Adhyaya 4
Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya
ચાર આશ્રમોના ઉપદેશ પછી ઋષિઓ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, પ્રલય અને પરમ અધિપતિ વિષે પૂછે છે. શ્રીકૂર્મરૂપે નારાયણ પરમેશ્વર/મહેશ્વરને અવ્યક્ત, નિત્ય, સર્વાંતર્યામી તરીકે નિરૂપે છે અને બ્રહ્માની ‘રાત્રિ’માં ગુણસામ્ય અવસ્થાને પ્રાકૃત પ્રલય કહે છે. પછી યોગશક્તિથી પ્રભુ પ્રકૃતિ-પુરુષને પ્રવૃત્ત કરે છે; પરિણામે મહત્, ત્રિવિધ અહંકાર, મન, તન્માત્રાઓ અને પંચમહાભૂતોની ક્રમોત્પત્તિ તથા પરસ્પર અનુપ્રવેશ થાય છે. તત્ત્વો અલગથી સર્જન ન કરી શકતાં એકત્ર થઈ બ્રહ્માંડ (અંડ) રચે છે; તેમાં હિરણ્યગર્ભ/બ્રહ્મા પ્રગટે છે અને સાત આવરણો સહિત વિશ્વરચના વર્ણવાય છે. અંતે એક જ નિર્ગુણ પરતત્ત્વ રજસથી બ્રહ્મા, સત્ત્વથી વિષ્ણુ અને તમસથી રુદ્ર બની સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય કરે છે—ત્રિમૂર્તિ સમન્વય; આગળ બ્રાહ્મી સૃષ્ટિનો વિષય આવે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો. સૂત બોલ્યા—આશ્રમવિધિ સંપૂર્ણ સાંભળી ઋષિઓ હર્ષિત થયા; હૃષીકેશને નમસ્કાર કરીને તેમણે ફરી કહ્યું।
Verse 2
मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
મુનિઓએ કહ્યું—આપે ચાતુરાશ્રમ્યનું ઉત્તમ વિધાન સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું છે. હવે જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે તે અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
આ બધું ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયું અને અંતે કામાં લય પામશે? તેમજ સર્વનો નિયંતા કોણ છે? હે પુરુષોત્તમ, કહો।
Verse 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
ઋષિઓનાં વચનો સાંભળી કૂર્મરૂપધારી નારાયણે ગಂಭીર વાણીથી સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય વિષે કહ્યું।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
શ્રીકૂર્મે કહ્યું— મહેશ્વર પરમ છે; અવ્યક્ત, સનાતન અને ચતુર્વ્યૂહરૂપ. તેઓ અનંત, અપ્રમેય, અંતર્યામી નિયંતા, સર્વતોમુખ છે।
Verse 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
જે અવ્યક્ત કારણતત્ત્વ નિત્ય છે અને સત્-અસત્ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેને તત્ત્વચિંતકો ‘પ્રધાન’ અથવા ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે।
Verse 7
गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
તે ગંધ, વર્ણ અને રસથી ગ્રાહ્ય છે, પરંતુ શબ્દ અને સ્પર્શથી રહિત છે; અજ, અજર, ધ્રુવ, અક્ષય—નિત્ય સ્વાત્મામાં સ્થિત છે।
Verse 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
સનાતન પરબ્રહ્મ જ જગતની યોનિ અને મહાભૂત છે; તે જ સર્વ ભૂતોનો આધારભૂત વિગ્રહ—આત્મા દ્વારા અધિષ્ઠિત તે મહત્તત્ત્વ છે।
Verse 9
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
તે બ્રહ્મ અનાદિ-અનંત, અજ, સૂક્ષ્મ, ત્રિગુણમય, જગતનું પ્રભવ અને અપ્યયનું કારણ છે. અત્યારે ઇન્દ્રિયાતીત અને અવિજ્ઞેય; બ્રહ્મા પહેલાં આદિમાં તે જ વિદ્યમાન હતું.
Verse 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
જ્યારે ગુણો સમ્યાવસ્થામાં આવે અને પુરુષ—આત્મા—પોતામાં સ્થિર રહે, ત્યારે તેને પ્રાકૃત પ્રલય જાણવો; વિશ્વ ફરી ઉત્પન્ન થાય ત્યાં સુધી તે રહે છે.
