Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

સૂત બોલ્યા—અહીં પ્રાથમિક અવસ્થાનો જે સમય છે, તે જ તેનો ‘દિવસ’ કહેવાય છે। સંક્ષેપમાં, સર્ગ માટે જેટલો સમય, એટલો જ સમય પ્રાકૃત સૃષ્ટિની ‘રાત્રિ’ પણ માનવામાં આવે છે।

Verse 2

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते

‘દિવસે’ સર્વવ્યાપી પ્રભુ સૃષ્ટિ પ્રગટ કરે છે અને ‘રાત્રે’ તેને પ્રલયમાં લીન કરે છે. પરંતુ તેમના માટે દિવસ-રાતનો ભેદ માત્ર ઉપચાર છે; તેમના પરમ સ્વરૂપમાં અહોરાત્ર નથી.

Verse 3

दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः

દિવસે સર્વ વિકૃતિઓ અને સર્વ વિકારો—વિશ્વના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ—પ્રગટ થઈ સ્થિત રહે છે; તેમજ પ્રજાના સર્વ પતિઓ (પ્રજાપતિઓ) અને અન્ય મહર્ષિઓ પણ પોતાના-પોતાના કાર્યમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 4

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता

તે (બ્રહ્માંડীয়) રાત્રે સર્વે લય પામે છે અને રાત્રિના અંતે ફરી પ્રગટ થાય છે. તેમના માટે આ જ પરિવર્તન છે; દિવસ અને રાત આ રીતે જ સમજાય છે.

Verse 5

चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

ચાર યુગોના એક હજાર ચક્ર પૂર્ણ થતાં ચૌદ મનુ થાય છે. અને હે દ્વિજોએ, કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનો છે.

Verse 6

तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्

કૃતયુગની સંધ્યા અને સંધ્યાંશ—બન્ને સમાન પરિમાણના, ચારસો-ચારસો (વર્ષ) છે. ત્યારબાદ ક્રમશઃ (આગામી યુગોમાં) સંધ્યાનું પરિમાણ ત્રણસો, બે સો અને એક સો થાય છે.

Verse 7

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु

અતએવ અંશક છસો છે; અને કૃતયુગની સંધ્યા માટે નિર્ધારિત સંધ્યાંશક-ભાગને છોડીને પ્રમાણ ત્રણ હજાર થાય છે—ફરી પણ સંધ્યાંશક ગણ્યા વિના।

Verse 8

त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

હું તમને ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ તથા કૃત યુગોના સમયમાન કહું છું. હે સુવ્રતોઃ, સ્વસ્થ અને સ્થિર અવસ્થાવાળા પુરુષ માટે પંદર નિમેષનો એક કાષ્ઠા માનવામાં આવે છે।

Verse 9

मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

મર્ત્યના આંખના ઝબકવા-ખુલવાના સમયને મૂળમાન માનવામાં આવે છે; તેમાંથી ‘કલા’ નિર્ધારિત થાય છે. હે વિપ્રો, એવી ત્રીસ કલાનો એક મુહૂર્ત કલ્પિત છે।

Verse 10

मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

રાત પંદર મુહૂર્તની છે અને દિવસ પણ એટલો જ. પિતૃલોકમાં રાત-દિવસ બંને મળીને એક માસ થાય છે; આ તેમનો આગળનો વિભાગ છે।

Verse 11

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः

પિતૃઓ માટે કૃષ્ણપક્ષ તેમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ તેમની નિદ્રાની રાત્રિ. મનુષ્યોના ત્રીસ માસ પિતૃઓના એક માસ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 12

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

માનવ ગણતરી પ્રમાણે ત્રણસો સાઠ માસ પિતૃલોકમાં એક સંવત્સર ગણાય છે.

Verse 13

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

માનવ માપ પ્રમાણે જે સો વર્ષ થાય, તે પિતૃગણતરીમાં ત્રણ વર્ષ ગણાય છે—આ જ અહીં નિશ્ચિત ગણના છે.

Verse 14

दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

પિતૃગણતરીમાં દસ માસ અને વધુ બે (કુલ બાર) સ્મરાય છે; લોકિક માનવ માપે એ જ ‘માનુષ વર્ષ’ કહેવાય છે.

Verse 15

एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः

લૈંગ પરંપરામાં અહીં એવું પાઠ થાય છે કે આ ‘દિવ્ય અહોરાત્ર’ છે; અને એ જ દિવ્ય રાત્રિ-દિવસના વિભાગથી ફરી વર્ષનું પ્રમાણ નક્કી થાય છે.

Verse 16

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः

તે દિવ્ય વ્યવસ્થામાં ‘દિવસ’ ઉત્તરાયણ છે અને ‘રાત્રિ’ દક્ષિણાયણ; આ બે—દિવ્ય દિવસ અને દિવ્ય રાત્રિ—વિશેષ રીતે ચોક્કસ ગણાય છે.

