Adhyaya 9
Iśvara on Māyā, the Unmanifest, and the Viśvarūpa of the One Supreme
ઉત્તરભાગની ઈશ્વરગીતા-સદૃશ શિક્ષામાં ઋષિઓ પૂછે છે—જે પરમ નિષ્કલંક, નિત્ય અને નિષ્ક્રિય છે, તે વિશ્વરૂપ કેવી રીતે? ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે—મારા સિવાય કોઈ સ્વતંત્ર સત્તા નથી; આત્માશ્રિત માયા અવ્યક્ત પર કાર્ય કરે છે અને તેથી જગતનો આભાસ થાય છે. અવ્યક્તને અક્ષય પ્રકાશ અને આનંદ કહેવાય છે, છતાં ઈશ્વર પોતાને અદ્વિતીય પરબ્રહ્મ તરીકે સ્થાપે છે. એકત્વ અને બહુત્વનું સમન્વય—સ્વભાવથી એક, માર્ગભેદથી વિભક્ત જેવું દેખાય; સત્ય ઉપાયથી જ સાયુજ્ય મળે. પછી ઉપનિષદીય ભાવમાં બ્રહ્મ ‘જ્યોતિઓનું જ્યોતિ’, વિશ્વનું વણાટ, વાણી-મનથી પરે કહેવાય; પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન અને વારંવાર આંતરિક સાક્ષાત્કારથી મુક્તિ દર્શાય. અંતે આ દુર્લભ રહસ્યને ગુપ્ત અને સુરક્ષિત રાખવાની આજ્ઞા આપી, આગળના અધ્યાયોના યોગ અને સિદ્ધાંત-વિસ્તાર માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः / तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्
ઋષિઓએ કહ્યું— પરમેશ્વર નિષ્કલ, નિર્મળ, નિત્ય અને નિષ્ક્રિય છે. હે મહાદેવ, આપ કેવી રીતે વિશ્વરૂપ છો તે કહો.
Verse 2
ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः / मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता
ઈશ્વરે કહ્યું— હું વિશ્વ નથી, અને મારાથી વિના કોઈ સ્વતંત્ર વિશ્વ પણ નથી. હે દ્વિજોઃ મારા વિના કશું જ નથી. અહીં નિમિત્તકારણ રૂપે માયા છે, અને તે માયા આત્મા પર આશ્રિત છે.
Verse 3
अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया / तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु
આદિ-અંત રહિત શક્તિ—માયા—અવ્યક્તને આશ્રયે છે. એ જ નિમિત્તથી આ સમગ્ર પ્રપંચ ખરેખર અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.
Verse 4
अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् / अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
અવ્યક્તને કારણ કહે છે—તે આનંદસ્વરૂપ, અક્ષય જ્યોતિ છે. હું જ પરમ બ્રહ્મ છું; મારાથી ભિન્ન કશું નથી.
Verse 5
तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः / एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्
અતએવ બ્રહ્મવાદીઓએ મારા વિશ્વરૂપત્વને દૃઢપણે નિશ્ચિત કર્યું છે. આ જ ઉપદેશ એકત્વ અને પૃથક્ત્વ—બન્નેનું નિદર્શન કહેવાયું છે.
Verse 6
अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः / अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा
હું જ તે પરમ બ્રહ્મ, સનાતન પરમાત્મા છું. હે દ્વિજોએ, મને અકારણ કહ્યો છે; તેથી આત્મામાં કદી દોષ લાગતો નથી.
Verse 7
अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः / तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्
અવ્યક્તમાં માયા આદિ અનંત શક્તિઓ ધ્રુવરૂપે સ્થિત છે. તે પરમ દિવ્ય ધામમાં નિત્ય માત્ર અવ્યક્ત જ પ્રકાશે છે.
Verse 8
याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः / एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्
જે જે ઉપાયો દ્વારા તે પરમ તત્ત્વ ભિન્નરૂપે જણાય છે, તે સ્વભાવથી તો અભિન્ન જ છે. પરંતુ એક જ સત્ય માર્ગથી મારા સાથે ધ્રુવ, અનાદિ-અનંત સાયુજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 9
पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् / अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल
પુરુષ માટે એક રીતે ભવ-ભૂતિ (સંસારભાવ) ઊભી થાય છે અને બીજી રીતે તે તત્ત્વ ઢંકાઈ જાય છે. જે અનાદિ અને અમધ્ય છે, તે પણ જાણે અવિદ્યાથી જોડાય છે.
