Adhyaya 29
Avimukta-Māhātmya — Vyāsa in Vārāṇasī and Śiva’s Secret Teaching of Liberation
વ્યાસ વારાણસી પહોંચીને ગંગાતટે વિશ્વેશ્વરની પૂજા કરે છે. ત્યાંના ઋષિઓ તેમને સન્માન આપી મહાદેવમૂલક, પાપનાશક મોક્ષધર્મનું ઉપદેશ માંગે છે. જૈમિની ધ્યાન, ધર્મ, સાંખ્ય-યોગ, તપ, અહિંસા, સત્ય, સંન્યાસ, દાન, તીર્થસેવા અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ—આ બધામાં કયું મુખ્ય અને કોઈ વધુ ગુહ્ય રહસ્ય હોય તો જણાવવા વિનંતી કરે છે. વ્યાસ પ્રાચીન પ્રકાશન કહે છે—મેરુ પર દેવીના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે શિવ કહે છે કે પરમ રહસ્ય ‘અવિમુક્ત’ એટલે કાશી; આ શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે જ્યાં કર્મ અક્ષય બને છે, પાપ ક્ષય પામે છે અને સમાજે બહિષ્કૃત કરેલાં લોકોને પણ મુક્તિ મળે છે. કાશીમાં મૃત્યુ નરકથી બચાવી પરમ પદ આપે છે; અન્ય તીર્થોનું વર્ણન કરીને પણ શિવ કાશીને સર્વોચ્ચ ગણાવે છે, ત્યાં ગંગાની વિશેષ શક્તિ અને કાશીમાં સિદ્ધ ધર્મકર્મની દુર્લભતા જણાવે છે. ઉપદેશનો પરિપૂર્ણતા મહાદેવ અંતકાળે આપતા ‘તારક બ્રહ્મ’ સિદ્ધાંતમાં થાય છે, તેમજ યોગથી અવિમુક્તતત્ત્વને ભ્રૂમધ્ય, નાભિ, હૃદય અને મસ્તકમાં અંતર્ન્યાસ કરવાની વાત આવે છે. અંતે વ્યાસ શિષ્યો સાથે કાશીમાં વિહરે છે અને આગળના મોક્ષોપદેશ માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः / किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં અષ્ટાવિંશ અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—દિવ્ય વારાણસીમાં પહોંચીને મહાબુદ્ધિ મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયને શું કર્યું? સાંભળવા અમને ભારે કૌતૂહલ છે।
Verse 2
सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः / पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्
સૂત બોલ્યા—દિવ્ય વારાણસીમાં પહોંચી મહામુનિએ પવિત્ર જળનો સ્પર્શ કરી શુદ્ધિ કરી. પછી જાહ્નવી (ગંગા)ના તટે વિશ્વેશ્વર ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 3
तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै / पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्
તે પવિત્ર મુનિ આવ્યા તે જોઈ ત્યાં નિવાસ કરતા મુનિઓએ મુનિપુંગવ વ્યાસજીનું પૂજન-સન્માન કર્યું।
Verse 4
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः / महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्
બધાએ પ્રણામ કરીને પાપવિનાશક કથાઓ પૂછ્યાં—મહાદેવના આશ્રયવાળી પવિત્ર, અને મોક્ષધર્મના સનાતન સિદ્ધાંતો।
Verse 5
स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः / माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्
પછી સર્વજ્ઞ ભગવન ઋષિએ કહ્યું—દેવોના દેવનું માહાત્મ્ય અને વેદે દર્શાવેલા ધર્મોનું વર્ણન કર્યું।
Verse 6
तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः / पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्
તે મુનીન્દ્રોના મધ્યમાં વ્યાસશિષ્ય મહામુનિ જૈમિનિએ વ્યાસજીને સનાતન ગૂઢ અર્થ વિષે પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 7
जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः / न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा
જૈમિનિએ કહ્યું— હે ભગવન્, મારા આ એક સંશયને તત્ત્વથી છેદવા આપ યોગ્ય છો. હે પરમર્ષિ, આપને કશું અજ્ઞાત નથી.
