Adhyaya 44
Meru-Topography: Cities of Brahmā and the Dikpālas; Descent of Gaṅgā; Varṣa-Lotus and Boundary Mountains
આ અધ્યાયમાં સૂત મેરુ-કેન્દ્રિત વિશ્વરચનાનું વર્ણન આગળ વધારી મેરુના ઉપર બ્રહ્માની પરમપુરી જણાવે છે. તેની નજીક દિશાનુસાર દિવ્ય નગરો—બ્રહ્માની પાસે શંભુનું તેજસ્વી ધામ, પૂર્વે ઇન્દ્રની અમરાવતી, દક્ષિણમાં અગ્નિની તેજોવતી, વધુ દક્ષિણમાં યમની સંયમની, પશ્ચિમે નિરૃતિની રક્ષોવતી, પશ્ચિમ દિશામાં વરુણની શુદ્ધવતી, ઉત્તરે વાયુની ગંધવતી, સોમની કાન્તિમતી અને ઈશાન મંદિરসহ દુર્લભ શંકરનગરી (યશોવતી)નું વર્ણન કરે છે. વેદજ્ઞ અને યજ્ઞકર્તા, જપ-હોમપર, સત્યનિષ્ઠ, તામસ આચરણાનુગ, ઈર્ષ્યા રહિત તીર્થસેવક અને પ્રાણાયામ સાધક પોતપોતાના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી ગંગાવતરણ—વિષ્ણુના પાદથી પ્રગટ થઈ ચંદ્રમંડળને પ્લાવિત કરી બ્રહ્મપુરીમાં ઉતરે છે અને સીતા, આલકનંદા, સુચક્ષુસ, ભદ્રા એમ ચાર નદીઓમાં વહેંચાઈ વર્ષોમાંથી વહેતી સમુદ્રોને મળે છે. અંતે મેરુની આસપાસ કમળાકાર લોકસંસ્થાન અને વર્ષસીમા નક્કી કરનારા સીમાપર્વતોની ગણના કરીને આગળના ભૂગોળ-વર્ણન માટે પાયો બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां सहितायां पूर्वविभागे त्रिचत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच चतुर्दशसहस्त्रणि योजनानां महापुरी / मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ચુમ્માલીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—મેરુના ઉપર દેવદેવ વેધસ (બ્રહ્મા)ની મહાપુરી પ્રસિદ્ધ છે; તેનો વિસ્તાર ચૌદ હજાર યોજન છે।
Verse 2
तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / उपास्यमानो योगीन्द्रैर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशङ्करैः
ત્યાં ભગવાન બ્રહ્મા—વિશ્વાત્મા અને વિશ્વભાવન—આસનસ્થ છે; યોગીન્દ્રો, મુનિશ્રેષ્ઠો, ઉપેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) અને શંકર (શિવ) દ્વારા તેઓ ભક્તિપૂર્વક ઉપાસિત થાય છે।
Verse 3
तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम् / सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्यमेव हि
ત્યાં ભગવાન સનત્કુમાર નિત્યે દેવોના ઈશ્વર, મહાન ઈશાન, વિશ્વાત્મા અને પ્રજાપતિ એવા પરમેશ્વરની ઉપાસના કરે છે।
Verse 4
स सिद्धैरृषिगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैरपि / समास्ते योगयुक्तत्मा पीत्वा तत्परमामृतम्
સિદ્ધો, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજિત તે યોગયુક્ત આત્મા બનીને આસનસ્થ રહે છે, જાણે તે પરમ અમૃત પીને બેઠો હોય।
Verse 5
तत्र देवादिदेवस्य शंभोरमिततेजसः / दीप्तमायतनं शुभ्रं पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्
ત્યાં દેવાધિદેવ, અમિત તેજવાળા શંભુનું દીપ્ત, નિર્મળ આયતન બ્રહ્માના સમક્ષ સ્થિત હતું।
Verse 6
दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्धारं सुशोभनम् / महर्षिगणसंकीर्णं ब्रह्मविद्भिर्निषेवितम्
તે દિવ્ય કાંતિથી યુક્ત, અતિ શોભન અને ચાર ધારાઓમાં વહેતું હતું; મહર્ષિઓના સમૂહથી ભરેલું અને બ્રહ્મવિદો દ્વારા સેવિત હતું।
Verse 7
देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्निलोचनः / रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथेश्वरः