Verse 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
આને બ્રહ્માની ‘રાત્રિ’ કહેવાઈ છે અને સૃષ્ટિકાળને તેનો ‘દિવસ’ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ પરમ તત્ત્વ માટે ખરેખર ન દિવસ છે ન રાત્રિ—આ તો માત્ર ઉપચારરૂપ શબ્દો છે.
Verse 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
રાત્રિના અંતે તે જાગે છે—જગતનો આદિકારણ, અનાદિ. તે સર્વભૂતમય, અવ્યક્ત, અને અંદર વસનાર પરમેશ્વર—અંતર્યામી—છે.
Verse 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
મહેશ્વર—પરમેશ્વર—એ ઝડપથી પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેમાં પ્રવેશ કરીને, પોતાના પરાત્પર યોગથી તેમને ક્ષોભિત કરી ક્રિયાશીલ કર્યા.
Verse 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
જેમ મદ નર-નારીના ચિત્તને ક્ષોભિત કરે છે, અને જેમ માધવનો વસંત પવન અંદર પ્રવેશી સર્વને હલાવે છે, તેમ યોગમૂર્તિમાન તે પરમ તત્ત્વ અંતઃપ્રવેશ કરીને દેહધારીઓમાં આંતરિક ક્ષોભનું કારણ બને છે।
Verse 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
હે વિપ્રો, એ જ પરમેશ્વર ક્ષોભ કરનાર પણ છે અને ક્ષોભ્ય પણ; અને સંકોચ તથા વિકાસ—એ બંને દ્વારા—પ્રધાન (પ્રકૃતિ) રૂપે હોવા છતાં સ્થિત રહે છે।
Verse 16
प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
ક્ષોભિત થયેલા પ્રધાન (પ્રકૃતિ)માંથી તથા તે પુરાતન પુરુષ (ચૈતન્ય)માંથી, પ્રધાન-પુરુષ સ્વરૂપ ધરાવતું મહાન બીજ ‘મહત્’ પ્રાદુર્ભવ્યું।
Verse 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
તે ‘મહાનાત્મા’ કહેવાય છે; તે જ મતિ, બ્રહ્મા, પ્રબુદ્ધિ, ખ્યાતિ અને ઈશ્વર છે। તે જ પ્રજ્ઞા, ધૃતિ, સ્મૃતિ અને સંવિદ્—આથી આ નામોથી તેનું સ્મરણ થાય છે।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
મહત્ માંથી આ ત્રિવિધ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો—સત્ત્વપ્રધાન ‘વૈકારિક’, રજઃપ્રધાન ‘તૈજસ’, અને તમઃપ્રધાન ‘ભૂતાદિ’।
Verse 19
अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
અહંકાર અને અભિમાન એ જ તત્ત્વ માનવામાં આવે છે, જે પોતાને કર્તા અને મન્તા માને છે. તેને જ આત્મા, પુદ્ગલ અને જીવ કહે છે; જેમાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
અહંકારમાંથી પંચ મહાભૂતો અને તન્માત્રાઓ જન્મ્યાં; તેમ જ ઇન્દ્રિયો અને દેવતાઓ પણ પ્રગટ થયા. આ સમગ્ર જગત તેનું જ આત્મજ, એટલે સંતાનરૂપે ઉત્પન્ન થયું છે.
Verse 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
મનને અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાયું છે અને તેને પ્રથમ વિકાર માનવામાં આવ્યું છે. તેના દ્વારા જીવ પોતાને કર્તા માને છે અને ભૂતાદિ તત્ત્વોને અનુભવે છે.
Verse 22
वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
વૈકારિક (સાત્ત્વિક) અહંકારમાંથી વૈકારિક સૃષ્ટિ થઈ. તૈજસ (રાજસ) પાસેથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે; અને તે ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દસ દેવ વૈકારિક કહેવાય છે.
Verse 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
ત્યાં અગિયારમા તત્ત્વરૂપે મન ઉત્પન્ન થયું; તે પોતાના ગુણથી દ્વિરૂપ સ્વભાવ ધરાવે છે. આ ભૂત અને તન્માત્રાઓનો સર્ગ છે; અને ભૂતાદિ મૂળમાંથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ.
Verse 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
ભૂતાદિ (તામસ અહંકાર) વિકૃતિ પામી માત્ર શબ્દ-તન્માત્રાનું સર્જન કરે છે. તેમાંથી શબ્દ-લક્ષણવાળું, શૂષિર અને સર્વવ્યાપી આકાશ ઉત્પન્ન થયું.
