Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ચોથો અધ્યાય. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, સ્વયંભુવ (મનુ) ચક્રના વિસ્તરણની કાળસંખ્યા અનેક વર્ષો કહીએ તો પણ, હું પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકતો નથી।

Verse 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता / स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

સંક્ષેપમાં કાળસંખ્યા બે પરાર્ધોથી કલ્પિત છે. એ જ પરમ કાળ કહેવાય; અને તેના અંતે ફરી સૃષ્ટિ પુનઃ સર્જાય છે।

Verse 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् / तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

તેના પોતાના માપ પ્રમાણે તેનું આયુષ્ય સો વર્ષ માનવામાં આવ્યું છે. તેને ‘પર’ કહે છે; તેનું અર્ધ ‘તદર્ધ’ અને તેનું પણ અર્ધ ‘પરાર્ધ’ કહેવાય છે।

Verse 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः / काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પંદર નિમેષને એક કાષ્ઠા કહેવામાં આવે છે. ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલા થાય; અને ત્રીસ કલા મળીને મુહૂર્ત નામનું કાળમાન (ગતિ) બને છે.

Verse 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् / अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

એ જ સંખ્યાના મુહૂર્તોથી માનવનું અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) માનવામાં આવ્યું છે. અને એટલાં જ અહોરાત્રોથી બે પક્ષવાળો માસ (મહિનો) રચાય છે.

Verse 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे / अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

આ છ ઋતુઓથી અયન થઈ વર્ષ બને છે; અને બે અયન—દક્ષિણ તથા ઉત્તર—છે. દક્ષિણાયન દેવતાઓની રાત્રિ છે, અને ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે.

Verse 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् / चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

દિવ્ય વર્ષોના સહસ્રોથી માપાયેલ કૃત, ત્રેતા વગેરે સંજ્ઞાવાળો યુગચક્ર ‘ચતુર્યુગ’ કહેવાય છે. તેનું વિભાજન બાર ભાગનું છે—એ જાણો.

Verse 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् / तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

તેઓ કહે છે કે કૃત (સત્ય) યુગ ચાર હજાર વર્ષનો છે. તેની શરૂઆતની સંધ્યા એટલાં જ સૈકડાંની હોય છે; અને કૃત યુગનો અંત્ય સંધ્યાંશ પણ એટલાં જ સૈકડાંનો માનવામાં આવે છે.

Verse 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् / अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

ક્રમ પ્રમાણે સંધ્યા-ઉપાસના ત્રણસો, બસો અને પછી એકસો જપથી નિર્ધારિત છે. તેથી કૃ-સંધ્યાનો અંશ છોડીને કુલ છસો અંશ ગણાય છે.

Verse 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु / त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

સંધ્યા તથા સંધ્યાંશને બાદ કરીને કાળગણનામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય (કલી) યુગો ક્રમે ત્રણ, બે અને એક હજાર (વર્ષ)ના છે.

Verse 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् / तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

આ (ચક્ર) થોડા અધિક ભાગসহ બાર હજાર (વર્ષ) તરીકે નિર્ધારિત છે; અને તેનું એકોતેર ગણું ‘મન્વંતર’ કહેવાય છે.

Verse 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश / स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

હે વિપ્રો! બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુઓ થાય છે. તેઓ બધા સ્વાયંભુવથી આરંભ કરીને, પછી સાવર્ણિ વગેરે ક્રમથી ગણાય છે.

Verse 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता / पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

તે નરેશ્વરો દ્વારા આ સમગ્ર પૃથ્વી—સાત દ્વીપો અને પર્વતો સહિત—પૂર્ણ એક હજાર યુગો સુધી પરિપાલિત અને રક્ષિત થવી જોઈએ હતી.

Verse 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

એક જ મન્વંતરનું વ્યાખ્યાન કરવાથી વચ્ચેના સર્વ અંતરકાલો પણ વ્યાખ્યાયિત થઈ જાય છે—શંકા ન રાખો. એ જ રીતે એક કલ્પનું વર્ણન કરવાથી અન્ય કલ્પો પણ સમજાય છે.

Verse 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते / चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

બ્રહ્માનો એક દિવસ ‘કલ્પ’ કહેવાય છે અને એટલો જ સમય તેની રાત્રિ માનવામાં આવે છે. વિદ્વાનો કહે છે કે એક કલ્પમાં ચતુર્યુગના હજાર ચક્રો હોય છે.

Verse 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः / ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

હે દ્વિજોત્તમો! ત્રણસો કલ્પો તથા વધુ સાઠ કલ્પો—આને બ્રહ્માનું ‘પરાખ્ય’ નામનું એક વર્ષ કહેવાયું છે; અને તે ‘શત’ ગણતરીનું પ્રમાણ માનવામાં આવે છે.

Verse 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः / तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

તે ચક્રના અંતે સર્વ તત્ત્વો પોતાના કારણરૂપ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે. તેથી સદ્ભક્તો આ પ્રક્રિયાને ‘પ્રાકૃત પ્રતિસંચર’—અર્થાત્ આદ્ય પ્રકૃતિમાં પરત વિલય—કહે છે.

Verse 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः / प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

બ્રહ્મા, નારાયણ અને ઈશાન (શિવ)—આ ત્રણેનો પ્રકૃતિમાં લય કાળયોગથી કહેવાયો છે; અને કાળના સંયોગથી તેઓ ફરી પ્રગટ થાય છે.

Verse 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः / कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

આ રીતે બ્રહ્મા, સર્વ ભૂતો, વાસુદેવ અને શંકર પણ માત્ર કાળથી જ સર્જાય છે; અને એ જ કાળ ફરીથી તેમને ગ્રસી લે છે.

Verse 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः / सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

આ ભગવાન કાળ અનાદિ, અનંત, અજર અને અમર છે. સર્વત્ર વ્યાપક અને સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર હોવાથી એ મહેશ્વર સર્વનો અંતરાત્મા છે.

Verse 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः / एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

ઘણા બ્રહ્માઓ છે, ઘણા રુદ્રો છે, તેમજ નારાયણાદિ અન્ય દેવાધિપતિઓ પણ છે; પરંતુ ભગવાન ઈશ એક જ છે—તે જ કાળ, સર્વજ્ઞ દ્રષ્ટા—એવું શ્રુતિ કહે છે.

Verse 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः / सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

હે દ્વિજોએ, બ્રહ્માની આયુષ્યનો એક પરાર્ધ વીતી ગયો છે; અને તે જ પ્રમાણે બીજો પરાર્ધ હવે પ્રવર્તે છે—તે શ્રેણીમાં આ આઠમો કલ્પ છે.

Verse 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः / वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

જે સાતમો કલ્પ વીતી ગયો, તેને વિદ્વાનો ‘પાદ્મ’ કહે છે. હવે ‘વારાહ’ કલ્પ પ્રવર્તે છે; તેનું વિસ્તૃત વર્ણન હું કહું છું.