Verse 17

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते

ત્રીસ માનવ વર્ષોને એક દિવ્ય માસ કહેવાયો છે. હે વિપ્રો, સો માનવ વર્ષો ત્રણ દિવ્ય માસ સમાન કહેવાય છે—આ સમયમાનથી પતિ શિવના અધિન સર્જન-પ્રલયના ચક્રનું જ્ઞાન થાય છે।

Verse 18

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु

તેમજ દસ દિવસોને દિવ્ય કાળવિધિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. અહીં ત્રણસો વર્ષો સાથે વધારાના સાઠ વર્ષો પણ જણાવાયા છે।

Verse 19

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः

માનવ માપથી ગણતાં તેને ‘દિવ્ય સંવત્સર’ કહે છે. પ્રમાણ મુજબ તે ત્રણ હજાર માનવ વર્ષો જેટલો છે।

Verse 20

त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

ત્રીસ દિવ્ય વર્ષોને ‘સપ્તર્ષિ-વર્ષ’ માનવામાં આવે છે. અને તે એક સપ્તર્ષિ-વર્ષ માનવ માપે નવ હજાર વર્ષો જેટલો છે—આ સમયમાનથી દેહધારી પશુ (જીવ) પતિ શિવના અધિન સર્જનના વિકાસને માપે છે।

Verse 21

अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

વધુ નવ્વે વર્ષોનું જે માપ છે, તે ‘ધ્રૌવ સંવત્સર’ કહેવાય છે. માનવ માપે તે છત્રીસ હજાર વર્ષો જેટલો છે।

Verse 22

वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

તે અવધિને સો વર્ષ તરીકે જાણવી જોઈએ; આ જ દિવ્ય ગણનાવિધિ સ્મૃત છે. પરંતુ માનવ વર્ષમાન પ્રમાણે તેને ત્રણ નિયુત—ત્રણ લાખ વર્ષ—કહે છે.

Verse 23

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

સંખ્યા-પ્રમાણથી ગણાયેલા સાઠ હજાર (એકમો)ને જ ગણનાવિદ લોકો એક હજાર દિવ્ય વર્ષ કહે છે.

Verse 24

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते

દિવ્ય પ્રમાણથી જ યુગોની સંખ્યારચના નિર્ધારિત થાય છે. પ્રથમ ‘કૃત’ નામનું યુગ સ્થાપિત થાય છે, ત્યારબાદ ‘ત્રેતા’નું વિધાન થાય છે.

Verse 25

द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः

હે સુવ્રતધારીઓ, દ્વાપર અને કલિ—આ પણ યુગો છે. હવે સંવત્સરોનું પ્રમાણ માનવ પ્રમાણ મુજબ સમજવું જોઈએ.

Verse 26

कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया

હે વિપ્રેન્દ્રો, પ્રથમ કૃતયુગનો કાળ દિવ્ય માનથી કથિત છે—સંખ્યા મુજબ તે ચૌદ સો સહસ્ર, એટલે ચૌદ લાખ વર્ષ છે.

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया

કૃત (સત્ય) યુગનો કાળ ચાળીસ સહસ્ર વર્ષો તથા તેના પૂરક અન્ય વર્ષો પણ કહેવાયા છે; અને દશ-દશ સહસ્ર વર્ષોની શત-ગણનાથી તેનું પરિમાણ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 28

अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

ત્રેતા યુગનો કાળ એંસી સહસ્ર વર્ષો કહેવાયો છે; અને માનવ વર્ષોની ગણતરીમાં તેને સાત નિયુત વર્ષો તરીકે ઘોષિત કર્યું છે.

Verse 29

विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया

દ્વાપર યુગનો કાળ વીસ સહસ્ર વર્ષો છે; અને સંખ્યાગણના મુજબ તે કુલ ત્રણ લાખ (ત્રણ શત-સહસ્ર) વર્ષો કહેવાયો છે.

Verse 30

षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः

કલી યુગનો કાળ સાઠ સહસ્ર વર્ષો કહેવાયો છે. એ જ રીતે યુગ-સંધિના સંધ્યા-અંશો બાદ કરીને ચતુર્યુગનો કાળ સ્મૃત છે.

Verse 31

नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया

અહીં નિયુતોમાં ગણના કહેવાઈ છે—છત્રીસ, અને તે નિરંશ (પૂર્ણ) છે; તેમજ સંખ્યાનુસાર અહીં ત્રેતાલીસ નિયુત પણ ઘોષિત છે.

