Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः / यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તર-વિભાગમાં, ઈશ્વરગીતામાં છઠ્ઠો અધ્યાય (આરંભે છે). ઈશ્વરે કહ્યું—હે સર્વ ઋષિઓ, પરમેષ્ઠિનાં પ્રભાવને સાંભળો; જેને જાણીને પુરુષ મુક્ત થાય છે અને ફરી સંસારમાં પડતો નથી।

Verse 2

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम

પરાત્પર બ્રહ્મ શાશ્વત, નિષ્કલ અને ધ્રુવ છે; નિત્યાનંદમય, નિર્વિકલ્પ. એ જ મારું પરમ ધામ છે।

Verse 3

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः

બ્રહ્મવિદો માટે હું બ્રહ્મા છું—સ્વયંભૂ, વિશ્વતોમુખ. હું જ દેવ, માયાધિપતિ; પુરાતન હરિ, અવ્યય।

Verse 4

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा / आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः

યોગીઓમાં હું શંભુ છું; સ્ત્રીઓમાં ગિરીન્દ્રજા દેવી. આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું; અને વસુઓમાં હું પાવક (અગ્નિ) છું।

Verse 5

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् / ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्

રુદ્રોમાં હું શંકર છું; ઉડનારાઓમાં હું ગરુડ છું। ગજેન્દ્રોમાં હું ઐરાવત છું; અને શસ્ત્રધારીઓમાં હું રામ છું।

Verse 6

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः / शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्

ઋષિઓમાં હું વસિષ્ઠ છું, દેવોમાં હું શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) છું. શિલ્પીઓમાં હું વિશ્વકર્મા છું અને અમરોના વિરોધીઓમાં હું પ્રહ્લાદ છું.

Verse 7

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः / वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः

મુનિઓમાં હું વ્યાસ છું, ગણોમાં હું વિનાયક છું. વીરોમાં હું વીરભદ્ર છું અને સિદ્ધોમાં હું મુનિ કપિલ છું.

Verse 8

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः / वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

પર્વતોમાં હું મેરુ છું, નક્ષત્રોમાં હું ચંદ્રમા છું. શસ્ત્રોમાં હું વજ્ર છું અને વ્રતોમાં હું સત્ય છું.

Verse 9

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः / आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः

ભોગીઓમાં (નાગોમાં) હું દેવ અનંત છું, સેનાપતિઓમાં હું પાવકી (અગ્નિ) છું. આશ્રમોમાં હું ગાર્હસ્થ્ય છું અને ઈશ્વરોમાં હું મહેશ્વર છું.

Verse 10

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् / कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः

કલ્પોમાં હું મહાકલ્પ છું, યુગોમાં હું કૃત (સત્ય) યુગ છું. સર્વ યક્ષોમાં હું કુબેર છું અને ગણેશોના ગણોમાં હું વીરક છું.

Verse 11

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् / वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्

પ્રજાપતિઓમાં હું દક્ષ છું, સર્વ રાક્ષસોમાં હું નિરૃતિ છું. બળવાનોમાં હું વાયુ છું અને દ્વીપોમાં હું પુષ્કર છું.

Verse 12

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च / वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

મૃગોના અધિપતિઓમાં હું સિંહ છું, યંત્ર-ઉપકરણોમાં હું ધનુષ્ય છું. વેદોમાં હું સામવેદ છું અને યજુઃમંત્રોમાં હું શતરુદ્રીય છું.

Verse 13

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् / सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

સર્વ જપનીય મંત્રોમાં હું સાવિત્રી (ગાયત્રી) છું, ગુહ્ય મંત્રોમાં હું પ્રણવ (ૐ) છું. સૂક્તોમાં હું પૌરુષ સૂક્ત છું અને સામગાનોમાં હું જ્યેષ્ઠ-સામ છું.

Verse 14

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् / ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

સર્વ વેદાર્થને સાચે જાણનારાઓમાં હું સ્વાયંભુવ મનુ છું. દેશોમાં હું બ્રહ્માવર્ત છું અને તીર્થક્ષેત્રોમાં હું અવિમુક્તક છું.

Verse 15

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् / भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

વિદ્યાઓમાં હું આત્મવિદ્યા છું, જ્ઞાનોમાં હું પરમ ઐશ્વર જ્ઞાન (ઈશ્વરતત્ત્વનું જ્ઞાન) છું. ભૂતોમાં હું વ્યોમ (આકાશ) છું અને સત્ત્વોમાં હું મૃત્યુ જ છું.

Verse 16

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् / गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः

બંધનોમાં હું જ માયા છું; ગણના અને નિયંત્રણ કરનારામાં હું કાળ છું. સર્વ ગતિઓમાં હું જ મુક્તિ છું; અને પરમ તત્ત્વોમાં હું પરમેશ્વર છું.

