Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे चतुर्युगपरिमाणं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः इन्द्र उवाच पुनः ससर्ज भगवान् प्रभ्रष्टाः पूर्ववत्प्रजाः सहस्रयुगपर्यन्ते प्रभाते तु पितामहः

આ રીતે શ્રીલિંગ મહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘ચતુર્યુગપરિમાણ’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. ઇન્દ્ર બોલ્યા—સહસ્ર યુગોની અવધિ પૂર્ણ થતાં પ્રભાતે પિતામહ ભગવાન બ્રહ્માએ પૂર્વવત્ લય પામેલી પ્રજાઓને ફરી સર્જી।

Verse 2

एवं परार्धे विप्रेन्द्र द्विगुणे तु तथा गते तदा धराम्भसि व्याप्ता ह्य् आपो वह्नौ समीरणे

હે વિપ્રેન્દ્ર, જ્યારે તે પરાર્ધ કાળ પસાર થયો અને તેનો દ્વિગુણ પણ વીત્યો, ત્યારે ધરતી જળમાં વ્યાપ્ત થઈ; તે જળ અગ્નિમાં અને અગ્નિ વાયુમાં લય પામી—તત્ત્વોની ક્રમબદ્ધ સંહૃતિ।

Verse 3

वह्निः समीरणश्चैव व्योम्नि तन्मात्रसंयुतः इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्राणि द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ, અગ્નિ અને વાયુ, તેમજ તન્માત્રાથી યુક્ત આકાશ; અને એકાદશ ઇન્દ્રિયો (દશ ઇન્દ્રિયો તથા મન) તથા તન્માત્રાઓ—આ બધું તત્ત્વક્રમમાં ગણાય છે।

Verse 4

अहङ्कारमनुप्राप्य प्रलीनास्तत्क्षणादहो अभिमानस्तदा तत्र महान्तं व्याप्य वै क्षणात्

અહંકારને પ્રાપ્ત થતાં જ તે બધું તે ક્ષણે જ તેમાં લય પામ્યું. ત્યારબાદ ત્યાં જ અભિમાને ક્ષણમાત્રમાં મહત્ તત્ત્વને વ્યાપી લીધું।

Verse 5

महानपि तथा व्यक्तं प्राप्य लीनो ऽभवद्द्विज अव्यक्तं स्वगुणैः सार्धं प्रलीनमभवद्भवे

હે દ્વિજ! મહત્તત્વ પણ વ્યક્ત અવસ્થાને પામી ફરી લીન થયું; અને અવ્યક્ત પણ પોતાના ગુણો સહિત ભવે—શિવમાં—સંપૂર્ણ રીતે પ્રલીન થયું.

Verse 6

ततः सृष्टिरभूत्तस्मात् पूर्ववत्पुरुषाच्छिवात् अथ सृष्टास्तदा तस्य मनसा तेन मानसाः

ત્યારે આદિપુરુષ શિવમાંથી પૂર્વવત્ સૃષ્ટિ ફરી પ્રગટ થઈ. પછી તેની ઇચ્છા અને મન દ્વારા માનસ પુત્રો (માનસાઃ) સર્જાયા.

Verse 7

न व्यवर्धन्त लोके ऽस्मिन् प्रजाः कमलयोनिना वृद्ध्यर्थं भगवान्ब्रह्मा पुत्रैर्वै मानसैः सह

આ લોકમાં પ્રજાઓ વધતી ન હતી. તેથી કમલયોનિ ભગવાન બ્રહ્મા સૃષ્ટિવૃદ્ધિ માટે પોતાના માનસ પુત્રો સાથે આગળ વધ્યા.

Verse 8

दुश्चरं विचचारेशं समुद्दिश्य तपः स्वयम् तुष्टस्तु तपसा तस्य भवो ज्ञात्वा स वाञ्छितम्

તેણે સ્વયં ઈશ્વરને લક્ષ્ય કરીને કઠિન તપ કર્યું. તેના તપથી પ્રસન્ન થયેલા ભવ (શિવ)એ તેની ઇચ્છા જાણી ઇચ્છિત દાન આપવા તૈયાર થયા.

