Adhyaya 38
Dvīpa-Varṣa Vibhāga and the Priyavrata–Agnīdhra Lineage (Cosmic Geography and Royal Succession)
પાછલા અધ્યાયના અંતે નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સૂતને જગત્-મંડળનું નિશ્ચિત વર્ણન માંગે છે—દ્વીપો, સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ અને દિવ્ય વ્યવસ્થા. સૂત વિષ્ણુનું સ્મરણ કરીને સ્વાયંભુવ મનુના પુત્ર પ્રિયવ્રતની વાત કરે છે; તેના પુત્રો સાત દ્વીપોના અધિપતિ બને છે, જેથી રાજસત્તા પણ સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થાનો એક અંગ ઠરે છે. અધ્યાયમાં દ્વીપ-રાજાઓ અને તેમના સાત નામિત વર્ષોનું વર્ણન છે; પછી જંબૂદ્વીપમાં અગ્નીધ્રનું રાજ્ય અને મેરુની આસપાસ આવેલા નવ વિભાગો (વર્ષો)ની ભૂગોળીય સ્થિતિ જણાવાય છે. ત્યારબાદ ધર્મવિચાર—કેટલાક પ્રદેશોમાં દ્વિજોની મુક્તિ વર્ણાશ્રમ-નિયમિત સ્વધર્મ પાલનથી થાય છે એમ કહેવામાં આવે છે. પછી વંશાવળી: નાભિથી ઋષભ, જેમનું વૈરાગ્ય અને યોગસિદ્ધિ પાશુપત-સદૃશ અનુભૂતિ સાથે રાજત્વથી સંન્યાસ તરફનો આદર્શ માર્ગ દર્શાવે છે. ભરત અને આગળના રાજાઓ સુધી વંશ ચાલે છે, જેથી આગામી અધ્યાયોમાં ભૂગોળવર્ણન અને ધર્મયુક્ત રાજ્યનું મુક્તિ સાથેનું જોડાણ દૃઢ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पुर्वविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तास्तु मुनयो नैमिषीया महामतिम् / पप्रच्छुरुत्तरं सूतं पृथिव्यादिविनिर्णयम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં સત્તત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—આ રીતે સંબોધિત નૈમિષીય મુનિઓએ નિશ્ચિત ઉત્તર ઇચ્છી મહામતિ સૂતને પૃથ્વી આદિ તત્ત્વોના નિર્ધારણ વિષે પૂછ્યું।
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः / इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, તમે સ્વયંભૂની શુભ સૃષ્ટિ વર્ણવી છે. હવે અમે આ ત્રિલોકના મંડળ, એટલે તેની રચના-વ્યવસ્થા, સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 3
यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्वताः / वनानि सरितः सूर्यग्रहाणां स्थितिरेव च
જેટલા સાગર અને દ્વીપો છે, એટલાં જ વર્ષો (પ્રદેશો) અને પર્વતો છે; તેમ જ વનો અને નદીઓ છે, તથા સૂર્ય અને ગ્રહોની નિશ્ચિત સ્થિતિ અને ક્રમ પણ છે।
Verse 4
यदाधारमिदं कृत्स्नं येषां पृथ्वी पुरा त्वियम् / नृपाणां तत्समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि
હે સૂત! જેમના આધાર પર આ સર્વ જગત સ્થિર હતું, અને જેમના દ્વારા આ પૃથ્વી પૂર્વકાળે ધારિત હતી—એવા રાજાઓનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરવું તને યોગ્ય છે।
Verse 5
सूत उवाच वक्ष्ये देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे / नमस्कृत्वाप्रमेयाय यदुक्तं तेन धीमता
સૂત બોલ્યા—દેવોના આદિદેવ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ, અપ્રમેય વિષ્ણુને નમસ્કાર કરીને, તે ધીમાને જે કહ્યું છે તે હું હવે કહું છું।
Verse 6
स्वायंभुवस्य तु मनोः प्रागुक्तो यः प्रियव्रतः / पुत्रस्तस्याभवन् पुत्राः प्रजापतिसमा दश
પૂર્વે ઉલ્લેખિત પ્રિયવ્રત સ્વાયંભુવ મનુનો પુત્ર હતો. તેના પરથી દસ પુત્રો જન્મ્યા, જે પ્રજાપતિઓ સમાન સૃષ્ટિશક્તિ અને મહિમાવાળા હતા।
Verse 7
अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा / मेधा मेधातिथिर्हव्यः सवनः पुत्र एव च
અગ્નીધ્ર અને અગ્નિબાહુ; તેમજ વપુષ્માન અને દ્યુતિમાન; (અને) મેધા, મેધાતિથિ, હવ્ય તથા સવન—આ પણ તેના પુત્રો હતા।
Verse 8
ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां महाबलपराक्रमः / धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः
તેમામાં દસમો જ્યોતિષ્માન્ હતો—મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત. તે ધર્માત્મા, દાનનિરત અને સર્વભૂતો પ્રત્યે કરુણાસભર હતો.