ત્યાં દેવીએ સાથે મહાદેવ—જેનાં નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છે—વિશ્વેશ્વર, પ્રમથોના પ્રમથેશ્વર બનીને પ્રમથો સાથે રમે છે।
Verse 8
तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः / पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः
ત્યાં વેદવિદ, શાંત, બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ મુનિઓ મહાદેવની પૂજા કરે છે; સત્યવાદી તપસ્વીઓ તપથી તેમનું સમર્ચન કરે છે।
Verse 9
तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् / गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः
બ્રહ્મવક્તા તે મુનિઓની પૂજાને સાક્ષાત્ મહાદેવ—પાર્વતીসহ પરમેશ્વર—શિર નમાવી સ્વીકારે છે।
Verse 10
तत्रैव पर्वतवरे शक्रस्य परमा पुरी / नाम्नामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता
એ જ શ્રેષ્ઠ પર્વત પર પૂર્વ દિશામાં શક્રની પરમ નગરી—‘અમરાવતી’ નામે—સર્વ શોભાથી સમન્વિત છે।
Verse 11
तमिन्द्रमप्सरः सङ्घा गन्धर्वा गीततत्पराः / उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः
ત્યાં ગીતમાં તત્પર અપ્સરાઓના સમૂહો અને ગંધર્વો સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રની ઉપાસના કરે છે; અને ત્યાં હજારો દેવો પણ તેમનું અર્ચન કરે છે।
Verse 12
ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः / तेषां तत् परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम्
જે ધર્મનિષ્ઠ, વેદવિદ અને યાગ-હોમમાં પરાયણ છે, તેમના માટે તે પરમ સ્થાન છે—જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે।
Verse 13
तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्नेरमिततेजसः / तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता
તેના દક્ષિણ દિશાભાગમાં અપરિમિત તેજવાળા અગ્નિદેવની ‘તેજોવતી’ નામની પુરી છે, જે દિવ્ય અને અદ્ભુત આશ્ચર્યોથી યુક્ત છે।
Verse 14
तत्रास्ते भगवान् वह्निर्भ्राजमानः स्वतेजसा / जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्
ત્યાં ભગવાન્ વહ્નિ (અગ્નિ) પોતાના સ્વતેજથી ઝળહળતા વિરાજે છે; તે જપ અને હોમ કરનારાઓનું ધામ છે, પરંતુ દાનવો માટે દુર્ગમ છે।
Verse 15
दक्षिणे पर्वतवरे यमस्यापि महापुरी / नाम्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता
દક્ષિણમાં શ્રેષ્ઠ પર્વત પર યમની મહાપુરી છે—‘સંયમની’ નામની દિવ્ય નગરી—જેને સિદ્ધો અને ગંધર્વો સેવિત કરે છે।
Verse 16
तत्र वैवस्वतं देवं देवाद्याः पर्युपासते / स्थानं तत् सत्यसंधानां लोके पुण्यकृतां नृणाम्
ત્યાં દેવગણ અને દેવશ્રેષ્ઠો સતત વૈવસ્વત (યમ) દેવની ઉપાસના કરે છે; તે લોક સત્યનિષ્ઠ અને પુણ્યકર્મ કરનાર મનુષ્યોનું સ્થાન છે।
Verse 17
तस्यास्तु पश्चिमे भागे निरृतेस्तु महात्मनः / रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता
તેના પશ્ચિમ ભાગમાં મહાત્મા નિરૃતિનું રાજ્ય છે; ત્યાં ‘રક્ષોવતી’ નામની પુરી છે, જે સર્વ તરફથી રાક્ષસોથી ઘેરાયેલી છે।
Verse 18
तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते / गच्छन्ति तां धर्मरता ये वै तामसवृत्तयः
ત્યાં રાક્ષસો નિરૃતિ દેવીની વિધિપૂર્વક ઉપાસના કરે છે; અને જે તામસ સ્વભાવવાળા, પોતાના તામસ ધર્મમાં રત હોય, તેઓ તેના લોકમાં જાય છે.
