Adhyaya 43

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् / अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં બિયાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—ચૌદ વિભાગવાળું આ મહાન બ્રહ્માંડ વર્ણવાયું; હવે આગળ હું આ ભૂર્લોકનો નિશ્ચિત નિર્ણય કહું છું.

Verse 2

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च / कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः

આ જંબૂદ્વીપ મુખ્ય છે; તેમજ પ્લક્ષ અને શાલ્મલ, કુશ, ક્રૌંચ, શાક અને સાતમો પુષ્કર દ્વીપ પણ કહેવાય છે।

Verse 3

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः / द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः

આ સાત મહાદ્વીપો સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે; દ્વીપે દ્વીપ વધુ મહાન કહેવાયો છે, અને સમુદ્રે સમુદ્ર પણ પૂર્વવર્તીને વટાવે છે।

Verse 4

क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः / दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः

સમુદ્રો આ છે—ક્ષાર (લવણ) જળનો, ઇક્ષુરસનો, સુરાનો, ઘૃતજળનો; દહીંનો, ક્ષીરજળનો અને સ્વાદુ (મધુર) જળનો સમુદ્ર।

Verse 5

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता / द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः

સમુદ્રો સહિત આ ધરા પચાસ કરોડ (યોજન) વિસ્તૃત સ્મરાય છે; અને સંક્ષેપમાં, યোজন-પરિમાણે સાત દ્વીપોથી યુક્ત કહેવાય છે।

Verse 6

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः / तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः

સમસ્ત દ્વીપોના મધ્યમાં શુભ જંબૂદ્વીપ સ્થિત છે; અને તેના મધ્યમાં સુવર્ણપ્રભાથી દીપ્ત, વિશ્રુત મહામેરુ વિરાજે છે।

Verse 7

चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः

તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન છે. તે સોળ હજાર યોજન નીચે સુધી પ્રવેશેલો છે અને શિખરે બત્રીસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તરેલો છે.

Verse 8

मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः / भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः

તેના મૂળમાં સર્વ દિશાઓમાં સોળ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તાર છે. એ પર્વત આ ભૂ-પદ્મની કર્ણિકા (મધ્યકોર) રૂપે સ્થિત છે.

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे / नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

તેના દક્ષિણમાં હિમવાન, હેમકૂટ અને નિષધ છે; અને તેના ઉત્તરમાં વર્ષ-પર્વતો—નીલ, શ્વેત અને શૃંગી—સ્થિત છે.

Verse 10

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे / सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते

મધ્યમાં બે (રચનાઓ) એક-એક લક્ષ પ્રમાણની છે; બાકીની પણ તેમ જ દસ ઓછા પ્રમાણની છે. તેમની ઊંચાઈ બે હજાર છે અને વિસ્તાર પણ એટલો જ છે.

Verse 11

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् / हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः

હે દ્વિજગણ, મેરુના દક્ષિણમાં ‘ભારત’ નામનું દક્ષિણ-વર્ષ છે; તેના પછી ‘કિંપુરુષ’ દેશ કહેવાય છે; અને તેવી જ રીતે ‘હરિવર્ષ’ નામનો બીજો પ્રદેશ પણ—આ બધાં મેરુના દક્ષિણમાં સ્થિત છે.

Verse 12

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् / उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा

તેના ઉત્તરે રમ્યક નામનું વર્ષ છે અને તેના પણ આગળ હિરણ્મય વર્ષ. ત્યાં ઉત્તર-કુરુઓ પણ છે; જેમ ભરતવાસીઓ આચાર-વ્યવહારમાં રહે છે, તેમ જ તેઓ પણ રહે છે.

Verse 13

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः / इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, તેમાંથી દરેકનું વિસ્તરણ નવ હજાર યોજન છે. તેમના મધ્યમાં ઇલાવૃત છે અને ઇલાવૃતના કેન્દ્રમાં ઊંચો મેરુ પર્વત ઊભો છે.

Verse 14

मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् / इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः / विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः

ત્યાં મેરુના ચારેય દિશામાં ઇલાવૃત નવ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે. હે મહાભાગો, તે પ્રદેશમાં મેરુના આધારસ્તંભ સમાન ચાર પર્વતો રચાયેલા છે, જે દસ હજાર યોજન ઊંચા છે.

Verse 15

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः / विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः

પૂર્વે મન્દર, દક્ષિણમાં ગંધમાદન; પશ્ચિમ તરફ વિપુલ અને ઉત્તરે સુપાર્શ્વ—એવું પરંપરાથી સ્મરાય છે.

Verse 16

कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च / जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः

તેમામાં કદંબ, જંબૂ, પીપળ અને વડવૃક્ષ છે. હે મહર્ષિઓ, એ જ જંબૂ વૃક્ષ જંબૂદ્વીપ નામનું કારણ છે.