Verse 9

ललाटमध्यं निर्भिद्य ब्रह्मणः पुरुषस्य तु पुत्रस्नेहमिति प्रोच्य स्त्रीपुंरूपो ऽभवत्तदा

ત્યારે તે પુરુષ બ્રહ્માના લલાટમધ્યને ભેદીને અને “આ પુત્રસ્નેહ છે” એમ કહી, તે શક્તિ તત્કાળ સ્ત્રી-પુરુષ ઉભયરૂપ બની પ્રગટ થઈ.

Verse 10

तस्य पुत्रो महादेवो ह्य् अर्धनारीश्वरो ऽभवत् ददाह भगवान्सर्वं ब्रह्माणं च जगद्गुरुम्

તેમાથી મહાદેવ ઉત્પન્ન થયા; તેઓ અર્ધનારીશ્વરરૂપે પ્રગટ થયા. તે ભગવાને સર્વને દગ્ધ કર્યું—જગદ્‌ગુરુ બ્રહ્માને પણ—અને પતિ શિવનું પરમત્વ પ્રગટ કર્યું.

Verse 11

अथार्धमात्रां कल्याणीम् आत्मनः परमेश्वरीम् बुभुजे योगमार्गेण वृद्ध्यर्थं जगतां शिवः

પછી શિવે જગતોની વૃદ્ધિ-સમૃદ્ધિ માટે યોગમાર્ગે પોતાની જ આત્મસ્વરૂપા કલ્યાણી પરમેશ્વરી—સૂક્ષ્મ અર્ધમાત્રા શક્તિ—સાથે એકત્વ સાધ્યું.

Verse 12

तस्यां हरिं च ब्रह्माणं ससर्ज परमेश्वरः विश्वेश्वरस्तु विश्वात्मा चास्त्रं पाशुपतं तथा

તે વ્યવસ્થામાં પરમેશ્વર—વિશ્વેશ્વર અને વિશ્વાત્મા—એ હરિ અને બ્રહ્માને સર્જ્યા, તેમજ પાશુપત અસ્ત્રને પણ પ્રગટ કર્યું.

Verse 13

तस्माद्ब्रह्मा महादेव्याश् चांशजश् च हरिस् तथा अण्डजः पद्मजश्चैव भवाङ्गभव एव च

અતએવ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા; મહાદેવીમાંથી પણ. હરિ પણ અંશરૂપે ઉત્પન્ન થયા. તેઓ ‘અંડજ’ અને ‘પદ્મજ’ કહેવાય છે—અર્થાત્ ભવ (શિવ)ના અંગમાંથી ઉદ્ભવેલા.

Verse 14

एतत्ते कथितं सर्वम् इतिहासं पुरातनम् परार्धं ब्रह्मणो यावत् तावद्भूतिः समासतः

આ પ્રાચીન ઇતિહાસ સર્વે તને કહ્યો. બ્રહ્માના ‘પરાર્ધ’ સુધી જેટલી ભૂતિ (પ્રકટ અવસ્થા) છે, તેનો સાર સંક્ષેપમાં એટલો જ છે.

Verse 15

वैराग्यं ब्रह्मणो वक्ष्ये तमोद्भूतं समासतः नारायणो ऽपि भगवान् द्विधा कृत्वात्मनस्तनुम्

હું તમોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલ બ્રહ્માના વૈરાગ્યનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરું છું. ભગવાન નારાયણે પણ પોતાની જ દેહને બે ભાગે વિભાજિત કરી આગળની જગત્-વિસ્તૃતિને પ્રવર્તિત કરી.

Verse 16

ससर्ज सकलं तस्मात् स्वाङ्गादेव चराचरम् ततो ब्रह्माणमसृजद् ब्रह्मा रुद्रं पितामहः

તેમના જ સ્વઅંગમાંથી સમગ્ર ચરાચર જગત્ પ્રગટ થયું. ત્યારબાદ તેમણે બ્રહ્માને સર્જ્યા; અને પિતામહ બ્રહ્માએ આગળ રુદ્રને પ્રકટ કર્યા.

Verse 17

मुने कल्पान्तरे रुद्रो हरिं ब्रह्माणम् ईश्वरम् ततो ब्रह्माणमसृजन् मुने कल्पान्तरे हरिः

હે મુને, એક કલ્પમાં ઈશ્વર રુદ્રે હરિને બ્રહ્મરૂપે પ્રગટ કર્યો; અને બીજા કલ્પમાં, હે મુને, હરિએ જ બ્રહ્માને સર્જ્યો. આમ કલ્પભેદે કાર્યક્રમ દેખાય છે, પરંતુ પરમ પતિ અંતર્યામી નિયંતા રૂપે અચલ રહે છે.