Verse 9
मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः / जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्
પરંતુ મેધાગ્નિબાહુના ત્રણ પુત્રો યોગપરાયણ હતા. તેઓ પૂર્વજન્મસ્મરણવાળા મહાભાગ હતા; તેમણે રાજ્યમાં મન ન લગાવ્યું.
Verse 10
प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद् वै सप्तद्वीपेषु सप्त तान् / जम्बुद्वीपेश्वरं पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः
રાજા પ્રિયવ્રતે નિશ્ચયે તે સાતને સાત દ્વીપોમાં શાસક તરીકે અભિષેક કર્યા. અને રાજાએ પોતાના પુત્ર અગ્નીધ્રને જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ બનાવ્યો.
Verse 11
प्लक्ष्द्वीपेश्वरश्चैव तेन मेधातिथिः कृतः / शाल्मलेशं वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान्
તેણે મેધાતિથિને પ્લક્ષદ્વીપનો અધિપતિ બનાવ્યો. અને વપુષ્મંતને શાલ્મલદ્વીપનો નરેન્દ્ર તરીકે અભિષેક કર્યો.
Verse 12
ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः / द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्
પ્રભુએ જ્યોતિષ્મંતને કુશદ્વીપમાં રાજા બનાવ્યો. અને દ્યુતિમંતને ક્રૌંચદ્વીપમાં રાજા તરીકે નિમણૂક કરી.
Verse 13
शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः / पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं च प्रजापतिः
પ્રિયવ્રતે શાકદ્વીપના ઈશ્વર તરીકે હવ્યને નિયુક્ત કર્યો; અને પ્રજાપતિએ પુષ્કરદ્વીપના અધિપતિ તરીકે સવનને સ્થાપ્યો।
Verse 14
पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत् / धातिकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ
પુષ્કરમાં સવનને પણ મહાવીત નામનો પુત્ર થયો; અને ધાતિકી પણ—આ બંને તેના પુત્રો, સદ્ગુણવંત સંતાન ધરાવનારામાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 15
महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः / नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्डमुच्यते
તે મહાત્માના નામથી તે પ્રદેશ ‘મહાવીત’ તરીકે સ્મરાય છે; અને ધાતકીના નામથી તે વિભાગ ‘ધાતકીખંડ’ કહેવાય છે।
Verse 16
शाकद्वीपेश्वरस्याथ हव्यस्याप्यभवन् सुताः / जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः / कुसुमोत्तरो ऽथ मोदाकिः सप्तमः स्यान्महाद्रुमः
શાકદ્વીપના અધિપતિ હવ્યના પુત્રો—જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીચક, કુસુમોત્તર અને મોદાકી; સાતમો ‘મહાદ્રુમ’ કહેવાયો।
Verse 17
जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम्
જલદના નામથી પ્રથમ વર્ષ ‘જલદ’ કહેવાય છે; કુમારના નામથી ‘કૌમાર’ અને ત્રીજું ‘સુકુમારક’ પણ કહેવાય છે।
Verse 18
मणीचकं चतुर्थं तु पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदाकं षष्ठमित्युक्तं सप्तमं तु महाद्रुमम्
‘મણીચક’ ચોથું પવિત્ર સ્થાન તરીકે ઘોષિત છે; પાંચમું ‘કુસુમોત્તર’. ‘મોદાક’ છઠ્ઠું કહેવાય છે અને સાતમું ‘મહાદ્રુમ’ સ્મૃત છે.
