
शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्
કૃત્તિકા નક્ષત્રોમાં શીત કિરણોવાળો નિશાકર (ચંદ્ર) ઉત્પન્ન થયો. ત્યારબાદ સૂર્ય પછી, ભૃગુનો પુત્ર સોળ તેજવાળો શુક્ર પ્રગટ થયો.
Verse 43
ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः
તારાગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિ તિષ્ય ક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થયા. તેઓ અંગિરસના પુત્ર, ગ્રહસ્વરૂપ, અને બાર તેજથી દીપ્ત બૃહસ્પતિ છે.
Verse 44
फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः
ફાલ્ગુની નક્ષત્રોમાં ઉત્પન્ન થયેલો, પૂર્વ વર્ણનોમાં ‘જગદ્ગુરુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ—નવાર્ચિ, લોહિતાંગ કહેવાતો—આ ગ્રહ પ્રજાપતિનો પુત્ર છે.
Verse 45
आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः
સ્મૃતિ મુજબ અહીં પૂર્વાષાઢા નક્ષત્રમાં સૌરી શનૈશ્ચરનો જન્મ થયો; અને રેવતીમાં ‘સપ્તાર્ચિઃ’ નામના સ્થાને તેનું સ્થિર પદ છે.
Verse 46
सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी
સૌમ્ય સ્વભાવનો બુધ ધનિષ્ઠા નક્ષત્રમાં પાંચ કિરણો સાથે ઉદિત થતો ગ્રહ છે. છતાં તેને તમોમય, મૃત્યુનો પુત્ર, શિખાધારી અને પ્રજાક્ષય કરનાર કહેવામાં આવ્યો છે.
Verse 47
आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः
આશ્લેષા નક્ષત્રમાં સર્વહારી એવો એક મહાગ્રહ ઉત્પન્ન થયો. તેમજ પોતાના નામ ધરાવતા તારાઓમાં દાક્ષાયણી કન્યાઓ પણ અશુભ ઉદયરૂપે પ્રગટ થઈ.
Verse 48
तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः
રાહુ તમસની શક્તિથી બનેલો છે; સ્વભાવથી તે કૃષ્ણમંડળ છે. ભરણી નક્ષત્રોમાં જન્મીને તે ચંદ્ર અને સૂર્યને મર્દન કરનાર ગ્રહ છે.
Verse 49
एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः
આ તારાઓ અને ગ્રહો પણ—ભાર్గવ વગેરે—જાણવા યોગ્ય છે; કારણ કે જન્મનક્ષત્ર પીડિત થાય ત્યારે તેઓ પ્રભાવમાં વૈગुण્ય પામી અશુભ ફળ આપે છે.
Verse 50
मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते
એ જ ગ્રહની ભક્તિથી તેના દોષથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. તેથી આ સર્વ ગ્રહોમાં આદિત્ય (સૂર્ય)ને આદિ અને શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે।
Verse 51
ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्
તારા-ગ્રહોમાં શુક્ર (શુક્રગ્રહ)ને મુખ્ય કહેવાયો છે; અને કેતુઓમાં ધૂમવાન પણ (પ્રધાન) છે. તેમજ ચાર દિશાઓ તરફ વિભાજિત ગ્રહોનો સ્થિર નિયામક ધ્રુવ જ છે।
Verse 52
नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः
નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા (ધનિષ્ઠા) શ્રેષ્ઠ છે; અયનોમાં ઉત્તરાયણ પણ (પ્રધાન) છે. અને પાંચ પ્રકારના વર્ષગણનમાં ‘સંવત્સર’ને આદ્ય માનવામાં આવે છે।
Verse 53
ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा
ઋતુઓમાં શિશિર પણ (શ્રેષ્ઠ) છે; માસોમાં માઘ કહેવાયો છે. પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ, અને તિથિઓમાં પ્રતિપદા પણ (પ્રધાન) માનવામાં આવી છે।
Verse 54
अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः
અહોરાત્રના વિભાગોમાં ‘અહઃ’ (દિવસ)ને પ્રથમ કહેવાયો છે. તેમ જ મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્તનો અધિદેવતા રુદ્ર છે।
Verse 55
क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्
હે કાળવિદોમાં શ્રેષ્ઠો! નિમેષ આદિથી આરંભ થતો ક્ષણાદિ વિભાગ જ ‘કાળ’ છે. ધનિષ્ઠાથી શ્રવણાંતા સુધીનું યુગ પંચવર્ષીય ચક્ર કહેવાય છે.