Verse 18

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः तदा विचार्य वै ब्रह्मा दुःखं संसार इत्यजः

ફરી બ્રહ્માએ નારાયણનું ધ્યાન કર્યું, અને ફરી ભવ (શિવ)એ બ્રહ્માનું ધ્યાન કર્યું. ત્યારે અજ બ્રહ્માએ વિચાર કરીને નક્કી કર્યું—“આ સંસાર નિશ્ચયે દુઃખ છે.”

Verse 19

सर्गं विसृज्य चात्मानम् आत्मन्येव नियोज्य च संहृत्य प्राणसञ्चारं पाषाण इव निश्चलः

સર્જન-પ્રવૃત્તિ છોડીને અને આત્માને આત્મામાં જ સ્થિર કરીને, તેણે પ્રાણસંચારને સંહરી લીધો; પથ્થર સમાન અચળ બની રહ્યો.

Verse 20

दशवर्षसहस्राणि समाधिस्थो ऽभवत्प्रभुः अधोमुखं तु यत्पद्मं हृदि संस्थं सुशोभनम्

દસ હજાર વર્ષો સુધી પ્રભુ સમાધિમાં સ્થિત રહ્યા. હૃદયમાં એક અતિ શોભન કમળ હતું; તે અધોમુખ હોવા છતાં તેજથી વિરાજતું હતું.

Verse 21

पूरितं पूरकेणैव प्रबुद्धं चाभवत्तदा तदूर्ध्ववक्त्रम् अभवत् कुम्भकेन निरोधितम्

પૂરકથી ભરાતાં જ તે જાગૃત થયું. અને કુંભકથી નિયંત્રિત થતાં તેનું ‘મુખ’ ઊર્ધ્વ થયું—પાશથી પરે પતિરૂપ પ્રભુ તરફ પ્રાણ અને મન ઉઠે તે સૂચન.

Verse 22

तत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थापयामास चेश्वरम् तदोमिति शिवं देवम् अर्धमात्रापरं परम्

તેને તે કમળની કર્ણિકાના મધ્યમાં ઈશ્વરને સ્થાપિત કર્યો. પછી ‘ઓં’ રૂપે પરમ દેવ શિવનું ધ્યાન કર્યું—અર્ધમાત્રાથી પણ પરે પરાત્પર તત્ત્વ।

Verse 23

मृणालतन्तुभागैकशतभागे व्यवस्थितम् यमी यमविशुद्धात्मा नियम्यैवं हृदीश्वरम्

યમથી શુદ્ધ અંતઃકરણ ધરાવતો સંયમી યોગી, નિયમપૂર્વક પોતાને નિયંત્રિત કરીને, હૃદયસ્થ હૃદીશ્વરનું ધ્યાન કરે—જે કમળના નાળના એક તંતુના સોમા ભાગ જેટલા સૂક્ષ્મ સ્થાને સ્થિત છે।

Verse 24

यमपुष्पादिभिः पूज्यं याज्यो ह्ययजदव्ययम् तस्य हृत्कमलस्थस्य नियोगाच्चांशजो विभुः

યમપુષ્પ વગેરે દ્વારા પૂજ્ય, યજ્ઞયોગ્ય એવા તે અવ્યય પ્રભુની આરાધના કરવામાં આવી. અને હૃદયકમળસ્થ તે પ્રભુના નિયોગથી સર્વવ્યાપી વિભુ અંશરૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 25

ललाटमस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत्पितामहात् लोहितो ऽभूत् स्वयं नीलः शिवस्य हृदयोद्भवः

તેના લલાટને ભેદીને પિતામહ બ્રહ્માથી નીલલોહિત પ્રાદુર્ભવ્યા. લાલવર્ણ દેખાયા છતાં તેઓ ખરેખર સ્વયં નીલકંઠ—શિવના હૃદયમાંથી ઉત્પન્ન.