Verse 19
पश्चिमे पर्वतवरे वरुणस्य महापुरी / नाम्ना सुद्धवती पुण्या सर्वकामर्धिसंयुता
પશ્ચિમ દિશામાં ઉત્તમ પર્વત પર વરુણની મહાપુરી છે. તે ‘સુદ્ધવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ, પવિત્ર અને મંગલમય છે, સર્વ કામનાઓ તથા પ્રયોજનોની સિદ્ધિ આપનાર છે.
Verse 20
तत्राप्सरोगणैः सिद्धैः सेव्यमानो ऽमराधिपः / आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये ऽम्बुदाः / तीर्थयात्रापरी नित्यं ये च लोके ऽधमर्षिणः
ત્યાં અપ્સરાઓના ગણો અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત દેવાધિપતિ રાજા વરુણ નિવાસ કરે છે. એ જ સ્થાને વરસાદ લાવનારા મેઘો પણ જાય છે; અને જે નિત્ય તીર્થયાત્રામાં તત્પર છે તથા જે લોકમાં ઈર્ષ્યા અને અસહિષ્ણુતા રહિત છે, તેઓ પણ ત્યાં પહોંચે છે.
Verse 21
तस्या उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी / नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्ते ऽसौ प्रभञ्जनः
તેના ઉત્તર દિશા-ભાગમાં વાયુની પણ એક મહાપુરી છે. તે ‘ગંધવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ, પવિત્ર છે; ત્યાં પ્રભંજન (પ્રચંડ પવન) નિવાસ કરે છે.
Verse 22
अप्सरोगणगन्धर्वैः सेव्यमानो ऽमरप्रभुः / प्राणायामपरामर्त्यास्थानन्तद्यान्ति शाश्वतम्
ત્યાં અપ્સરાઓના ગણો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત અમરપ્રભુ નિવાસ કરે છે; અને પ્રાણાયામમાં પરાયણ મર્ત્યો તે શાશ્વત ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 23
तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी / नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते
તેના પૂર્વ દિશાભાગમાં સોમની પરમ પુરી છે—કાંતિમતી નામની ઉજ્જ્વલ અને શુભ નગરી; ત્યાં સોમ મહિમાથી વિરાજે છે।
Verse 24
तत्र ये भोगनिरता स्वधर्मं पुर्यपासते / तेषां तद् रचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम्
ત્યાં જે ભોગોમાં રત હોવા છતાં પોતાનો સ્વધર્મ યથાવત્ પાળે છે, તેમના માટે તદનુરૂપ સ્થાન રચાયું છે—નાનાવિધ ભોગસુખોથી સમન્વિત।
Verse 25
तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य महापुरी / नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा
તેના પૂર્વ દિશાભાગમાં શંકરની મહાપુરી છે—યશોવતી નામની પુણ્ય નગરી; જે સર્વ માટે અત્યંત દુર્લભ અને દુર્ગમ છે।
Verse 26
तत्रेशानस्य भवनं रुद्रविष्णुतनोः शुभम् / घमेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः
ત્યાં ઈશાનનું શુભ ભવન છે—જેનુ સ્વરૂપ રુદ્ર અને વિષ્ણુ બંને છે. ત્યાં જ ઘમેશ્વરનું વિશાળ મંદિર છે; અને તેઓ ગણોથી ઘેરાઈ ત્યાં વિરાજે છે।
Verse 27
तत्र भोगाभिलिप्सूनां भक्तानां परमेष्ठिनः / निवासः कल्पितः पूर्वं देवदेवेन शूलिना
ત્યાં પરમેષ્ઠિન (પરમેશ્વર)ના એવા ભક્તો માટે, જેમને હજી ભોગોની ઇચ્છા છે, દેવદેવ શૂલિન (ત્રિશૂલધારી શિવ)એ પૂર્વે જ નિવાસસ્થાન નિર્ધારિત કર્યું છે।
Verse 28
विष्णुपादाद् विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् / समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः
વિષ્ણુના પાદમાંથી નિષ્ક્રાંત ગંગા ચંદ્રમંડળને પ્લાવિત કરીને, પછી સ્વર્ગમાંથી સર્વ તરફ બ્રહ્માની પુરીમાં પડે છે.
Verse 29
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा ह्यभवद् द्विजाः / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका
ત્યાં પડીને ચાર દિશાઓ તરફ વહેતી, હે દ્વિજોએ, તે ચતુર્ધા બની—સીતા, ચાલકનંદા, સુચક્ષુ અને ભદ્રા નામે.