Verse 19
क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि सुता द्युतिमतो ऽभवन् / कुशलः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु मनोहरः
ક્રૌંચદ્વીપના અધિપતિની પુત્રી દ્યુતિમાનની પત્ની બની. તેમના પુત્રોમાં પહેલો કુશલ અને બીજો મનોહર હતો.
Verse 20
उष्णस्तृतीयः संप्रोक्तश्चतुर्थः प्रवरः स्मृतः / अन्धकारो मुनिश्चैव दुन्दुभिश्चैव सप्तमः / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
ત્રીજું (પ્રદેશ/શાસક) ‘ઉષ્ણ’ તરીકે ઘોષિત છે; ચોથું ‘પ્રવર’ સ્મૃત છે. ‘અંધકાર’, ‘મુનિ’ અને ‘દુન્દુભિ’ પણ નામ છે; તેમાં ‘દુન્દુભિ’ સાતમું. ક્રૌંચદ્વીપમાં તેમના નામોથી ઓળખાતા શુભ પ્રદેશો છે.
Verse 21
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन् महौजसः / उद्भेदो वेणुमांश्चैवाश्वरथो लम्बनो धृतिः / षष्ठः प्रभाकारश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः
કુશદ્વીપમાં જ્યોતિષ્મતના સાત મહાતેજસ્વી અને મહાબળવાન પુત્રો હતા—ઉદ્ભેદ, વેણુમાંશ, અશ્વરથ, લંબન, ધૃતિ; છઠ્ઠો પ્રભાકાર અને સાતમો કપિલ સ્મૃત છે.
Verse 22
स्वनामचिह्नितान् यत्र तथा वर्षाणि सुव्रताः / ज्ञेयानि सप्त तान्येषु द्वीपेष्वेवं न यो मतः
હે સુવ્રતજન, તે દ્વીપોમાં ‘વર્ષ’ કહેવાતા પ્રદેશો પોતાના પોતાના નામોથી ચિહ્નિત છે; તેમને સાત જાણો. દ્વીપો વિષે આ જ નિશ્ચિત મત છે.
Verse 23
शाल्मलद्वीपनाथस्य सुताश्चासन् वपुष्मतः / श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतौ मानसश्चैव सप्तमः सुप्रभो मतः
શાલ્મલદ્વીપના તેજસ્વી અધિપતિમાંથી સાત યશસ્વી પુત્રો જન્મ્યા—શ્વેત, હરિત, જીમૂત, રોહિત, વૈદ્યૂત, માનસ અને સાતમો સુપ્રભ નામે પ્રસિદ્ધ।
Verse 24
प्लक्षद्वीपेश्वरस्यापि सप्त मेधातिथेः सुताः / ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां शिशिरश्च सुखोदयः / आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा
પ્લક્ષદ્વીપના શાસક મેધાતિથિના સાત પુત્રો હતા—તેમામાં જેઠો શાંતભય; અને શિશિર, સુખોદય, આનંદ, શિવ, ક્ષેમક તથા ધ્રુવ।
Verse 25
प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै / वर्णाश्रमविभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः
પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે પ્રદેશોમાં તથા શાકદ્વીપની સીમા નજીકના દેશોમાં પણ, વર્ણ-આશ્રમના વિભાગ મુજબ જે સ્વધર્મ છે—તે જ દ્વિજોની મુક્તિ માટે જાણવો।
Verse 26
जम्बुद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रास्त्वासन् महाबलाः / अग्नीध्रस्य द्विजश्रेष्ठास्तन्नामानि निबोधत
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જંબુદ્વીપના અધિપતિ અગ્નીધ્રના મહાબળવાન પુત્રો હતા; હવે તેમના નામો સાંભળો।
Verse 27
नाभिः किंपुरुषश्चैव तथा हरिरिलावृतः / रम्यो हिरण्वांश्च कुरुर्भद्राश्वः केतुमाहलकः
નાભિ, કિમ્પુરુષ, હરિ અને ઇલાવૃત; તેમજ રમ્ય, હિરણ્વાન, કુરુ, ભદ્રાશ્વ અને કેતુમાહલક—આ જ જંબુદ્વીપના નવ વિભાગ કહેવાયા છે।
Verse 28
जम्बुद्वीपेश्वरो राजा स चाग्नीध्रो महामतिः / विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः
જંબૂદ્વીપના અધિપતિ મહામતિ રાજા અગ્નીધ્રે તેને નવ ભાગમાં વહેંચી, ન્યાયોચિત ક્રમથી ફરી તેમને અર્પણ કર્યું।
Verse 29
नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाह्वं प्रददौ पुनः / हेमकूटं ततो वर्षं ददौ किंपुरुषाय तु
નાભિના દક્ષિણમાં ‘હિમાહ્વ’ નામનું વર્ષ ફરી આપ્યું; અને ત્યારબાદ ‘હેમકૂટ’ વર્ષ કિમ્પુરુષને અર્પણ કર્યું।
Verse 30
तृतीयं नैषधं वर्षं हरये दत्तवान् पिता / इलावृताय प्रददौ मेरुमध्यमिलावृतम्
પિતાએ ત્રીજું ‘નૈષધ’ વર્ષ હરયને આપ્યું; અને મેરુના મધ્યમાં આવેલું ‘ઇલાવૃત’ ઇલાવૃતને જ અર્પણ કર્યું।
Verse 31
नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता / श्वेतं यदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते
પિતાએ નીલાચલાશ્રિત વર્ષ રમ્યાને આપ્યું; અને ઉત્તરનું ‘શ્વેત’ વર્ષ પિતાએ હિરણ્વતને અર્પણ કર્યું।
Verse 32
यदुत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरुवे ददौ / मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत् / गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्
શૃંગવતના ઉત્તરનું વર્ષ તેણે કુરુને આપ્યું; મેરુના પૂર્વનું વર્ષ ભદ્રાશ્વને સોંપ્યું; અને ગંધમાદન-વર્ષ કેતુમાલને અર્પણ કર્યું।
Verse 33
वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषिच्य नराधिपः / संसारकष्टतां ज्ञात्वा तपस्तेपे वनं गतः
તે વર્ષો વીતી ગયા પછી નરાધિપે પોતાના પુત્રોને રાજ્યાભિષેક કર્યો; અને સંસારની દુઃખમય કષ્ટતા જાણી વનમાં જઈ તપશ્ચર્યા કરી।
Verse 34
हिमाह्वयं तु यस्यैतन्नाभेरासीन्महात्मनः / तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महाद्युतिः
મહાત્મા નાભિનો ‘હિમાહ્વય’ નામે પ્રસિદ્ધ એવો પ્રદેશ હતો; અને મરુદેવીથી તેને મહાદ્યુતિ પુત્ર ઋષભ જન્મ્યો।
Verse 35
ऋषभाद् भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः / सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः / वानप्रस्थाश्रमं गत्वा तपस्तेपे यथाविधि
ઋષભથી ભરત જન્મ્યો—તે વીર હતો અને સો પુત્રોમાં જ્યેષ્ઠ હતો. પછી પૃથ્વીપતિ ઋષભે ભરતનો રાજ્યાભિષેક કરીને વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરી વિધિ મુજબ તપશ્ચર્યા કરી।
Verse 36
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः / ज्ञानयोगरतो भूत्वा महापाशुपतो ऽभवत्
તપશ્ચર્યાથી અત્યંત ક્ષીણ થઈ તેની નસો ઊભરી આવી; અને જ્ઞાનયોગમાં રત થઈ તે મહાપાશુપત—પશુપતિ શિવનો પરમ સિદ્ધ ભક્ત—બન્યો।
Verse 37
सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः / सुमतेस्तैजसस्तस्मादिन्द्रिद्युम्नो व्यजायत
ભરતનો પુત્ર સુમતિ હતો, જે પરમ ધાર્મિક હતો. સુમતિથી તૈજસ જન્મ્યો અને તૈજસથી ઇન્દ્રિદ્યુમ્ન ઉત્પન્ન થયો।
Verse 38
परमेष्ठी सुतस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः / प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
પરમેષ્ઠીમાંથી એ જ વંશમાં પ્રતીહાર જન્મ્યો. તેના પુત્રનો જન્મ થયો, જે ‘પ્રતિહર્તા’ નામે વિખ્યાત થયો.