Verse 32

विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः

સંધ્યા-અંશો સહિત એક ચતુર્યુગ વીસ સહસ્ર (દિવ્ય-વર્ષ) જેટલો છે; અને આવા ચતુર્યુગોની સંખ્યા એકોતેરથી થોડીઘણી વધુ કહેવાય છે।

Verse 33

कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता

કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગોથી યુક્ત મનુનો જે અંતરકાળ છે, તેને મન્વંતર કહે છે; અને મન્વંતરની ગણતરી પણ વર્ષ-ગણના મુજબ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 34

त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु

હે દ્વિજોત્તમો, માનવ વર્ષગણના મુજબ આ ત્રીસ કરોડ વર્ષ થાય છે; અને વધુમાં સડસઠ નિયુત (લાખ) વર્ષ પણ ઉમેરવા પડે।

Verse 35

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः

હે દ્વિજો, વધારાના અંશને ગણ્યા વિના આ કાળ વીસ સહસ્ર છે; મન્વંતરની આ જ સંખ્યા આ લિંગપુરાણમાં કીર્તિત છે।

Verse 36

चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः

આ રીતે ચતુર્યુગની વર્ષ-સંખ્યા પ્રકીર્તિત થઈ. હે દ્વિજોત્તમો, જાણો—એક કલ્પમાં આવા ચતુર્યુગોના એક સહસ્ર હોય છે।

Verse 37

निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः

રાત્રિના અંતે લોકોની સૃષ્ટિ થાય છે અને રાત્રિમાં જ પ્રાણીઓ નાશ પામે છે. તે ધામમાં વિમાનવાસી દેવગણોની સંખ્યા અઠ્ઠાવીસ કરોડ છે.

Verse 38

मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा

મન્વંતરોમાં, મધ્યવર્તી કાળ સાથે, સંખ્યા જેમ કહેવાઈ છે તેમ જ નિર્ધારિત છે. તે ત્રણસો કરોડ અને તેમ જ બાણું કરોડ છે.

Verse 39

कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः

હે વિપ્રો! એક કલ્પ પસાર થયા પછી, સંક્ષેપમાં સર્વત્ર ફરી સત્તર હજાર અને તેમ જ આઠ હજાર—એવી કુલ ગણના કહેવાઈ છે.

Verse 40

कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः

જ્યારે કલ્પાંત પ્રલય નજીક આવે છે, ત્યારે તેઓ કલ્પાવસાનિક સ્થિતિઓ ત્યજી મહર્લોકમાંથી પ્રસ્થાન કરે છે અને ત્યાંથી જનলোকમાં જાય છે.

Verse 41

कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः

બે હજાર કરોડ, આઠસો કરોડ, બાસઠ કરોડ, તથા સત્તર નિયુત કરોડ—આ જ પરિમાણ આ ગણતરીમાં જણાવાયું છે.

Verse 42

कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु

કલ્પનું દિવ્ય પ્રમાણ અર્ધકલ્પ ગણાય છે; આ રીતે કલ્પની કલ્પના કરવી. આવા હજાર કલ્પો અજ—અજન્મા પરમેશ્વરના એક વર્ષ બને છે.

Verse 43

वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु

આઠ હજાર વર્ષો બ્રહ્માનો બ્રાહ્મ યુગ ગણાય છે. અને ‘સવન’ એટલે હજાર યુગ—સર્વ દેવોના ઉદ્ભવ-પ્રકાશ સાથે સંબંધિત.

Verse 44

सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो

હજાર સવનો ત્રિવિધ અને ફરી ત્રિગુણાત્મક કહેવાયા છે. હે કાળાત્મા પ્રભુ, એ જ રીતે બ્રહ્માનો કાળ પણ જણાવાયો છે.

Verse 45

भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च

તે ભવોદ્ભવ, તપઃસ્વરૂપ; તે ભવ્ય, રંભ અને ફરી ક્રતુ છે. તે ઋતુ, વહ્નિ, હવ્યવાહ; તે સાવિત્ર છે, અને તે જ શુદ્ધ—પાશથી પરે.

Verse 46

उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः

ઉશિક, કુશિક અને ગાંધાર—એ મুনિશ્રેષ્ઠ હતા; તેમજ ઋષભ, ષડ્જ, મજ્જાલીય અને મધ્યમ—એ પણ પરમ ઋષિવર ગણાયા.