Verse 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
આકાશ વિકૃતિ પામી માત્ર સ્પર્શ-તન્માત્રાનું સર્જન કરે છે. તેમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી સ્પર્શને તેનું ગુણ માનવામાં આવે છે.
Verse 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
વાયુ પણ વિકૃતિ પામી માત્ર રૂપ-તન્માત્રાનું સર્જન કરે છે. વાયુમાંથી જ્યોતિ (અગ્નિ/તેજ) ઉત્પન્ન થાય છે; રૂપ તેનું ગુણ કહેવાય છે.
Verse 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
જ્યોતિ (તેજ) પણ વિકૃતિ પામી માત્ર રસ-તન્માત્રાનું સર્જન કરે છે. તેમાંથી જળ ઉત્પન્ન થાય છે—એ જળ રસને આધારરૂપ ધરાવે છે.
Verse 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
જળ પણ વિકૃતિ પામી માત્ર ગંધ-તન્માત્રાનું સર્જન કરે છે. તેમાંથી સંઘાત (ઘનત્વ/ઠોસપણું) ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ગંધને તેનું ગુણ માનવામાં આવે છે.
Verse 29
आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
આકાશનો એકમાત્ર ગુણ શબ્દ છે; તે સ્પર્શ-ગુણથી આવૃત થતાં, ત્યારથી શબ્દ અને સ્પર્શ—બે ગુણવાળો વાયુ ઉત્પન્ન થયો.
Verse 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
પછી રૂપ પણ પ્રવેશ્યું; શબ્દ અને સ્પર્શ—આ બે ગુણો સાથે. તેથી ત્રિગુણી વહ્નિ (અગ્નિ) ઉત્પન્ન થયો, જે શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપવાળો છે.
Verse 31
शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને રસ-તન્માત્રા પ્રવેશ કરતાં જળ ઉત્પન્ન થાય છે; તેને ચતુર્ગુણવાળું અને રસાત્મિક જાણવું જોઈએ.
Verse 32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ બધું પ્રવેશ કરતાં પંચગુણી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે; ભૂતોમાં તે જ સૌથી સ્થૂલ કહેવાય છે.
Verse 33
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
અતએવ તે વિશેષો શાંત, ઘોર અને મૂઢ એમ સ્મરાય છે; પરસ્પર અનુપ્રવેશથી તેઓ એકબીજાને ધારણ કરે છે.
Verse 34
एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
આ સાત મહાત્માઓ પરસ્પર આશ્રયથી જ સ્થિત હતા; સંપૂર્ણ રીતે એકત્ર ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી શક્યા નહીં.
Verse 35
पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
પુરુષના અધિષ્ઠાનથી અને અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ)ના અનુગ્રહથી, મહત્ થી લઈને વિશેષ તત્ત્વો સુધીના તત્ત્વો એકત્ર થઈ બ્રહ્માંડરૂપ અંડ ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 36
एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
તે એક જ સમયે જળના બબ્બલાની જેમ ઉત્પન્ન થયું; વિશેષ તત્ત્વોમાંથી વિશાળ બ્રહ્માંડ-અંડ બન્યું અને તે મહાન અંડ જળ પર સ્થિત રહ્યું.
Verse 37
तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
તે અંડની અંદર સૃષ્ટિકાર્યનાં સાધનો અને પરમેશ્વરના સંકલ્પની પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રગટ થઈ. પ્રાકૃત અંડમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પ્રગટ થયો, જે ‘બ્રહ્મા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 38
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
એ જ પ્રથમ શરીરધારી હતો; એ જ ‘પુરુષ’ કહેવાય છે. ભૂતોનો આદિકર્તા બની તે બ્રહ્માથી પણ પૂર્વે પ્રગટ થયો.