Verse 39
भवस्तस्मादथोद्गीथः प्रस्तावस्तत्सुतो ऽभवत् / पृथुस्ततस्ततो रक्तो रक्तस्यापि गयः सुतः
તેથી ભવ જન્મ્યો; ભવમાંથી ઉદ્ગીથ થયો. તેનો પુત્ર પ્રસ્તાવ થયો. પછી પૃથુ, ત્યારબાદ રક્ત, અને રક્તનો પુત્ર ગય થયો.
Verse 40
नरो गयस्य तनयस्तस्य पुत्रो विराडभूत् / तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
ગયનો પુત્ર નર; તેનો પુત્ર વિરાટ થયો. તેની પાસેથી ધીમાન અને મહાપરાક્રમી પુત્ર મહાવીર્ય જન્મ્યો.
Verse 41
महान्तो ऽपि ततश्चाभूद् भौवनस्तत्सुतो ऽभवत् / त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
પછી મહાન જન્મ્યો; તેનો પુત્ર ભૌવન થયો. ભૌવનમાંથી ત્વષ્ટા, અને ત્વષ્ટામાંથી વિરજ પ્રસિદ્ધ થયો. વિરજનો પુત્ર રજસ થયો.
Verse 42
शतजिद् रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं द्विजाः / तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतिरिति स्मृतः
હે દ્વિજોએ! રજસનો પુત્ર શતજિત જન્મ્યો અને તેને સો પુત્રો થયા. તેમાં મુખ્ય અને બલવાન ‘વિશ્વજ્યોતિ’ નામે સ્મરાય છે.
Verse 43
आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम् / असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिन्दमम्
દેવ બ્રહ્માની આરાધના કરીને ક્ષેમક નામના રાજાએ એક પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો—જે ધર્મજ્ઞ, મહાબાહુ અને શત્રુદમન કરનાર હતો।
Verse 44
एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः / एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा
આ પ્રાચીન કાળના રાજાઓ મહાસત્ત્વવાન અને મહાતેજસ્વી હતા; અને તેમના વંશમાં જન્મેલા રાજાઓએ પણ પૂર્વકালে આ પૃથ્વીનું શાસન અને ભોગ કર્યું।
Frequently Asked Questions
It frames the earth as a mandala of seven dvīpas, each with seven varṣas named after their rulers/sons, and then gives a focused, Meru-centered account of Jambūdvīpa divided into nine varṣas allotted to Agnīdhra’s sons—linking geography to dynastic stewardship.
Mokṣa is presented as accessible through disciplined svadharma—properly lived according to varṇa and āśrama—especially for the twice-born in specified regions, while the royal narrative simultaneously models the renunciant culmination of dharma in Ṛṣabha’s austerity and yogic attainment.
The chapter uses Ṛṣabha’s post-kingship austerity to illustrate a shared liberative horizon where Śiva-oriented ascetic-yogic ideals (Pāśupata) can function within a broadly Vaiṣṇava cosmological narrative—an early signal of the Kurma Purāṇa’s samanvaya.