Adhyaya 39

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः / त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં અષ્ટાત્રિંશ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, હવે હું સંક્ષેપમાં તમને આ ત્રૈલોક્યનું માન કહું છું; વિસ્તારે કહેવું શક્ય નથી।

Verse 2

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः / जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः

ભૂર્લોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને ત્યારબાદ મહર્લોક; તેમજ જનলোক, તપોલોક અને સત્યલોક—આ બધા લોક અંડ (બ્રહ્માંડ)માંથી ઉત્પન્ન થયેલા માનવામાં આવે છે।

Verse 3

सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते / तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः

હે દ્વિજપુંગવો! સૂર્ય અને ચંદ્રના કિરણો જેટલા સુધી પ્રકાશ ફેલાવે છે, પુરાણમાં એટલી જ હદ સુધી ભૂર્લોક કહેવાયો છે।

Verse 4

यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् / भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु

ભૂર્લોક જેટલો વિસ્તૃત છે, વર્તુળાકાર પરિમાણે જેટલો છે, તેટલો જ ભુવર્લોક પણ—ભાસ્કરમંડળના પ્રમાણ અનુસાર—માનવામાં આવે છે।

Verse 5

ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः / स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः

સૂર્યમંડળના ઉપર આકાશમાં ધ્રુવતારા સુધી જે પ્રદેશ સ્થિત છે, તે સ્વર્લોક કહેવાય છે; ત્યાં વાયુના પરિભ્રમણ-માર્ગો (નેમિઓ) સ્થાપિત છે।

Verse 6

आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः / संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः

‘આવહ’ અને ‘પ્રવહ’, તેમજ શ્રેષ્ઠ ‘અનુવહ’; પછી ‘સંવહ’ અને ‘વિવહ’; અને એના ઉપર ‘પરાવહ’ કહેવાય છે—આ વાયુના મુખ્ય વિભાગો છે।

Verse 7

तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः / भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्

તેમજ વાયુના પ્રદેશના ઉપર ‘પરિવહ’ છે, જેને સાત નેમિઓ (પરિધિઓ) છે. અને ભૂમિથી એક લાખ યોજન દૂર સૂર્યનું મંડળ સ્થિત છે।

Verse 8

लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते

ચંદ્રનું મંડળ પણ એક લાખ (યોજન) પરિમાણનું સ્મરિત છે; અને સમગ્ર નક્ષત્રમંડળ તે જ પ્રમાણથી પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 9

द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् / तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः

હે વિપ્રો! નક્ષત્રમંડળથી બે લાખ ઉપર બુધ સ્થિત છે. એટલાં જ પ્રમાણના વિસ્તારમાં બુધના ઉપર શુક્ર (ઉશના) પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 10

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः / लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

શુક્રના સમાન પ્રમાણ મુજબ અઙ્ગારક (મંગળ) પણ સ્થિર છે. ભૌમ (મંગળ)થી બે લાખ અંતરે દેવપુરોહિત બૃહસ્પતિ સ્થિત છે.

Verse 11

सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् / सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते

ગુરુના મંડળથી બે લાખ આગળ શૌરી (શનિ) ગ્રહમંડળમાં સ્થિત છે. અને તેનાથી એક લાખ આગળ સપ્તર્ષિ-મંડળ પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 12

ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः / मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः / तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

સપ્તર્ષિ-મંડળથી ઉપર એક લાખ અંતરે ધ્રુવ સ્થિત છે. ધ્રુવ જ સમગ્ર જ્યોતિશ્ચક્રનો અચલ ધુરા-રૂપ આધાર છે. ત્યાં ધર્મસ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુ-નારાયણ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 13

नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः / त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

સવિતા (સૂર્ય)નો વ્યાસ નવ હજાર યોજન કહેવાયો છે. અને તેના મંડળના પ્રમાણ અનુસાર તેનો વિસ્તાર ત્રણ ગણો માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 14

द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः / तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति

તે માપના દ્વિગુણ તરીકે ચંદ્રનો વિસ્તાર કહેવાય છે. અને સ્વર્ભાનુ (રાહુ) તે બંને સમાન બની નીચે તરફ સરકતો ગતિ કરે છે.

Verse 15

अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः / स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

પૃથ્વીની છાયા પર આધાર રાખીને એક મંડલાકાર રૂપ ઉત્પન્ન થાય છે. અને સ્વર્ભાનુ (રાહુ)નું ત્રીજું વિશાળ સ્થાન છે, જે તમોમય સ્વભાવનું છે.