Verse 26

वह्नेश्चैव तु संयोगात् प्रकृत्य पुरुषः प्रभुः नीलश् च लोहितश्चैव यतः कालाकृतिः पुमान्

અગ્નિના સંયોગથી, પ્રકૃતિ સાથે એકરૂપ થયેલો પ્રભુ પુરુષ પ્રગટ થાય છે. એમાંથી જ નીલ અને લોહિત એવા રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાંથી જ કાળ-આકૃતિ પુરુષ પણ પ્રાદુર્ભવ થાય છે.

Verse 27

नीललोहित इत्युक्तस् तेन देवेन वै प्रभुः ब्रह्मणा भगवान्कालः प्रीतात्मा चाभवद्विभुः

તે દેવ બ્રહ્માએ તેમને ‘નીલલોહિત’ કહી સંબોધ્યા ત્યારે, સર્વવ્યાપી પ્રભુ—ભગવાન કાળ (શિવ)—અંતરમાં પ્રસન્ન થયા.

Verse 28

सुप्रीतमनसं देवं तुष्टाव च पितामहः नामाष्टकेन विश्वात्मा विश्वात्मानं महामुने

હે મહામુને, ત્યારે અત્યંત પ્રસન્ન મનવાળા પિતામહ બ્રહ્માએ તે દેવ—વિશ્વાત્મા—ની આઠ નામોથી સ્તુતિ કરી; વિશ્વાત્માએ જ વિશ્વાત્માને વંદન કર્યું.

Verse 29

पितामह उवाच नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयाय ते

પિતામહ બોલ્યા—હે ભગવાન રુદ્ર, સૂર્ય સમ અપરિમિત તેજવાળા, તમને નમસ્કાર. હે દેવ ભવ, તમને નમસ્કાર—તમે રસસ્વરૂપ અને અંબુ-તત્ત્વમય બની સર્વત્ર વ્યાપ્ત છો.

Verse 30

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमो नमः

પૃથ્વીરૂપ શર્વને, જે સદા સુગંધિત અને જીવનદાયક છે, નમસ્કાર. વાયુરূপ ઈશને—હે પ્રભુ, તમે જ સ્પર્શ-તત્ત્વ છો—વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 31

पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

સમસ્ત પશુઓ (બંધ જીવ)ના પતિને, અતિ તેજસ્વી પાવકને, ભીમને, વ્યોમરૂપ પ્રભુને, અને મંત્રથી ગ્રહ્ય એવા શબદમાત્ર-તત્ત્વરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 32

महादेवाय सोमाय अमृताय नमो ऽस्तु ते उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

મહાદેવ સોમ—અમૃતસ્વરૂપ—તમને નમોऽસ્તુ. ઉગ્ર પ્રભુ, યજ્ઞના યજમાન, અને કર્મયોગના અધિપતિ—તમને પ્રણામ.

Verse 33

यः पठेच्छृणुयाद्वापि पैतामहमिमं स्तवम् रुद्राय कथितं विप्राञ् श्रावयेद्वा समाहितः

જે આ પૈતામહ સ્તવનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે—જે રુદ્ર માટે કહેલું છે—અને એકાગ્ર ચિત્તે બ્રાહ્મણોને પણ સાંભળાવે, (તે તેના પુણ્યનો અધિકારી બને છે).

Verse 34

अष्टमूर्तेस्तु सायुज्यं वर्षादेकादवाप्नुयात् एवं स्तुत्वा महादेवम् अवैक्षत पितामहः

અષ્ટમૂર્તિ પ્રભુ સાથે સાયુજ્ય—પૂર્ણ એકત્વ—અગિયાર વર્ષમાં પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને પિતામહ (બ્રહ્મા)એ તેમનું દર્શન કર્યું.

Verse 35

तदाष्टधा महादेवः समातिष्ठत्समन्ततः तदा प्रकाशते भानुः कृष्णवर्त्मा निशाकरः

ત્યારે સર્વભૂતપતિ મહાદેવ સર્વત્ર અષ્ટધા રૂપે પ્રગટ થઈ સ્થિત થયા. એ જ ક્ષણે સૂર્ય પ્રકાશિત થયો અને કૃષ્ણવર્ત્મા ચંદ્ર પણ પ્રાદુર્ભવ્યો—આ તેમની સર્વવ્યાપક શક્તિનું દિવ્ય ચિહ્ન હતું।

Verse 36

क्षितिर्वायुः पुमानंभः सुषिरं सर्वगं तथा तदाप्रभृति तं प्राहुर् अष्टमूर्तिरितीश्वरम्

