Adhyaya 30
Oṅkāra-Liṅga and the Secret Pañcāyatana Liṅgas of Kāśī: Kṛttivāseśvara-Māhātmya
કાશી-તીર્થના પ્રસંગમાં સૂત કહે છે કે વ્યાસ શિષ્યો સાથે વિશાળ ઓંકાર-લિંગ પાસે જાય છે; તે પ્રણવસ્વરૂપ છે અને શુદ્ધિ તથા મુક્તિનું પ્રત્યક્ષ સાધન તરીકે સ્તુત છે. અધ્યાય ઓંકાર-લિંગને પંચાયતન-પૂજામાં પ્રગટ થતી ‘પરવિદ્યા’ અને પાશુપત ‘પંચાર્થ’ (શાંતિ/અતીતત્વ, જ્ઞાન, પ્રકટતા-શક્તિ, પ્રતિષ્ઠા, સંહાર)નું અધિષ્ઠાન ગણાવે છે. પછી વારાણસીના ગુપ્ત ભૂગોળમાં પાંચ ગુપ્ત લિંગો—કૃત્તિવાસેશ્વર, મધ્યમેશ્વર, વિશ્વેશ્વર, ઓંકાર અને કપર્દેશ્વર—શિવકૃપાથી જ જાણી શકાય એવા જણાવે છે. વ્યાસ કૃત્તિવાસેશ્વર પાસે જઈ ત્યાંની ઉત્પત્તિકથા સાંભળે છે—પૂજક બ્રાહ્મણોને મારવા ઉદ્યત ગજરુપ દૈત્યનો વધ કર્યા પછી શિવ ‘કૃત્તિ-વાસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. અંતે કાશીની વિશેષ મોક્ષ-પરંપરા કહે છે: કૃત્તિવાસમાં અચલ શરણ લેવાથી એક જ જન્મમાં મુક્તિ મળે; સિદ્ધો, રુદ્રો અને શતરુદ્રીય વૈદિક પાઠ તેની સાક્ષી છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे एकोनत्रिशो ऽध्यायः सूत उवाच स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुर्द्वैपायनो मुनिः / जगाम विपुलं लिङ्गमोङ्कारं मुक्तिदायकम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ત્રિંશ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—શિષ્યોથી ઘેરાયેલા ધીમાન ગુરુ મુનિ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) મુક્તિદાયક વિશાળ ઓંકાર-લિંગ પાસે ગયા।
Verse 2
तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः / प्रोवाच तस्य माहात्म्यं मुनीनां भावितात्मनाम्
ત્યાં શિષ્યો સાથે મહાદેવની આરાધના કરીને, મહામુનિએ ભાવિતાત્મા મુનિઓને તેમના માહાત્મ્યનું વર્ણન કર્યું।
Verse 3
इदं तद् विमलं लिङ्गमोङ्कारं नाम शोभनम् / अस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
આ જ તે નિર્મળ લિંગ છે, શુભ ‘ઓંકાર’ નામે વિખ્યાત; તેનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 4
एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चयतनमुत्तमम् / सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्
આ પરતર જ્ઞાન છે—ઉત્તમ પંચાયતન-ઉપાસના. વિદ્વાન ઋષિઓ તેને નિત્ય સેવે છે; વારાણસીમાં તે મુક્તિ આપે છે.
Verse 5
अत्र साक्षान्महादेवः पञ्चायतनविग्रहः / रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः
અહીં સాక్షાત્ મહાદેવ પંચાયતન-વિગ્રહરૂપે પ્રગટ છે. અહીં ભગવાન રુદ્ર રમે છે; તે જ જીવોને અપવર્ગ (પરમ મુક્તિ) આપે છે.
Verse 6
यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थमिति शब्द्यते / तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम्
જે પાશુપત જ્ઞાન ‘પંચાર્થ’ તરીકે કહેવાય છે, તે જ આ નિર્મળ લિંગ છે, જે ઓંકારમાં સ્થિત છે.
Verse 7
शान्त्यतीता तथा शान्तिर्विद्या चैव परा कला / प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पञ्चार्थं लिङ्गमैश्वरम्
શાંતિથી પરની અવસ્થા અને શાંતિ; તેમજ વિદ્યા અને પરા કલા; અને પ્રતિષ્ઠા તથા નિવૃત્તિ—આ પાંચ ઈશ્વરલિંગના પંચાર્થ છે.