Verse 16

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते / भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભાર્ગવ (શુક્ર)નું પ્રમાણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. અને બૃહસ્પતિ (ગુરુ)ને ભાર્ગવ કરતાં એક પાદ ઓછો જાણવો.

Verse 17

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

બૃહસ્પતિની તુલનામાં રાહુ અને શનિ—બંને—એક પાદ ઓછા કહેવાય છે. અને વિસ્તાર તથા મંડલના કારણે બુધ તે બંને કરતાં પણ એક પાદ ઓછો કહેવાય છે.

Verse 18

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै / बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा

અહીં જે તેજસ્વી રૂપો તારા અને નક્ષત્ર તરીકે ઓળખાય છે, તેમનો વિસ્તાર અને મંડલ-પરિમાણ પણ બુધ સમાન કહેવાય છે.

Verse 19

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

તારા અને નક્ષત્રરૂપો પરસ્પર ક્રમે ક્રમે ઓછા અંતરે સ્થિત છે. તેમની પરસ્પર દૂરી યોજનમાં પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બસો એમ કહેવાય છે.

Verse 20

सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु / योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

બધા આવરણોમાં સૌથી નીચાં તારકમંડળો અર્ધ યોજન પરિમાણનાં છે; એથી નાનું કશું કહેવાતું નથી.

Verse 21

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

તેમના ઉપર દૂરગામી ત્રણ ગ્રહો છે—સૌર (શનૈશ્ચર), અઙ્ગિરા (બૃહસ્પતિ) અને વક્ર (મંગળ). તેઓ મંદ ગતિ ધરાવે છે એમ જાણવું.

Verse 22

तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः / सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

તેમના નીચે ફરી ચાર અન્ય મહાગ્રહો—સૂર્ય, સૌમ્ય (ચંદ્ર), બુધ અને ભાર్గવ (શુક્ર)। તેઓ ઝડપી ગતિથી ગમન કરે છે.

Verse 23

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् / तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

જ્યારે કિરણમય સૂર્ય દક્ષિણાયન માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે તે સર્વ ગ્રહોની અપેક્ષાએ નીચે તરફ (અધસ્તાત્) આગળ વધે છે.

Verse 24

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

વિસ્તીર્ણ મંડળ રચીને તેના ઉપર શશી (ચંદ્ર) ગતિ કરે છે; અને સોમના ઉપર સમગ્ર નક્ષત્રમંડળ વિસ્તરીને આગળ પ્રસરે છે।

Verse 25

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः

નક્ષત્રોના ઉપર બુધ સ્થિત છે; બુધના ઉપર ભાર્ગવ (શુક્ર) છે. ભાર્ગવના ઉપર ‘વક્ર’ નામનો ગ્રહ છે, અને વક્રના ઉપર બૃહસ્પતિ છે।

Verse 26

तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

તેના ઉપર શનૈશ્ચર (શનિ)નું મંડળ છે; તેના ઉપર સપ્તર્ષિ-મંડળ છે. અને તે સાત ઋષિઓના પણ ઉપર ધ્રુવ સ્થિર રીતે સ્થિત છે।

Verse 27

योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव / ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ભાસ્કરનો રથ નવ સહસ્ર યોજનનો છે; અને ઈષાદંડ (ધુરા) તેનું દ્વિગુણ કહેવાય છે।

Verse 28

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु / योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

તેનો અક્ષ (ધુરો) સાત કોટિ અને વધારાના નિયુત યોજનોનો છે; અને એ જ અક્ષ પર ચક્ર દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 29

त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके / संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

ત્રણ નાભિ, પાંચ પરિભ્રમણ અને છ નેમિ ધરાવતું, અક્ષય સ્વરૂપ આ કાળચક્ર સંવત્સર-પ્રમાણરૂપે સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 30

चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः / पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! વિવસ્વાન સૂર્યદેવનો બીજો અક્ષ ચાલીસ હજાર પ્રમાણનો છે; અને રથમાં તેના ઉપરાંત સાડા પાંચ હજાર વધુ પણ છે।

Verse 31

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः / ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु

બન્ને બાજુના અક્ષનું પ્રમાણ બે અર્ધ-યુગ (અર્ધ-યોક) ના પ્રમાણ સમાન માનવું. અક્ષ એક અર્ધ-યુગ જેટલો નાનો છે; અને તેને રથના ધ્રુવાધારમાં સ્થિર કરવો.

