Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) सप्तमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अन्यद् गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः / येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં (ઈશ્વરગીતાઓમાં) સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. ઈશ્વરે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણપુંગવો! હવે હું બીજું પરમ-ગુહ્ય જ્ઞાન કહું છું, જેના દ્વારા જીવ આ ઘોર સંસારસાગરને પાર કરે છે.

Verse 2

अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः / एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः

હું બ્રહ્મમય છું—શાંત, શાશ્વત, નિર્મળ અને અવ્યય. હું અદ્વિતીય છું; મને ‘ભગવાન’ કહેવામાં આવે છે—હું જ એકમાત્ર પરમેશ્વર છું.

Verse 3

मम योनिर्महद् ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम् / मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत्

મારી યોનિ મહદ્ બ્રહ્મ છે; તેમાં હું બીજ સ્થાપું છું. એ જ મૂળ ‘માયા’ નામે ઓળખાય છે; તેમાંથી જ આ સમગ્ર જગત જન્મે છે.

Verse 4

प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान् भूतादिरेव च / तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे

પ્રધાન, પુરુષ, આત્મા, મહાન અને ભૂતાદિ પ્રગટ થયા; અને તેમાંથી તન્માત્રાઓ, મહાભૂતો તથા ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 5

ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम् / तस्मिन् जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः

પછી કરોડ સૂર્ય સમાન તેજવાળું સુવર્ણમય અંડ પ્રગટ થયું; તેમાં મહાબ્રહ્મા જન્મ્યા, મારી દિવ્ય શક્તિથી પોષિત અને સશક્ત બન્યા।

Verse 6

ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते / न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः

અને અન્ય અનેક જીવો પણ—બધા જ—મારામાં વ્યાપ્ત છે; પરંતુ મારી માયાથી મોહિત થઈ તેઓ મને, પિતૃસ્વરૂપને, નથી જોતા।

Verse 7

याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः / तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः

બધી યોનિઓ અને જન્મસ્ત્રોતોમાં જે જે દેહધારી રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે—તેમની પરમ યોનિ મારી માયા છે; અને તેઓ મને જ પિતા જાણે છે।

Verse 8

यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम् / स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति

જે મને આ રીતે બીજધારી મૂળ, પિતા અને પ્રભુ તરીકે જાણે છે—એ ધીર પુરુષ સર્વ લોકોમાં મોહને પામતો નથી।

Verse 9

ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः / ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः

હું જ ઈશાન છું—સર્વ વિદ્યાઓનો સ્વામી અને સર્વ ભૂતોનો પરમેશ્વર. ઓંકારમૂર્તિ ભગવાન હું જ છું; હું જ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ છું.

Verse 10

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् / विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति

જે સર્વ ભૂતોમાં સમરૂપે સ્થિત પરમેશ્વરને—નાશવંતમાં પણ અવિનાશીને—જુએ છે, તે જ સાચે જુએ છે.

Verse 11

समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् / न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम्

જે સર્વત્ર સમરૂપે સ્થિત ઈશ્વરને જુએ છે, તે પોતાના દ્વારા આત્માને હાનિ કરતો નથી; તે સમ્યક્ દર્શનથી પરમ પરાગતિને પામે છે.

Verse 12

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् / प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति

સાત સૂક્ષ્મ તત્ત્વોને જાણી અને ષડંગ-યુક્ત મહેશ્વરને અનુભવી, પ્રધાન (પ્રકૃતિ)ના વિનિયોગનો જ્ઞાતા પરમ બ્રહ્મને પામે છે.

Verse 13

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः / अनन्तशक्तिश्च विभोर्विदित्वा षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य

વಿಭુ પ્રભુમાં સર્વજ્ઞતા, પૂર્ણ તૃપ્તિ, અનાદિ બોધ, સ્વતંત્રતા, નિત્ય અક્ષય શક્તિ અને અનંત શક્તિ—આ છને મહેશ્વરના અંગ (લક્ષણ) કહેવાય છે.

Verse 14

तन्मात्राणि मन आत्मा च तानि सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि / या सा हेतुः प्रकृतिः सा प्रधानं बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन

તન્માત્રાઓ, મન અને આત્મા—આ બધાં સૂક્ષ્મ કહેવાય છે અને સ્વરૂપે સાત તત્ત્વો છે. જે કારણરૂપ પ્રકૃતિ છે તે જ ‘પ્રધાન’ કહેવાય; અને તેના દ્વારા થતો અયોગ્ય વિનિયોગ (દુરુપયોગ) જ બંધન કહેવાયો છે.

Verse 15

या सा शक्तिः प्रकृतौ लीनरूपा वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः / तस्या एकः परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः

પ્રકૃતિમાં લીનરૂપે રહેલી જે શક્તિ, વેદોમાં તે જ કારણ અને બ્રહ્મયોનિ તરીકે કહેવાઈ છે. તે શક્તિથી પરે એક જ પરમેષ્ઠી છે—મહેશ્વર, પરાત્પર પુરુષ; જેમનું સ્વરૂપ સત્ય છે.

Verse 16

ब्रह्मा योगी परमात्मा महीयान् व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः / एको रुद्रो मृत्युरव्यक्तमेकं बीजं विश्वं देव एकः स एव

એ જ બ્રહ્મા છે, પરમ યોગી છે, પરમાત્મા છે—મહાન, આકાશની જેમ સર્વવ્યાપી, વેદોથી જાણ્ય, પુરાતન. એ જ એક રુદ્ર છે; એ જ મૃત્યુ છે; એ જ એક અવ્યક્ત છે; એ જ બીજ અને એ જ વિશ્વ છે. એ જ એક દેવ—એ જ સર્વ છે.

Verse 17

तमेवैकं प्राहुरन्ये ऽप्यनेकं त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः / अणोरणीयान् महतो ऽसौ महीयान् महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः

કેટલાક તેમને જ એક કહે છે, અને કેટલાક ફરી તેમને અનેક રૂપે કહે છે. કેટલાક તેમને સર્વનો એક આત્મા કહે છે, તો કેટલાક તેમને ભિન્ન પણ વર્ણવે છે. અણુથી પણ અણુ અને મહતથી પણ મહાન—વેદવિદો તેમને ‘મહાદેવ’ કહી પ્રોચે છે.

Verse 18

एवं हि यो वेद गुहाशयं परं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् / हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिमतीत्य तिष्ठति

આ રીતે જે હૃદયની ગુહામાં વસતા પરમ પ્રભુ—પુરાતન, વિશ્વરૂપ પુરુષ—ને સાચે જાણે છે, જે સુવર્ણમય તેજસ્વી અને બુદ્ધિમાનોની પરમ ગતિ છે; તે ખરેખર બુદ્ધિમાન બને છે અને પૂર્ણ બોધ પ્રાપ્ત કરીને તેમાં જ સ્થિર રહે છે.