Verse 8
केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः / अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः
કેટલાક ધ્યાનની પ્રશંસા કરે છે, અને કેટલાક લોકો માત્ર ધર્મને જ શ્રેષ્ઠ કહે છે. અન્ય કેટલાક સાંખ્ય તથા યોગને માને છે, અને બીજા મહર્ષિઓ તપસ્યાને મહત્ત્વ આપે છે.
Verse 9
ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः / अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः
કેટલાક મહર્ષિઓ બ્રહ્મચર્ય અને મૌનને ધર્મ કહે છે. અન્ય કેટલાક અહિંસા અને સત્ય શીખવે છે; અને કેટલાક સન્ન્યાસને જ ધર્મ માને છે.
Verse 10
केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा / तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्
કેટલાક દયાની પ્રશંસા કરે છે, કેટલાક દાન અને અધ્યયનની. કેટલાક તીર્થયાત્રાને શ્રેષ્ઠ કહે છે, અને કેટલાક ઇન્દ્રિયનિગ્રહને વખાણે છે.
Verse 11
किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव / यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि
હે મુનિપુંગવ, આ બધામાં કયું વધુ શ્રેયસ્કર છે તે કહો. અને જો આ સિવાય કોઈ અન્ય ગુહ્ય ઉપદેશ હોય, તો તેને પણ કહેવા આપ અર્હ છો.
Verse 12
श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः / प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्
જૈમિનીના વચન સાંભળી મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) એ વૃષકેતન શિવને પ્રણામ કરી ગંભીર વાણીથી કહ્યું।
Verse 13
साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने / वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः
સાધુ, સાધુ, મહાભાગ મુને! તમે જે પૂછ્યું તે અતિ યોગ્ય છે. હું પરમ-ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય ઉપદેશ કહું છું; અન્ય મહર્ષિઓ પણ સાંભળો।
Verse 14
ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् / गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः
આ સનાતન જ્ઞાન પ્રાચીન કાળે સ્વયં ઈશ્વરે ઉપદેશ્યું હતું. તે ગૂઢ છે; અપ્રાજ્ઞોને અપ્રિય, પરંતુ સૂક્ષ્મ તત્ત્વ જોનારાઓ તેને શ્રદ્ધાથી સેવન કરે છે।
Verse 15
नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः / न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्
અશ્રદ્ધાળુને આ આપવું નહીં, તેમજ પરમેશ્વરના અભક્તને પણ નહીં. વેદદ્વેષીઓમાં શુભ નથી; સર્વ જ્ઞાનોમાં પરમ તત્ત્વ સુધી પહોંચાડતું જ્ઞાન જ ઉત્તમ છે।
Verse 16
मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् / देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
પ્રાચીન કાળે મેરુશિખરે દેવી દિવ્ય આસન પર બિરાજમાન થઈ ત્રિપુરવિનાશક ઈશાન મહાદેવને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 17
देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन / कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
દેવી બોલ્યાં—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, ભક્તોની આર્તિ-નાશક! મનુષ્ય તમને, હે દેવેશ્વર, અચિર સમયમાં કેવી રીતે દર્શન કરે?
Verse 18
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः / आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर
હે શંકર! સાંખ્યયોગ, ધ્યાન, કર્મયોગ તથા વૈદિક કર્મમાર્ગ—અને લોકમાં અન્ય જે સાધનાઓ છે—તે બધાં જ મોટેભાગે ભારે પરિશ્રમવાળા છે.
Verse 19
येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि / दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
જે ઉપાયથી ચિત્તે ભ્રમિત યોગીઓ અને કર્મીઓ પણ, તે સૂક્ષ્મ ભગવાન સર્વ દેહધારીઓને પ્રત્યક્ષ દર્શનીય બને છે.