Verse 32

द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले / हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत

બીજા અક્ષ પર તે ચક્ર માનસાચલ પર્વત પર સ્થિત છે. અને સાત અશ્વો છે—તે સાત છંદો છે; તેમના નામ જાણો।

Verse 33

गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च / अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः

ગાયત્રી, બૃહતી, ઉષ્ણિક્, જગતી અને પંક્તિ; તેમજ અનુષ્ટુપ્ અને ત્રિષ્ટુપ્—આ છંદો હરી (વિષ્ણુ) ના ‘હરય’ તરીકે ઘોષિત છે।

Verse 34

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी / दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे

માનસ સરોવર ઉપર પૂર્વ દિશામાં ‘માહેન્દ્રી’ નામની મહાપુરી સ્થિત છે; દક્ષિણમાં યમની પુરી અને પશ્ચિમમાં વરુણની નગરી છે.

Verse 35

उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत / अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्

હવે સોમ (ચંદ્ર) ના ઉત્તર તરફ આવેલા પ્રદેશો/નગરોના નામ ક્રમે જાણો—અમરાવતી, સંયમની, સુખા અને વિભા.

Verse 36

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः

દક્ષિણ દિશાની સીમાએ પહોંચીને તે છૂટેલા બાણની જેમ ઝડપથી સરકે છે; જ્યોતિષોના ચક્રને ધારણ કરીને દેવદેવ પ્રજાપતિ આકાશીય ચક્રને આગળ ધપાવે છે.

Verse 37

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः / सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्

હે વિપ્રેન્દ્ર! સૂર્ય દિવસના મધ્યમાં સર્વકાળ સ્થિત રહે છે; અને સપ્તદ્વીપો માટે તે રાત્રિમધ્યના બિંદુ સામે રહી કાળમાન નિયમિત કરે છે.

Verse 38

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे / अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च

ઉદય અને અસ્ત સમયે જ નહીં, પરંતુ સર્વકાળ તે સીધા સામે રહે છે; સર્વ દિશાઓમાં અને તેવી જ રીતે દરેક વિદિશામાં પણ.

Verse 39

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः / करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

હે દ્વિજ મુનિઓ, જેમ કુંભારનું ચક્ર ચારે તરફ ફરતું રહે છે, તેમ આ જગત ઈશ્વરના અધિન ફરતું રહે છે; તે મેદિનીને ગતિમાન કરીને દિવસ અને તેમ જ રાત ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 40

दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् / त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः

સૂર્યના કિરણોથી આ સમગ્ર ભુવનત્રય ભરાઈને સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તેથી હે મુનિપુંગવો, સદ્ભાવનાવાનોએ લોકોમાં તેને ‘ત્રૈલોક્ય’ કહી વર્ણવ્યું છે।

Verse 41

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः / भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

સમગ્ર ત્રિલોકનું મૂળ આદિત્ય જ છે—એમાં સંશય નથી; તેની પાસેથી દેવ, અસુર અને માનવ સહિત આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 42

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् / द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्

જે સર્વલોકવ્યાપી તેજ સર્વ તેજસ્વીઓની પૂર્ણ દ્યુતિ છે, તે તેજથી રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) અને ચંદ્ર, તેમજ વિપ્રશ્રેષ્ઠો અને સ્વર્ગવાસીઓ પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 43

सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः / सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्

તે સર્વાત્મા, સર્વલોકેશ્વર, મહાદેવ અને પ્રજાપતિ છે; નિશ્ચયે સૂર્ય જ ત્રિલોકનું મૂળ અને પરમ દૈવત છે।

Verse 44

द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः / निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः

એ જ રીતે બીજા બાર આદિત્યો છે—જે દેવો લોકવ્યવસ્થાના અધિકારી છે. તેઓ તે પદના કાર્યો નિભાવે છે; તેઓ તેના અંશ, વિષ્ણુમૂર્તિરૂપ છે.

Verse 45

सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः / यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्

ગંધર્વ, દેવ, ઉરગ (નાગ), કિન્નર અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ—બધા સહસ્રકિરણ સૂર્યને નમસ્કાર કરે છે. અને દ્વિજશ્રેષ્ઠો વિવિધ યજ્ઞોથી તે પુરાણની આરાધના કરે છે, જે છંદોમય અને બ્રહ્મમય છે.