પૃથ્વી, વાયુ, જીવ (પુરુષ), જળ, આકાશ અને સર્વત્ર વ્યાપક તત્ત્વ—આ રૂપોથી. તે સમયથી તેમણે તે પ્રભુ ઈશ્વરને ‘અષ્ટમૂર્તિ’ કહ્યું; જે જગતના તત્ત્વોમાં પ્રગટ થઈને પણ અંતર્યામી નિયંતા છે।

Verse 37

अष्टमूर्तेः प्रसादेन विरञ्चिश्चासृजत्पुनः सृष्ट्वैतद् अखिलं ब्रह्मा पुनः कल्पान्तरे प्रभुः

અષ્ટમૂર્તિ-સ્વરૂપ શિવના પ્રસાદથી વિરંચિ (બ્રહ્મા) એ ફરી સૃષ્ટિ રચી. આ સમગ્ર જગત સર્જીને પ્રભુ બ્રહ્મા દરેક કલ્પાંતરે ફરી ફરી સર્જન કરે છે।

Verse 38

सहस्रयुगपर्यन्तं संसुप्ते च चराचरे प्रजाः स्रष्टुमनास् तेपे तत उग्रं तपो महत्

હજાર યુગો સુધી જ્યારે ચરાચર જગત જાણે સુતેલું હતું, ત્યારે પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી તેણે ઉગ્ર અને મહાન તપ કર્યું—સર્વને જગાડનાર પતિ-પરમેશ્વરના અધિન રહીને।

Verse 39

तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत

આ રીતે તપ કરતાં પણ તેને કોઈ પરિણામ મળ્યું નહીં. પછી લાંબા સમય બાદ દુઃખ અને નિરાશાથી તેના અંતરમાં ક્રોધ ઊભો થયો।

Verse 40

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन्

ક્રોધથી આવિષ્ટ રુદ્રના નેત્રોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પડ્યા. એ જ અશ્રુબિંદુઓમાંથી તે સમયે ભૂત અને પ્રેત ઉત્પન્ન થયા.

Verse 41

सर्वांस्तानग्रजान्दृष्ट्वा भूतप्रेतनिशाचरान् अनिन्दत तदा देवो ब्रह्मात्मानम् अजो विभुः

તે સર્વ અગ્રજ ભૂત, પ્રેત અને નિશાચરોને જોઈ અજ અને વિભુ એવા દેવ બ્રહ્માએ ત્યારે પોતાનો દોષ જાણી પોતાને જ નિંદ્યા.

Verse 42

जहौ प्राणांश् च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः ततः प्राणमयो रुद्रः प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

ક્રોધથી આવિષ્ટ ભગવાન પ્રજાપતિએ પોતાના પ્રાણો ત્યાગ્યા. ત્યાર પછી પ્રભુના મુખમાંથી પ્રાણમય રુદ્ર પ્રાદુર્ભવ્યા.

Verse 43

अर्धनारीश्वरो भूत्वा बालार्कसदृशद्युतिः तदैकादशधात्मानं प्रविभज्य व्यवस्थितः

અર્ધનારીશ્વર બની, નવોદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી થઈ, તેમણે ત્યારે પોતાના આત્મસ્વરૂપને એકાદશ રૂપોમાં વિભાજિત કરી સ્થિર થયા.

Verse 44

अर्धेनांशेन सर्वात्मा ससर्जासौ शिवामुमाम् सा चासृजत्तदा लक्ष्मीं दुर्गां श्रेष्ठां सरस्वतीम्

સર્વાત્માએ પોતાના અર્ધાંશથી શિવા—ઉમાને સર્જ્યા. અને તેમણે ત્યારે લક્ષ્મી, દુર્ગા તથા શ્રેષ્ઠ સરસ્વતીને પ્રગટ કરી.

Verse 45

वामां रौद्रीं महामायां वैष्णवीं वारिजेक्षणाम् कलां विकिरिणीं चैव कालीं कमलवासिनीम्

હું વામા શક્તિ, રૌદ્રી, મહામાયા, કમલનેત્રા વૈષ્ણવી, સર્વ દિશામાં કિરણો વિખેરતી કલા અને કમલવાસિની કાળીનું આવાહન કરું છું. આ સર્વ શક્તિઓ પતિ ભગવાન શિવથી અભિન્ન રૂપે ધ્યાનયોગ્ય છે.