Verse 39
यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
તેમને પરમ પુરુષ—હંસ—કહે છે, જે પ્રધાન (પ્રકૃતિ)થી પરે સ્થિત છે; તેઓ જ હિરણ્યગર્ભ, કપિલ અને છંદોમૂર્તિ સનાતન પ્રભુ છે।
Verse 40
मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
તે પરમાત્મા માટે મેરુ ગર્ભકોષ (ઉલ્બ) બન્યો; પર્વતો આવરણઝિલ્લીઓ (જરાયુ) બન્યા; અને સમુદ્રો તેના ગર્ભોદક—ગર્ભજળ—બન્યા।
Verse 41
तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
તે અંડની અંદર દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર વિશ્વ પ્રગટ થયું; ચંદ્ર-સૂર્ય, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને વાયુ પણ તેમાં જ ઉત્પન્ન થયા।
Verse 42
अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
બ્રહ્માંડ બહારથી દશગুণ પરિમાણવાળા જળથી આવૃત છે; અને તે જળ પણ દશગুণ થઈ બહારથી તેજ (અગ્નિ) દ્વારા ઘેરાયેલ છે।
Verse 43
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
તેજ પણ દશગুণ થઈ બહારથી વાયુ દ્વારા આવૃત છે; વાયુ આકાશથી આવૃત છે; અને આકાશ ભૂતાદિ—તત્ત્વોના આદિકારણ—થી આવૃત છે।
Verse 44
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
હે મહાત્મન્! ભૂતાદિ તત્ત્વસમૂહ મહત્ દ્વારા આવૃત છે; અને મહત્ પણ તેમ જ અવ્યક્ત દ્વારા ઢાંકાયેલ છે. હે ઉદારહૃદય! આ લોક સર્વ તત્ત્વાભિમાનથી વ્યાપ્ત છે.
Verse 45
वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
ત્યાં પુરુષો—તે જ આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત—સ્થિરપણે વસે છે. ત્યાં યોગધર્મથી યુક્ત ઈશ્વરસ્વરૂપ મહાત્માઓ તથા અન્ય તત્ત્વચિંતક મુનિઓ પણ નિવાસ કરે છે.
Verse 46
सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
તેઓ સર્વજ્ઞ છે; રજોગુણની ચંચળતા શાંત થઈ ગઈ છે; અને મન સદા પ્રસન્ન તથા શાંત છે. મુનિઓ કહે છે કે આ અંડ (બ્રહ્માંડ) સાત પ્રાકૃત આવરણોથી ઘેરાયેલ છે.
Verse 47
एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
હે દ્વિજોય! એટલું જ કહી શકાય—આ માયા અતિ ગહન છે. આ પ્રધાન (પ્રકૃતિ)નું કાર્ય છે; મેં જે બીજ કહ્યું તે જ આ છે. અને વૈદિક શ્રુતિ કહે છે—આ પ્રજાપતિની પરમ મૂર્તિ છે.
Verse 48
ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ—સાત લોક અને તલલોક સહિત—તે દિવ્ય પરમેશ્વર (પરમેષ્ઠિન)નું દ્વિતીય શરીર કહેવાય છે.
Verse 49
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
હિરણ્યગર્ભ—ભગવાન બ્રહ્મા, કનકાંડજ—ને વેદાર્થ જાણનારાઓ ભગવানের તૃતીય સ્વરૂપ તરીકે પ્રખ્યા કરે છે.
Verse 50
रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
તે પરમ ધીમાન પ્રભુનું બીજું સ્વરૂપ રજોગુણમય છે; તે જ ચતુર્મુખ ભગવાન બ્રહ્મા બની જગત્સૃષ્ટિમાં પ્રવર્તે છે.
Verse 51
सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
સ્વયં વિષ્ણુ—વિશ્વેશ્વર, વિશ્વાત્મા અને વિશ્વતોમુખ—સત્ત્વગુણનો આશ્રય લઈને સમગ્ર સૃષ્ટ જગતનું પાલન કરે છે.
Verse 52
अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
અંતકાળે એ જ દેવ—પરમેશ્વર, સર્વાત્મા—તમોગુણનો આશ્રય લઈને રુદ્ર બની જગતનો સંહાર કરે છે.
Verse 53
एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
શુભ મહાદેવ સત્યે એક જ હોવા છતાં અહીં ત્રિધા રીતે સ્થિત છે. સર્ગ, રક્ષા અને લયના કાર્યો દ્વારા તે જાણે ગુણયુક્ત દેખાય છે, છતાં તે નિર્ગુણ અને નિરંજન છે. તે એક છે; ફરી દ્વિધા, ત્રિધા અને પુનઃ બહુધા બને છે.