Verse 47

वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च

વૈરાજ, નિષાદ, મુખ્ય મેઘવાહન, પાંચમો ચિત્રક અને આકૂતિ—આ બધાં પ્રભુ પતિના સૃષ્ટિ-વિસ્તારમાં ‘જ્ઞાન’ નામે ઓળખાતી વંશપરંપરા તરીકે ગણાય છે।

Verse 48

मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः

તે જ મન છે; તે જ સુદર્શન છે; તે જ વિશાળ અને વિસ્તૃત છે. તે શ્વેત-લોહિત પ્રભુ છે; તે રક્તવર્ણ છે; તે પીતવસ્ત્રધારી છે; તે અસિત (અગમ્ય) છે—તે સર્વરૂપધારી પતિ-શિવ છે।

Verse 49

एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः

આ રીતે અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માના કલ્પો ગણાયા છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તે કલ્પો કરોડો-કરોડ અને હજારો-હજારો છે।

Verse 50

गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः

જ્યાં સુધી બાકી દિવસ-રાત ફરી ફરી પસાર થાય છે, ચક્રના પરમ અંતે સર્વત્રના વિકારો ફરી વિકારત્વમાં જ પ્રવેશ કરે છે।

Verse 51

विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते

વિકારનું સંહરણ તો માત્ર શિવની આજ્ઞાથી જ થાય છે; અને વિકારે સંહૃત થતાં પ્રધાન સ્થિત રહે છે તથા આત્મા પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 52

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता

જ્યારે પ્રધાન અને પુરુષ સમધર્મ્યે સમસ્થિત રહે છે, ત્યારે સૃષ્ટિ પ્રવર્તતી નથી. પરંતુ ગુણોમાં વૈષમ્ય અને ક્ષોભ થાય ત્યારે, હે વિપ્રો, એ જ સૃષ્ટિનો ઉદય કહેવાય છે.

Verse 53

साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः

ગુણો સમ્યમાં પાછા આવે ત્યારે તેમનો લય થાય છે; અને તે સમ્ય તથા લય—બન્નેનું કારણ મહેશ્વર છે. દેવદેવની લીલામાત્રથી આવા પ્રકારના સર્ગો રચાય છે.

Verse 54

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः

અહીં સંક્ષેપમાં કહેલા, પ્રભુ દ્વારા અધિષ્ઠિત અવ્યક્ત પ્રધાનમાંથી ‘કલ્પ’ નામના અસંખ્ય ચક્રો ઉત્પન્ન થાય છે; અને તે મુજબ અસંખ્ય પિતામહો (બ્રહ્માઓ) પ્રગટ થાય છે.

Verse 55

हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

હરિ નામનાં રૂપો અસંખ્ય હોવા છતાં મહેશ્વર એક જ પરમ પ્રભુ (પતિ) છે. પ્રધાનાદિથી પ્રવૃત્ત તત્ત્વો તો પ્રાકૃત છે, જે તેની લીલાથી પ્રગટ થાય છે.

Verse 56

गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः

ગુણાત્મક પ્રવૃત્તિ તે દેવના સંબંધમાં ત્રિવિધ કહેવાય છે; પરંતુ તે પ્રભુ અપ્રાકૃત છે. તે આત્મસ્વરૂપને ન આદિ છે, ન મધ્ય, ન અંત।

Verse 57

पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्

પિતામહ બ્રહ્માના દિવસથી પરે તેની રાત્રિ છે, જે બે પરાર્ધ જેટલી ગણાય છે. તેના દિવસે જે સર્વ સૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે, તે જ તે રાત્રિમાં ફરી લય પામી વિલીન થાય છે।

Verse 58

भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे

ત્યાં ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ અને મહઃ લોકો નાશ પામે છે, અને તેમના ઉપર પણ કશું બાકી રહેતું નથી. તે રાત્રિમાં જ્યારે બધું એક જ મહાસાગર બની જાય અને સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવો લય પામે, ત્યારે બ્રહ્મા પણ અવ્યક્ત સ્થિતિમાં અંતર્લીન થાય છે।

Verse 59

सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

આદિજળ પર શયન કરનાર હોવાથી તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે. મહારાત્રિના અંતે તેઓ જાગ્યા અને ચર-અચર સમગ્ર જગતને શૂન્ય—અપ્રગટ—રૂપે જોયું।

Verse 60

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः

ત્યારે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. જળોથી સર્વત્ર છલકાયેલી તે સનાતન પૃથ્વીને ગ્રહણ કરીને તેમણે પ્રગટ સર્જનકાર્ય આરંભ્યું।

Verse 61

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः

પ્રભુએ વરાહરૂપ ધારણ કરીને બધું પૂર્વવત્ સ્થાપિત કર્યું. તેમજ નદીઓ, નાળાઓ અને સમુદ્રોને પણ તેમણે પહેલાની જેમ જ ગોઠવી દીધાં।

Verse 62

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना

તેણે પ્રયત્નપૂર્વક ધરતીને નીચાણ‑ઉંચાણ વિનાની સમતલ બનાવી. પછી એ ધરતી પર આદિ અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા સર્વ પર્વતોને એકત્ર કર્યા.

Verse 63

भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्

ભગવાને પૂર્વવત્ ભૂઃ વગેરે ચાર લોકોની રચના કરી. અને સર્જન આગળ વધે તે માટે સ્રષ્ટાએ ફરી સૃષ્ટિ‑કર્મ તરફ મન લગાવ્યું.