Verse 10
तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् / तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्
આ જ તે પરમ તત્ત્વ સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત છે, પ્રભામંડળથી મંડિત. એ જ અક્ષર, પરમ જ્યોતિ; એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે.
Verse 11
तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् / तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते
તે પરમ તત્ત્વમાં આ સર્વ જગત વણાયેલું અને ગૂંથાયેલું છે; તે જ સમગ્ર વિશ્વ છે. તેને યથાર્થ જાણીને જીવ મુક્ત થાય છે.
Verse 12
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन
જ્યાં સુધી વાણી અને મન પહોંચી ન શકે અને પાછાં વળી આવે—તે બ્રહ્માનંદને જાણીને જ્ઞાની કોઈ પણ તરફથી કદી ભય પામતો નથી.
Verse 13
वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
હું તે મહાન પુરુષને જાણું છું—સૂર્ય સમ તેજસ્વી, અજ્ઞાનના અંધકારથી પરે. તેને અનુભવી જ્ઞાની સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે; બ્રહ્મભૂત બની નિત્ય આનંદમાં રહે છે.
Verse 14
यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् / तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः
જેનાથી પરે કશું નથી, અને જેનાથી ભિન્ન પણ કશું નથી—તે જ્યોતિઓની જ્યોતિ, પરમ ધામમાં સ્થિત એક પ્રકાશ છે. તેને જ આત્મા માની જ્ઞાની આત્માનંદી બની બ્રહ્મભાવ પામે છે.
Verse 15
तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम / वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः
તે અવિનાશી બ્રહ્મ—સૂક્ષ્મ, દુર્જ્ઞેય, દેહમાં ગૂઢ—બ્રહ્માનંદસ્વરૂપ, અમૃત, સર્વ વિશ્વનું ધામ છે. બ્રહ્મનિષ્ઠ ઋષિઓ એમ જ કહે છે; ત્યાં પહોંચ્યા પછી ફરી પાછા ફરવું નથી.
Verse 16
हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः / तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम
પરમ આકાશ-તત્ત્વની હિરણ્મય કાંતિમાં જ્વાલા સમું જે તેજ પ્રભાસે છે—તેનું યથાર્થ જ્ઞાન થતાં ધીર પુરુષો અંતર્વ્યોમમાં રહેલું નિર્મળ, દીપ્તિમાન ધામ દર્શે છે।
Verse 17
ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय / स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः
ત્યારબાદ ધીર પુરુષો પરમને દર્શે છે—આત્મામાં આત્માને વારંવાર પ્રત્યક્ષ અનુભવીને. તે સ્વયંપ્રભ, પરમેષ્ઠી, સર્વોત્કૃષ્ટ મહાન; બ્રહ્માનંદસ્વરૂપ, ભગવાન ઈશ્વર એ જ છે।
Verse 18
एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
એક દેવ સર્વ ભૂતોમાં ગૂઢ છે—સર્વવ્યાપી, સર્વભૂતનો અંતરાત્મા. જે ધીર પુરુષો એ એકને જ પ્રત્યક્ષ જુએ છે, તેમને જ શાશ્વત શાંતિ; અન્યને નહીં।
Verse 19
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः / सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते
ભગવાન સર્વમુખ, સર્વશિર, સર્વગ્રીવ છે; તે સર્વભૂતની ગુહાસમાન હૃદયમાં નિવાસ કરે છે. તે સર્વવ્યાપી ભગવાન છે—તેના સિવાય ભિન્ન કંઈ માન્ય નથી।
Verse 20
इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्
હે મુનિપુંગવો, આ રીતે તમને ઈશ્વરસંબંધી ઐશ્વર્ય-જ્ઞાન કહેલું છે. તેને વિશેષ રીતે ગોપનીય રાખવું, કારણ કે યોગીઓ માટે પણ તે દુર્લભ છે।
Frequently Asked Questions
It asserts that nothing exists apart from Īśvara; the universe is not independent but appears through Māyā, which rests upon the Self. Thus Brahman remains partless and actionless in itself, while multiplicity is an appearance dependent on the Unmanifest and Māyā.
The chapter frames bondage as concealment by avidyā and liberation as direct knowledge of the one all-pervading inner Self. When the wise realize the Self within the self, they abide as Brahman (brahma-sthiti) and attain fearlessness and non-return.