Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં (ઈશ્વરગીતાઓમાં) દ્વિતીય અધ્યાય. ઈશ્વરે કહ્યું—અવ્યક્તમાંથી કાળ ઉત્પન્ન થયો; પ્રધાન અને પરમ પુરુષ (છે). એમમાંથી આ સર્વ જગત જન્મ્યું; તેથી જગત બ્રહ્મમય છે।

Verse 2

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् / सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

તે પરમ તત્ત્વ સર્વત્ર હાથ-પગવાળું છે; સર્વત્ર તેના નેત્ર, શિર અને મુખ છે. લોકમાં સર્વત્ર તે શ્રવણશક્તિથી યુક્ત છે; સર્વને આવરીને તે સર્વવ્યાપી બની સ્થિત છે.

Verse 3

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् / सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

તે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે પ્રગટ થાય છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે. તે સર્વનો આધાર, સદા આનંદસ્વરૂપ, અવ્યક્ત અને દ્વૈતવિહિન છે.

Verse 4

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् / निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

તે પરમ સત્તા સર્વ ઉપમાનોથી રહિત, જ્ઞાનપ્રમાણોની પહોંચથી પરે છે. તે નિર્વિકલ્પ, નિરાભાસ—મર્યાદિત આભાસરહિત—સર્વમાં આંતરિક નિવાસ, પરમ અમૃત છે.

Verse 5

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् / निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

સૂરિઓ જાણે છે કે એ જ પરમ વ્યોમ (બ્રહ્મ) સાચું જ્ઞાન છે—અભિન્ન રહીને પણ વિવિધ આકારોમાં ભાસતું, શાશ્વત, ધ્રુવ, અવ્યય અને નિર્ગુણ.

Verse 6

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

તે સર્વ ભૂતોનો આત્મા છે; તે બહાર અને અંદર વ્યાપીને પરાત્પર છે. એ સર્વત્રગ, શાંત, જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમેશ્વર હું જ છું.

Verse 7

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना / मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

મારી અવ્યક્ત મૂર્તિ દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. સર્વ ભૂતો મારામાં સ્થિત છે; જે તે તત્ત્વને યથાર્થ જાણે તે જ વેદવિત્ છે.

Verse 8

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् / तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

પ્રધાન અને પુરુષ—આ બે તત્ત્વો કહેવાય છે. આ બંનેને સંયોગ કરાવનાર પરમ, અનાદિ કાળ તરીકે ઉપદેશિત છે.

Verse 9

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् / तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

આ ત્રય આદિ-અંત રહિત અવ્યક્તમાં સ્થિત છે. તે તેનું જ સ્વરૂપ છે અને છતાં ભિન્ન પણ કહેવાય છે; જાણો કે તેનું રૂપ મારું જ છે.

Verse 10

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् / या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

મહતથી લઈને વિશેષાંત સુધી તે સમગ્ર જગતને પ્રસવે છે. તે જ પ્રકૃતિ, જેમ ઉપદેશિત છે, સર્વ દેહધારીઓને મોહમાં નાખનાર શક્તિ છે.

Verse 11

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् / अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

પુરુષ પ્રકૃતિમાં સ્થિત રહી પ્રાકૃત ગુણોનો ભોગ કરે છે; પરંતુ અહંકારથી મુક્ત હોવાથી તેને પચ્ચીસમું તત્ત્વ કહેવાય છે.

Verse 12

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते / विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

પ્રકૃતિનો પ્રથમ વિકાર ‘મહાન્’ (મહાનાત્મા) કહેવાય છે. એ જ વિવેકશક્તિ અને જ્ઞાતા-તત્ત્વ છે; એમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 13

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते / स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

એ એક જ મહાનાત્મા ‘અહંકાર’ તરીકે પણ કહેવાય છે. એ જ ‘જીવ’ છે અને એ જ ‘અંતરાત્મા’ છે—એવું તત્ત્વચિંતકો ગાય છે.

Verse 14

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु / स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

તેના દ્વારા જન્મોજન્મમાં સુખ-દુઃખ સહિત સર્વ જાણાય છે. તે વિજ્ઞાનસ્વરૂપ છે; તેથી મન તેના માટે ઉપકારક સાધન બની શકે છે.

Verse 15

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु / स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

અતએવ તે અવિવેકના કારણે પુરુષ માટે સંસારચક્ર થાય છે. અને એ જ અવિવેક સમય જતાં પ્રકૃતિના સંગથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 16

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः / सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

કાળ જ સર્વ ભૂતોને સર્જે છે અને કાળ જ પ્રજાનો સંહાર કરે છે. સર્વે કાળના વશમાં છે; પરંતુ કાળ કોઈના વશમાં નથી.

Verse 17

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः / प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

એ સનાતન પ્રભુ અંતરમાં નિવાસ કરીને આ સમગ્ર જગતને સંયમિત અને નિયંત્રિત કરે છે. તે જ ભગવાન્—પ્રાણસ્વરૂપ, સર્વજ્ઞ, પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.

Verse 18

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः / मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

મનીષીઓ કહે છે કે સર્વ ઇન્દ્રિયોથી મન પરમ છે. મનથી પણ ઉપર અહંકાર છે, અને અહંકારથી પરે મહાન્ (મહત્તત્ત્વ) છે.

Verse 19

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः / पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

મહતથી પરે પરમ અવ્યક્ત છે; અવ્યક્તથી પરે પુરુષ પર છે. તે પુરુષમાંથી ભગવાન્ પ્રાણ પ્રગટે છે, અને તે પ્રાણનું જ આ સમગ્ર જગત સ્વરૂપ છે.

Verse 20

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः / नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

પ્રાણથી પરતર વ્યોમ છે; વ્યોમાતીત ઈશ્વર અગ્નિ છે. એ પરમેશ્વર હું જ છું—સર્વત્રગ, શાંત, જ્ઞાનસ્વરૂપ. મારાથી પરે કોઈ તત્ત્વ નથી; મને યથાર્થ જાણી મુક્તિ મળે છે.

Verse 21

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् / ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

આ જગતમાં સ્થાવર-જંગમ કોઈ પણ ભૂત નિત્ય નથી; માત્ર હું જ—અવ્યક્ત, વ્યોમસ્વરૂપ મહેશ્વર—નિત્ય છું.

Verse 22

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् / मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

હું જ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરું છું અને સદા તેનું સંહાર પણ કરું છું. માયાધારી, માયામય દેવ, કાળ સાથે સંયુક્ત થઈ કાર્ય કરું છું.

Verse 23

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् / नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

મારા સન્નિધિમાં જ કાળ સમગ્ર જગતનું કાર્ય કરે છે. અનંત આત્મા તેને નિયોજિત કરે છે—આ જ વેદોની આજ્ઞા છે.