Verse 54
योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
યોગેશ્વર પોતાની દિવ્ય લીલાથી દેહોને ઉત્પન્ન પણ કરે છે અને રૂપાંતરિત પણ કરે છે; તેમને અનેક રૂપ, ક્રિયા, લક્ષણ અને નામ આપે છે।
Verse 55
हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
ભક્તોના હિત માટે એ જ પ્રભુ ફરી જગતને પોતાના માં લીન કરે છે. પોતાને ત્રિધા વિભાજિત કરીને તે ત્રિકાળમાં પ્રવર્તે છે—સર્જે છે, ગ્રસે છે અને વિશેષતઃ ચેતન દૃષ્ટિથી નિરીક્ષણ કરે છે।
Verse 56
यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
કારણ કે તે જગત સર્જીને પછી અનુગ્રહપૂર્વક તેનું પાલન કરે છે અને ફરી પ્રજાઓને લય કરે છે; અને ગુણોના સારરૂપ થઈ ત્રિકાળમાં પ્રવર્તે છે—એથી તે એક જ કહેવાય છે।
Verse 57
अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
આદિમાં તે સનાતન હિરણ્યગર્ભ પ્રાદુર્ભૂત થયો. પ્રથમ હોવાથી તે આદિદેવ કહેવાય છે, અને અજન્મા હોવાથી ‘અજ’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 58
पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
કારણ કે તે સર્વ પ્રજાઓનું પાલન-રક્ષણ કરે છે, તેથી ‘પ્રજાપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે; અને દેવોમાં તે મહાદેવ હોવાથી ‘માહાદેવ’ તરીકે પણ સ્મરાય છે।
Verse 59
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
તેમના વિશાળત્વથી તેઓ ‘બ્રહ્મા’ તરીકે સ્મરાય છે; પરત્વથી ‘પરમેશ્વર’ કહેવાય છે. અને સ્વાધીન અધિપત્ય તથા કોઈના વશમાં ન હોવાને કારણે તેઓ ‘ઈશ્વર’ તરીકે પરિભાષિત છે.
Verse 60
ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
સર્વત્ર ગમન કરવાથી તેઓ ‘ઋષિ’ કહેવાય છે; સર્વનું હરણ કરવાથી ‘હરિ’ તરીકે સ્મરાય છે. અને અનૂત્પન્ન તથા સર્વથી પૂર્વ હોવાથી તેઓ ‘સ્વયંભૂ’—સ્વયંજન—રૂપે કીર્તિત છે.
Verse 61
नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
જેમના દ્વારા સર્વ નરોનું આશ્રય અને પરમ ગતિ (અયન) છે, તેથી તેઓ ‘નારાયણ’ તરીકે સ્મરાય છે. સંસારનું હરણ કરવાથી તેઓ ‘હર’; અને સર્વવ્યાપી વિભુત્વથી ‘વિષ્ણુ’ કહેવાય છે.
Verse 62
भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
સર્વવિજ્ઞાનનું ઐશ્વર્ય અને સર્વનું રક્ષણ કરવાથી તેઓ ‘ભગવાન’ તરીકે સ્મરાય છે; તેઓ ‘ઓમ’ પણ છે. સર્વવિજ્ઞાનથી તેઓ ‘સર્વજ્ઞ’; અને સર્વમય હોવાથી તેઓ ‘સર્વ’ કહેવાય છે.
Verse 63
शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
નિર્મળ અને નિષ્કલંક હોવાથી તેઓ ‘શિવ’ કહેવાય છે; સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી ‘વિભુ’ તરીકે સ્મરાય છે. અને સર્વ દુઃખમાંથી પાર ઉતારવાથી તેઓ ‘તારક’—ઉદ્ધારક—રૂપે પરિગીત છે.
Verse 64
बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
અહીં ઘણું કહેવાનો શું લાભ? આ સમગ્ર જગત બ્રહ્મમય છે; છતાં પરમેશ્વર અનેક ભેદોમાં વિભક્ત થયો હોય તેમ પોતાની દિવ્ય લીલા કરે છે।
Verse 65
इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
આ રીતે પ્રાકૃત સર્ગ મેં સંક્ષેપમાં કહ્યો. હવે, હે વિપ્રો, અબુદ્ધિપૂર્વક પ્રવર્તતી બ્રાહ્મી સૃષ્ટિને જાણો।
Frequently Asked Questions
It is the dissolution into Prakṛti when the guṇas return to equilibrium and Puruṣa abides in itself; it corresponds to Brahmā’s ‘night’ and lasts until manifestation begins again.
Ahaṅkāra is described as the principle of doership and identification (jīva/pudgala language), yet the Supreme Brahman remains the Antaryāmin who pervades and governs all tattvas; functional individuality arises within Prakṛti’s evolutes under the Lord’s impetus.
It presents a samanvaya: one Supreme Lord is named with both Śaiva and Vaiṣṇava epithets and manifests functionally as Brahmā (rajas), Viṣṇu (sattva), and Rudra (tamas), while remaining nirguṇa and one.