Verse 46

बलविकरिणीं देवीं बलप्रमथिनीं तथा सर्वभूतस्य दमनीं ससृजे च मनोन्मनीम्

તેણે દેવીને બલવિકારિણી (શક્તિનું રૂપાંતર કરનારી), બલપ્રમથિની (વિરોધી બળને ચકનાચૂર કરનારી) અને દમની (સર્વ ભૂતોને વશ કરનારી) રૂપે પ્રગટ કરી; તેમજ મનોઉન્મનીને પણ સર્જી—જે મનને સામાન્ય ગતિથી પરે ઉઠાવે છે।

Verse 47

तथान्या बहवः सृष्टास् तया नार्यः सहस्रशः रुद्रैश्चैव महादेवस् ताभिस्त्रिभुवनेश्वरः

આ રીતે અન્ય પણ ઘણી સૃષ્ટિઓ થઈ; તેણી દ્વારા સ્ત્રીઓ હજારોની સંખ્યામાં ઉત્પન્ન થઈ. અને ત્રિભુવનેશ્વર મહાદેવ રુદ્રો સાથે મળીને તે (સ્ત્રીઓ) સાથે સ્થિત રહી કાર્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 48

सर्वात्मनश् च तस्याग्रे ह्य् अतिष्ठत्परमेश्वरः मृतस्य तस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

અને ત્યારે સર્વાત્મા પરમેશ્વર તેના આગળ સ્થિત થયા, જ્યારે તે દેવ બ્રહ્મા—પરમેષ્ઠી—મૃત અવસ્થામાં પડ્યો હતો.

Verse 49

घृणी ददौ पुनः प्राणान् ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः ब्रह्मणः प्रददौ प्राणान् आत्मस्थांस्तु तदा प्रभुः

ત્યારે કરુણામય મહેશ્વર—જે બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે—એ ફરી પ્રાણ આપ્યા. પ્રભુએ પોતાના આત્મામાં સ્થિત પ્રાણશક્તિ બ્રહ્માને અર્પી તેની જીવનશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરી.

Verse 50

प्रहृष्टो ऽभूत्ततो रुद्रः किंचित्प्रत्यागतासवम् अभ्यभाषत देवेशो ब्रह्माणं परमं वचः

ત્યારે રુદ્ર પ્રસન્ન થયા; થોડા સંયમમાં આવી દેવેશએ બ્રહ્માને પરમ વચન કહ્યું।

Verse 51

मा भैर्देव महाभाग विरिञ्च जगतां गुरो मयेह स्थापिताः प्राणास् तस्मादुत्तिष्ठ वै प्रभो

“ભય ન કર, હે મહાભાગ દેવ—હે વિરિંચિ, જગતોના ગુરુ. મેં અહીં તારા પ્રાણો સ્થાપિત કર્યા છે; તેથી ઊઠ, પ્રભુ.”

Verse 52

श्रुत्वा वचस्ततस्तस्य स्वप्नभूतं मनोगतम् पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

તે વચન સાંભળી—સ્વપ્ન સમાન છતાં મનમાં અંકિત થયેલું—પિતામહ પ્રસન્નાત્મા થયા; તેમના નેત્રો ખીલેલા કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતા હતા।

Verse 53

ततः प्रत्यागतप्राणः समुदैक्षन् महेश्वरम् स उद्वीक्ष्य चिरं कालं स्निग्धगंभीरया गिरा

પછી પ્રાણ પાછા આવ્યા પછી તેમણે ઉપર જોઈ મહેશ્વરને દર્શન કર્યું. લાંબા સમય સુધી નિહાળી સ્નિગ્ધ અને ગંભીર વાણીથી બોલ્યા।

Verse 54

उवाच भगवान् ब्रह्मा समुत्थाय कृताञ्जलिः भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः

ભગવાન બ્રહ્મા ઊભા થઈ હાથ જોડીને બોલ્યા: “હે મહાભાગ, કહો—કહો! તમે મારા મનને આનંદિત કરો છો.”