Verse 17

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् / तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

આ લોકમાં જે કંઈ ઉત્તમ સત્ત્વ, તેજ અને બળથી યુક્ત છે—તે સર્વને મારા દિવ્ય તેજના વિસ્તૃત પ્રાકટ્યરૂપે જાણો.

Verse 18

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः / तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

સંસારચક્રમાં ફરતા સર્વ આત્માઓ ‘પશુ’ કહેવાયા છે. તેમનો પતિ હું દેવ છું; બુદ્ધિમાનો મને ‘પશુપતિ’ તરીકે સ્મરે છે.

Verse 19

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया / मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः

હું મારી લીલાથી આ પશુસમાન જીવોને માયાના પાશથી બાંધું છું; અને વેદજ્ઞો કહે છે કે બંધાયેલા પશુઓનો મોચક હું જ છું.

Verse 20

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते / मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्

માયાના પાશથી બંધાયેલાઓનો મારા સિવાય બીજો કોઈ મોચક નથી—હું પરમાત્મા, સર્વ ભૂતોનો અવિનાશી અધિપતિ છું.

Verse 21

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति / एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

ચોવીસ તત્ત્વો, તેમજ માયા, કર્મ અને ગુણો—આ બધાં પશુપતિ ઈશ્વરના સંબંધમાં જીવ (પશુ)ને બાંધનારા પાશ છે; એ જ ક્લેશરૂપે જીવબંધનનું કારણ બને છે.

Verse 22

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः / एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર; તેમજ આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી—આ આઠ પ્રકૃતિઓ કહેવાય છે; અન્ય તત્ત્વો તેના વિકારો (પરિણામો) છે.

Verse 23

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् / पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता

કાન, ત્વચા, બે આંખો, જીભ અને નાક—આ પાંચ જ્ઞાનೇಂದ್ರિયો છે. ગુદા અને ઉપસ્થ, હાથ અને પગ, તથા વાણી—આ મળીને દસ ઇન્દ્રિયો માનવામાં આવે છે.

Verse 24

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च / त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु

શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ પણ તત્ત્વો છે. આ રીતે પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રેવીસ તત્ત્વો કહેવાય છે.

Verse 25

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् / अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्

ગુણલક્ષણવાળું અવ્યક્ત પ્રધાન જ ચોવીસમાં તત્ત્વ છે. તેને આદિ, મધ્ય કે અંત નથી; તે જ જગતનું પરમ કારણ છે.

Verse 26

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् / साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः

સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણ ગુણ કહેવાયા છે. જ્યારે એ સમત્વમાં સ્થિત હોય, ત્યારે તે અવસ્થા ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય; જ્ઞાની તેને આદ્ય પ્રકૃતિ તરીકે જાણે છે.

Verse 27

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् / गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः

સત્ત્વને જ્ઞાનરૂપ, તમસને અજ્ઞાન, અને રજસને મિશ્ર અવસ્થા કહેવાય છે. ગુણોની અસમાન પ્રધાનતાથી બુદ્ધિમાં વૈવિધ્ય ઊપજે છે—એવું કવિ-જ્ઞાની જાણે છે.

Verse 28

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ / मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

ધર્મ અને અધર્મ—આ બે ફાંસાં બાંધણ કહેવાય છે. મારા, ઈશ્વરના, ચરણોમાં અર્પિત કર્મો કોઈ માટે બંધનનું કારણ બને છે અને કોઈ માટે મુક્તિનું સાધન બને છે.

Verse 29

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् / क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्

અવિદ્યા, અસ્મિતા (અહંકાર), રાગ, દ્વેષ અને અભિનિવેશ (જીવનાસક્તિ)—આ પાંચને ‘ક્લેશ’ કહેવાય છે; એ અચલ પાશ છે, જેના દ્વારા આત્મા બંધાય છે.

Verse 30

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते / मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति

આ પાશોનું કારણ ‘માયા’ કહેવાય છે. તે અવ્યક્ત મૂળપ્રકૃતિ મારી શક્તિ છે; અને તે મારી અંદર જ સ્થિત રહે છે.

Verse 31

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च / विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः

એ જ મૂળપ્રકૃતિ છે, એ જ પ્રધાન છે અને એ જ પુરુષ પણ છે. મહત્ વગેરે વિકારો તેના જ રૂપપરિણામ છે; એ દેવોના દેવ, સનાતન ઈશ્વર છે.

Verse 32

स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव / स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्

એ જ બંધન છે અને એ જ બંધનનો કર્તા પણ છે. એ જ પાશ છે અને એ જ પશુ (બંધાયેલ જીવ) પણ છે. તે સર્વ જાણે છે, પરંતુ તેને જાણનાર કોઈ નથી; તેથી જ્ઞાનીજન તેને અગ્ર્ય, પુરાતન પુરુષ કહે છે.