Verse 56
भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः
સૂર્યની વિશિષ્ટ ગતિને કારણે તે ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે. તેથી તેને ‘દિવાકર’—દિવસનો કર્તા—કહે છે; અને તેના દ્વારા સર્વવ્યાપી પરમ ઈશ્વર કાળનો કર્તા બને છે.
Verse 57
चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः
ચાર પ્રકારના ભૂતો માટે તે જ પ્રવર્તક અને નિવર્તક છે. અને તે શાસન-તત્ત્વનો પણ પ્રત્યક્ષ પ્રેરક ભગવાન રુદ્ર જ છે—દેવરૂપે સર્વ ગતિનો આરંભકર્તા.
Verse 58
इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः
આ રીતે જ્યોતિષ્કોનું સુવ્યવસ્થિત ગોઠવણ અને તેમના કાર્યાર્થનો નિશ્ચય—લોકના વ્યવહાર અને વ્યવસ્થા માટે—મહાદેવે રચ્યો છે.
Verse 59
बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः
કલ્પના આરંભે ભગવાને પ્રથમ ‘બુદ્ધિ’ને પ્રવર્તિત કરી. ત્યારબાદ તે તત્ત્વ પ્રગટ થયું જે સર્વનું આશ્રય છે, ‘હું’ ભાવનો અભિમાન ધારણ કરે છે અને સર્વવ્યાપી જ્યોતિસ્વરૂપ છે.
Verse 60
एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्
એકરૂપ પ્રધાનનું આ અદ્ભુત પરિણામ છે. તેને યથાર્થ રીતે કોઈ પણ સંપૂર્ણ ગણાવી શકતું નથી.
Verse 61
गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः
મનુષ્ય પોતાની માંસચક્ષુથી જ્યોતિષોના આવાગમનને સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકતો નથી. તે આગમ, અનુમાન, (જ્યાં શક્ય) પ્રત્યક્ષ અને યુક્તિપ્રમાણથી નિશ્ચિત કરવું જોઈએ.
Verse 62
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, વિદ્વાને તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી કુશળતાપૂર્વક તપાસ કરીને જ શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ. સત્ય ચકાસવા ચક્ષુવિજ્ઞાન, શાસ્ત્ર, જલપરીક્ષા, લેખિત નોંધ અને ગણિત—આ સાધનો છે.
Verse 63
पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये
જ્યોતિષોના માન-નિર્ણય માટે આ પાંચ કારણો જાણવાં યોગ્ય છે.
Frequently Asked Questions
They are described as ‘homes/abodes’ (gṛha/sthāna) where presiding deities abide across manvantaras; the term is theological as well as cosmographic, linking celestial bodies to divine governance of time and fate.
It portrays the solar sphere as predominantly tejas (fiery luminosity) and the lunar sphere as predominantly ap (watery/cooling essence), both shining and auspicious, establishing a symbolic cosmology of heat/light and cool/nectar-like radiance.
Svarbhanu is presented as a sinhaikā-putra asura associated with darkness (tamas), moving beneath/around the luminaries; his special dark abode and motion explain disruptive celestial events in a mythic-technical idiom.
The chapter lists a fivefold toolkit: eye/observation (cakṣuḥ), śāstra (textual authority), water (reflective/observational aid), writing/record (lekhya), and calculation (gaṇita), urging careful examination with intellect and faith.