Verse 55

को भवान् अष्टमूर्तिर् वै स्थित एकादशात्मकः इन्द्र उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः

ઇન્દ્રે કહ્યું—“તમે કોણ છો? અષ્ટમૂર્તિરૂપે સ્થિત રહી, એકાદશાત્મક સ્વરૂપે પણ નિવાસ કરો છો?” તેની વાત સાંભળી મહેશ્વરે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 56

स्पृशन्कराभ्यां ब्रह्माणं सुखाभ्यां स सुरारिहा श्रीशङ्कर उवाच मां विद्धि परमात्मानम् एनां मायामजामिति

શુભ કરદ્વયથી બ્રહ્માને સ્પર્શ કરતાં, દેવોના શત્રુઓનો સંહારક શ્રીશંકરે કહ્યું—“મને પરમાત્મા તરીકે જાણ; અને આને અજન્મા માયાશક્તિ તરીકે સમજ.”

Verse 57

एते वै संस्थिता रुद्रास् त्वां रक्षितुमिहागताः ततः प्रणम्य तं ब्रह्मा देवदेवमुवाच ह

“આ રુદ્રો અહીં સ્થિત છે; તેઓ તને રક્ષવા અહીં આવ્યા છે.” ત્યારબાદ બ્રહ્માએ તે દેવદેવને પ્રણામ કરીને કહ્યું.

Verse 58

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा भगवन्देवदेवेश दुःखैराकुलितो ह्यहम्

અંજલિ જોડીને, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં હું કહું છું—“હે ભગવન, હે દેવદેવેશ! હું દુઃખોથી વ્યાકુળ થયો છું.”

Verse 59

संसारान्मोक्तुमीशान मामिहार्हसि शङ्कर ततः प्रहस्य भगवान् पितामहमुमापतिः

“હે ઈશાન, હે શંકર! અહીં તમે મને સંસારથી મુક્ત કરી શકો છો.” ત્યારબાદ ભગવાન ઉમાપતિ હસીને પિતામહને સંબોધ્યા.

Verse 60

तदा रुद्रैर्जगन्नाथस् तया चान्तर्दधे विभुः इन्द्र उवाच तस्माच्छिलाद लोकेषु दुर्लभो वै त्वयोनिजः

ત્યારે રુદ્રો સાથે જગન્નાથ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ, અને તે દેવી પણ—સહિત—અંતર્ધાન થયા. ઇન્દ્ર બોલ્યો—“અતએવ, હે શિલાદ, લોકોમાં ‘અયોનિજ’ (ગર્ભજન્મ વિનાનો) પુરુષ ખરેખર દુર્લભ છે.”

Verse 61

मृत्युहीनः पुमान्विद्धि समृत्युः पद्मजो ऽपि सः किंतु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति यदीश्वरः

પરમ પુરુષ મૃત્યુહીન છે એમ જાણ; કમળજ બ્રહ્મા પણ મૃત્યુના અધિકારમાં છે. પરંતુ દેવેશ્વર રુદ્ર—પતિ ઈશ્વર—પ્રસન્ન થાય તો અનુકંપા કરીને મૃત્યુતીત શિવપદ આપે છે.

Verse 62

न दुर्लभो मृत्युहीनस् तव पुत्रो ह्ययोनिजः मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा च महात्मना

“તારા માટે મૃત્યુહીન ‘અયોનિજ’ પુત્ર દુર્લભ નથી. આ વર હું, તેમજ વિષ્ણુ અને મહાત્મા બ્રહ્મા પણ આપીએ છીએ—આ શિવાનુગ્રહથી સિદ્ધ થાય છે.”

Verse 63

अयोनिजं मृत्युहीनम् असमर्थं निवेदितुम् शैलादिरुवाच एवं व्याहृत्य विप्रेन्द्रम् अनुगृह्य च तं घृणी

અયોનિજ અને મૃત્યુહીન તત્ત્વનું પૂર્ણ નિવેદન કરવા અસમર્થ રહી શૈલાદિએ આમ કહ્યું. આમ કહીને, કરુણામય શૈલાદિએ વિપ્રશ્રેષ્ઠ પર અનુગ્રહ કર્યો અને તેની શિવભક્તિ વધારી.

Verse 64

देवैर्वृतो ययौ देवः सितेनेभेन वै प्रभुः

દેવોથી ઘેરાયેલા પ્રભુ દેવ શ્વેત હાથી પર આરૂઢ થઈ આગળ વધ્યા—તે સર્વ લોકોના ઈશાન, શિવતેજથી દીપ્ત સર્વાધિપતિ છે.