Verse 17

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च / पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

તે જંબૂ વૃક્ષનાં ફળો મહાગજ જેટલાં વિશાળ છે; તે સર્વત્ર પડી પર્વતની પીઠ પર અથડાઈ તૂટી-વિખેરાઈ જાય છે।

Verse 18

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै / सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः

તે જંબૂના રસથી ત્યાં ‘જંબૂનદી’ નામની નદી પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાંથી ધારા વહે છે અને ત્યાંના નિવાસીઓ તે જળ પીવે છે।

Verse 19

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः / तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते

તે (પાવન રસ/જળ) પીવાથી ત્યાં સ્થિર મનવાળા મનુષ્યોને ન વધારે પરસેવો થાય, ન દુર્ગંધ, ન વૃદ્ધાવસ્થા, અને ન ઇન્દ્રિયક્ષય થાય।

Verse 20

तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता / जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

તે નદીકાંઠાની માટી પવનથી સારી રીતે સૂકાઈ ‘જાંબૂનદ’ નામનું સોનું બને છે; તે સિદ્ધોના આભૂષણ માટે યોગ્ય છે।

Verse 21

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे / वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મેરુના પૂર્વે ભદ્રાશ્વ-વર્ષ અને પશ્ચિમે કેતુમાલ-વર્ષ છે; આ બંનેની વચ્ચે ઇલાવૃત સ્થિત છે।

Verse 22

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् / वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्

પૂર્વ દિશામાં ચૈત્રરથ વન છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન. પશ્ચિમમાં વૈભ્રાજ અને ઉત્તરમાં સવિતૃ (સૂર્ય)નું વન જાણવું.

Verse 23

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् / सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा

અરુણોદ, મહાભદ્ર, અસિતોદ અને માનસ—આ ચાર સરોવરો સદા દેવપૂજા તથા દેવનિવાસ માટે યોગ્ય છે.

Verse 24

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा / वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः

તેમજ સીતાંત અને કુમુદ્વાન, કુરુરી અને માલ્યવાન; તેમજ વૈકંક, મણિશૈલ અને ઋક્ષવાન—આ પર્વતોમાં ઉત્તમ છે.

Verse 25

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा / वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः / इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः

મહાનીલ, રુચક, સબિંદુ અને મંદર; તેમજ વેણુમાંશ, મેઘ અને દેવપર્વત નિષધ—આ દેવોએ રચેલા સિદ્ધોના નિવાસસ્થાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 26

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः / त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा

અરુણોદ સરોવરનાં પૂર્વમાં કેસરાચલ પર્વત છે; તેમજ ત્રિકૂટશિખર, પતંગ અને રુચક નામનાં પર્વતો પણ છે.

Verse 27

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः / समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्

નિષધ, વસુધારા, કલિંગ અને શુભ ત્રિશિખ; તેમજ સમૂલ, ફરી વસુધારા, અને સાનુમાન સહિત કુરવ—આ અહીં ઉલ્લેખિત પ્રસિદ્ધ પ્રદેશો/પર્વતો છે.

Verse 28

ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः / एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः

તામ્રાત, વિશાલ, કુમુદ અને વેણુર્વત; તેમજ એકશૃંગ, મહાશૈલ, ગજશૈલ અને પિશાચક—આ પણ પુણ્ય ભૂગોળ-પરંપરામાં પ્રસિદ્ધ પર્વતો છે.

Verse 29

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः / इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः

પછી પંચશૈલ, કૈલાસ અને હિમવાન—પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ. આ દેવચરિત, અત્યંત મહાન ઉત્તમ પર્વતો છે, દેવતાઓના નિવાસરૂપે પ્રસિદ્ધ।

Verse 30

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः / शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः

મહાભદ્ર સરોવરનાં દક્ષિણમાં કેસરાચલ, શિખિવાસ, વૈદૂર્ય, કપિલ અને ગંધમાદન પર્વતો સ્થિત છે.

Verse 31

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः / सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च

તથા જારુધિ અને સુગંધિ; શ્રીશૃંગ નામનો ઉત્તમ પર્વત; અને સુપાર્શ્વ તથા સુપક્ષ; તેમજ કંક અને કપિલ—આ પણ અહીં વર્ણિત પર્વતો છે.

Verse 32

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः / अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा

પિન્જર, ભદ્રશૈલ, સુરસ અને મહાબલ; તેમ જ અંજન અને મધુમાન; તથા કુમુદ અને મુકુટ—આ પણ મહાપર્વતોમાં ગણાય છે.

Verse 33

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च / पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः

તેમ જ સહસ્રશિખર; તેમજ પાંડુર અને કૃષ્ણ; પારિજાત નામનો મહાશૈલ, અને કપિલોદક—આ પણ વર્ણિત છે.

Verse 34

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च / एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः

સુષેણ, પુણ્ડરીક અને મહામેઘ—આ પર્વતરાજ છે; સિદ્ધો અને ગંધર્વો તેમને સેવે અને વંદે છે.

Verse 35

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः / शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः

અસિતોદ સરોવરનાં પશ્ચિમે કેસરાચલ છે; અને શંખકૂટ, વૃષભ, હંસ તથા ઊંચો નાગ—આ પણ (શિખરો) છે.

Verse 36

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च / पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा / मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च

કાલાઞ્જન, શુક્રશૈલ, નીલ અને કમલ; પુષ્પક અને સુમેઘ; વારાહ અને વિરજા; તેમજ મયૂર, કપિલ અને મહાકપિલ—આ પ્રસિદ્ધ પર્વતો છે.

Verse 37

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः / सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः

આ રીતે દેવ, ગંધર્વ અને સિદ્ધોના સમૂહોથી સદા નિષેવિત એવા આ કેસરાચલ પર્વતો અહીં પવિત્ર માનસ સરોવરના ઉત્તરે સ્થિત છે।

Verse 38

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् / सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च

આ મુખ્ય પર્વતમાળાઓની વચ્ચે ક્રમશઃ આંતરિક ખીણો, સરોવરો અને વનો પણ આવેલાં છે।

Verse 39

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः / प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः

ત્યાં બ્રહ્મભાવથી ભાવિત ચિત્તવાળા મુનિઓ અને સિદ્ધો વસે છે; તેઓ પ્રસન્ન, રજોગુણ શાંત થયેલા અને સર્વ દુઃખથી વિમુક્ત છે।