Verse 30
पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्यन्तरिक्षतः / ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति चार्णवम्
પૂર્વ દિશામાં સીતા પર્વતથી તે ધારા અંતરિક્ષમાર્ગે પર્વતશ્રેણી સુધી જાય છે; પછી પૂર્વવર્ષ ભદ્રાશ્વમાંથી પસાર થઈ સમુદ્રને મળે છે.
Verse 31
तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेत्य भारतम् / प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः
એ જ રીતે આલકનંદા પણ દક્ષિણ માર્ગથી ભારતમાં આવી, હે દ્વિજોત્તમો, સાત શાખાઓમાં વિભક્ત થઈ ભેદતી સમુદ્રને પહોંચે છે.
Verse 32
सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा / पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति चार्णवम्
સુચક્ષુ નદી સર્વ પશ્ચિમ પર્વતોને પાર કરીને, પશ્ચિમના કેતુમાલ નામક વર્ષમાં જઈ પછી સમુદ્રને પહોંચે છે.
Verse 33
भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून् / अतीत्य चोत्तराम्भोधिं समभ्येति महर्षयः
ભદ્રા, ઉત્તરનાં પર્વતો અને ઉત્તર દેશો—કુરુદેશ સહિત—ને વટાવી, તેમજ ઉત્તર સમુદ્રને પાર કરીને, મહર્ષિઓ આગળ પરમ ઉત્તર પ્રદેશ તરફ ગતિ કરે છે।
Verse 34
आनीलनिषधायामौ माल्यवान् गन्धमादनः / तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
આનીલ અને નિષધ પર્વતોની વચ્ચે માલ્યવાન અને ગંધમાદન સ્થિત છે; અને તે બંનેના મધ્યમાં કમળની કર્ણિકા સમાન મેરુ પર્વત પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 35
भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा / पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः
ભારત, કેતુમાલ, ભદ્રાશ્વ અને કુરુ—આ બધાં લોક-પદ્મનાં પાંદડાં સમાન છે, જે મર્યાદા-પર્વતોની સીમા બહાર સ્થિત છે।
Verse 36
जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ / दक्षिणोत्तरमायामावानीलनिषधायतौ
જઠર અને દેવકૂટ—બન્ને મર્યાદા-પર્વતો—દક્ષિણથી ઉત્તર દિશા સુધી વિસ્તરેલા છે અને આનીલ તથા નિષધ સુધી પહોંચે છે।
Verse 37
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ / अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ગંધમાદન અને કૈલાસ—બન્ને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિસ્તરેલા—વર્ણવાન પર્વતમાળાના આંતરિક પ્રદેશમાં સ્થિત છે, અને પ્રત્યેક અશી યોજન જેટલા વિસ્તૃત છે।
Verse 38
निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वताविमौ / मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ
નિષધ અને પારિયાત્ર—આ બે મર્યાદા-પર્વતો—મેરુના પશ્ચિમ દિશાભાગે, પૂર્વે જણાવ્યા મુજબ એ જ ક્રમમાં સ્થિત છે।
Verse 39
त्रिशृङ्गो जारुधैस्तद्वदुत्तरे वर्षपर्वतौ / पूर्वपश्चायतावेतौ अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ઉત્તરે ત્રિશૃંગ અને જારુધા નામના વર્ષ-પર્વતો પણ એ જ રીતે છે; આ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિસ્તરેલા રહી, વચ્ચેના સમુદ્ર-વિસ્તારમાં સ્થિત છે।
Verse 40
मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्टाविह मया द्विजाः / जठराद्याः स्थिता मेरोश्चतुर्दिक्षु महर्षयः
હે દ્વિજોઃ મેં અહીં આઠ મર્યાદા-પર્વતો કહ્યા છે. જઠર આદિ મહર્ષિઓ મેરુની ચારેય દિશાઓમાં સ્થિત છે।
Frequently Asked Questions
It assigns specific realms to specific disciplines and virtues—yajña and Veda-study, japa and oblations, truthfulness, tīrtha devotion, and prāṇāyāma—so geography functions as a karmic-yogic map rather than mere description.
Gaṅgā originates from Viṣṇu’s foot yet flows through Brahmā’s city and across the cosmic regions, expressing Purāṇic samanvaya: a single sacred power traverses and sanctifies the spheres associated with multiple deities and their devotees.