Verse 8
पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम् / ओङ्कारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते
જે લિંગ બ્રહ્મા આદિ પાંચ દેવતાઓનું સદા આશ્રય છે અને ઓંકારનો બોધ કરાવે છે, તેને પંચાયતન કહેવામાં આવે છે.
Verse 9
संस्मरेदैश्वरं लिङ्गं पञ्चायतनमव्ययम् / देहान्ते तत्परं ज्योतिरानन्दं विशते बुधः
બુદ્ધિમાન સાધક સદા ઈશ્વરના અવિનાશી પંચાયતન-લિંગનું સ્મરણ કરે. દેહાંત સમયે તેમાં સંપૂર્ણ તન્મય થઈ તે આનંદસ્વરૂપ તેજોમય જ્યોતિમાં પ્રવેશે છે.
Verse 10
अत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा / उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम्
અહીં પ્રાચીન કાળમાં દેવર્ષિઓ, સિદ્ધો તથા બ્રહ્મર્ષિઓએ ઈશાન દેવની ઉપાસના કરીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 11
मत्स्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम् / गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओङ्कारेश्वरमुत्तमम्
મત્સ્યોદરીના કાંઠે પુણ્ય, અતિ ગુપ્ત અને શુભ તીર્થસ્થાન છે. હે વિપ્રેન્દ્રો, તે ગોચર્મમાત્ર જેટલું હોવા છતાં એ જ ઓંકારેશ્વરનું ઉત્તમ ધામ છે.
Verse 12
कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गः मध्यमेश्वरमुत्तमम् / विश्वेश्वरं तथोङ्कारं कपर्देश्वरमेव च
(અહીંના) શિવલિંગો આ છે—કૃત્તિવાસેશ્વર, ઉત્તમ મધ્યમેશ્વર, વિશ્વેશ્વર, તેમજ ઓંકાર, અને કપર્દેશ્વર પણ.
Verse 13
एतानि गुह्यलिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः / न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्
હે દ્વિજોત્તમો, વારાણસીમાં આ ગુહ્ય લિંગો છે; શંભુ (શિવ)ની અનુગ્રહ-કૃપા વિના અહીં કોઈ પણ તેમને યથાર્થ જાણતો નથી.
Verse 14
एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः
આવું કહી પરાશરપુત્ર મહામુનિ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન શૂલધારી દેવના કૃત્તિવાસેશ્વર લિંગના દર્શન માટે પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 15
समभ्यर्च्य तथा शिष्यैर्माहात्म्यं कृत्तिवाससः / कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः
પછી શિષ્યો સાથે વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાને કૃત્તિવાસ (શિવ)નું માહાત્મ્ય શિષ્યોને સંભળાવ્યું।
Verse 16
अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् / ब्राह्मणान् हन्तुमायातो ये ऽत्र नित्यमुपासते
આ જ સ્થાને પ્રાચીનકાળે એક દૈત્ય હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને અહીં નજીક આવ્યો; અહીં નિત્ય ઉપાસના કરનારા બ્રાહ્મણોને મારવા તે આવ્યો હતો।
Verse 17
तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः / रक्षणार्थं द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તેમના લિંગમાંથી ત્રિનેત્ર મહાદેવ રક્ષણાર્થે પ્રગટ થયા; કારણ કે તેઓ ભક્તવત્સલ છે, ઉપાસકો પ્રત્યે સદા સ્નેહાળ છે।
Verse 18
हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः / वसस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः
હાથીરૂપ ધારણ કરેલા તે દૈત્યને હરએ અવમાનનાથી પોતાના શૂલથી વધ કર્યો અને તેની ખાલને વસ્ત્ર બનાવી; તેથી તેઓ કૃત્તિવાસેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા।
Verse 19
अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः / तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत् परमं पदम्
અહીં મુનિશ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; અને એ જ શરીરથી તેઓ પરમ પદ (પરમ ધામ) પહોંચ્યા।
Verse 20
विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवाये च प्रकीर्तिताः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः
દિવ્ય વિદ્યાઓ, વિદ્યેશ્વરો, રુદ્રગણ અને ‘શિવ’ તરીકે પ્રકીર્તિત શિવગણો—કૃત્તિવાસેશ્વરના લિંગને નિત્ય આવરીને ત્યાં સ્થિત રહે છે।
Verse 21
ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः / कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः
કલિયુગ ભયંકર અને અધર્મથી ભરપૂર છે એમ જાણીને લોકો કૃત્તિવાસને છોડતા નથી; તેઓ નિઃસંદેહ કૃતાર્થ બને છે।
Verse 22
जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो ऽन्यत्राप्यते न वा / एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते
અન્યત્ર હજાર જન્મોથી મોક્ષ મળે—અથવા ન પણ મળે; પરંતુ કૃત્તિવાસમાં એક જ જન્મમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 23
आलयः सर्वसिद्धानामेतत् स्थानं वदन्ति हि / गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना
તેઓ કહે છે કે આ સ્થાન સર્વ સિદ્ધોનું આલય છે; દેવદેવ મહાદેવ શંભુએ તેને ગુપ્ત રાખી રક્ષિત કર્યું છે।
Verse 24
युगे युगे ह्यत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारागाः / उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्
યુગે યુગે અહીં દમનશીલ, વેદપારંગત બ્રાહ્મણો મહાદેવની ઉપાસના કરે છે અને શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે.
Verse 25
स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम् / ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्
તેઓ સતત કૃત્તિવાસ એવા ત્ર્યંબક દેવની સ્તુતિ કરે છે અને હૃદયમાં સર્વાંતર્યામી સ્થાણુ-રૂપ શિવનું ધ્યાન કરે છે.
Verse 26
गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः / तेषामथैकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः
વારાણસીમાં વસતા તે વિપ્રો વિષે સિદ્ધો પવિત્ર ગીતો ગાય છે; જે કૃત્તિવાસને શરણ માની પ્રપન્ન થયા, તેમને એક જ ભવમાં મુક્તિ મળે છે.
Verse 27
संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म / ध्याने समाधाय जपन्ति रुद्रं ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम्
જગતમાં સર્વેને ઇચ્છનીય, અતિ દુર્લભ બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મ પામી યતિઓ ધ્યાન-સમાધિમાં સ્થિર રહી રુદ્રનો જપ કરે છે અને ચિત્તમાં મહેશનું ધ્યાન કરે છે.
Verse 28
आराधयन्ति प्रभुमीशितारं वाराणसीमध्यगता मुनिन्द्राः / यजन्ति यज्ञैरभिसंधिहीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्
વારાણસીના મધ્યમાં નિવાસ કરતા મુનિન્દ્રો પ્રભુ પરમેશ્વરની આરાધના કરે છે; નિષ્કામ ભાવથી યજ્ઞ કરે છે, રુદ્રની સ્તુતિ કરે છે અને શંભુને પ્રણામ કરે છે.
Verse 29
नमो भवायामलयोगधाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् / स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम्
નિર્મળ યોગધામ એવા ભવને નમસ્કાર. હું પ્રાચીન ગિરિશ સ્થાણુની શરણ લઈ છું. હૃદયમાં નિવાસ કરનાર રુદ્રનું સ્મરણ કરું છું; અનેકરૂપ ધારણ કરનાર મહાદેવને ઓળખું છું.
Frequently Asked Questions
It presents the liṅga as the stainless, radiant form of Oṃ itself—both a sacred emblem and a metaphysical disclosure—where remembrance purifies sin and devotion culminates in entry into blissful light.
It is the fivefold sanctuary in which Mahādeva is manifest as the refuge of five deities (beginning with Brahmā) and as a liberating mode of worship tied to the meaning of Oṃ.
Kṛttivāseśvara, Madhyameśvara, Viśveśvara, Oṅkāra, and Kapardeśvara—stated to be truly known only through Śambhu’s grace.
The chapter emphasizes Īśvara as the inner presence (Sthāṇu within the heart) and the goal of final release; liberation is portrayed as entering radiant bliss through exclusive devotion and contemplative establishment in that inner Lord.