Verse 20
एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम / हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन
આ પરમ ગુહ્ય જ્ઞાન અત્યંત ગૂઢ છે; બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ જેને સેવા કરે છે. હે કામ અને તેના ગણોના નાશક! સર્વ ભક્તોના હિત માટે તેને કહો.
Verse 21
ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् / वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ઈશ્વરે કહ્યું—આ અનુભૂતિરૂપ વિજ્ઞાન વાણીથી પર છે; અજ્ઞો તેને ત્યજી દે છે. પરમર્ષિઓએ જેમ કહ્યું છે તેમ યથાર્થ તત્ત્વ હું તને કહું છું.
Verse 22
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी / सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
મારી નગરી વારાણસી પરમ ગુહ્યતમ અને અત્યંત ગહન પવિત્ર ક્ષેત્ર છે. તે સર્વ પ્રાણીઓને સંસાર-સમુદ્રથી પાર ઉતારનાર તારિણી છે.
Verse 23
तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः / निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः
ત્યાં, હે મહાદેવી, મારા વ્રતને આસ્થિત ભક્તો વસે છે—તે મહાત્માઓ પરમ નિયમ અને સંયમમાં સ્થિર છે.
Verse 24
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् / ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
અવિમુક્ત સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે; પવિત્ર સ્થાનોમાં પણ તે ઉત્તમ ધામ છે. જ્ઞાનોમાં તે પરમ જ્ઞાન—અવિમુક્ત, જે મારું પરમ પદ છે.
Verse 25
स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च / श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
બીજા પણ પવિત્ર સ્થાનો છે—તીર્થો અને દેવાયતનો—કેટલાક શ્મશાનમાં સ્થિત છે અને કેટલાક દિવ્ય તથા પવિત્ર ભૂમિમાં સ્થિત છે.
Verse 26
भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् / अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा
મારું ધામ ભૂલોક સાથે જોડાયેલું નથી; તે અંતરિક્ષમાં સ્થિત છે. અયુક્ત લોકો તેને નથી જોતા, પરંતુ યોગયુક્ત જન શુદ્ધ ચિત્તથી તેને જુએ છે.
Verse 27
श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् / कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि
આ સ્થાન શ્મશાન તરીકે વિખ્યાત છે અને ‘અવિમુક્ત’ એમ શ્રુતિમાં સાંભળ્યું છે. હે સુન્દરી, અહીં હું કાળરૂપ બની આ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરી તેને પોતાના માં લીન કરું છું।
Verse 28
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम / मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते
હે દેવી, આ સર્વ ગુહ્યોમાં પણ અતિ ગુહ્ય—મારું અતિ પ્રિય ધામ છે. મારા ભક્તો ત્યાં જાય છે; તે સ્થાને પ્રવેશ કરીને તેઓ માત્ર મને જ પ્રવેશે છે।
Verse 29
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् / ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
દાન, જપ, હવનની આહુતિ, ધર્મકાર્યનો પ્રયત્ન, તપ અને જે કંઈ કરાયું હોય—ધ્યાન, શાસ્ત્રાધ્યયન અને જ્ઞાન સહિત—તે સર્વ ત્યાં અક્ષય બને છે।
Verse 30
जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् / अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
હજારો જન્મોમાં પૂર્વસંચિત જે પાપ છે, અવિમુક્તમાં પ્રવેશ કરનારનું તે સર્વ ક્ષય પામી નષ્ટ થાય છે।
Verse 31
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः / स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર—અને જે વર્ણસંકર થયેલા છે; સ્ત્રીઓ, મ્લેચ્છો તથા અન્ય—આ બધા મિશ્ર સમૂહો, પાપયોનિમાં જન્મેલા કહેવાય છે।
Verse 32
कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः / कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
હે વરાનને! અવિમુક્તમાં કીટકો, ચીંટીઓ તથા અન્ય મૃગ-પક્ષીઓ પણ કાળના વશ થઈ મૃત્યુને પામ્યા છે.
Verse 33
चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः / शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः
હે દેવી શિવે! મારી તે પુરીમાં મનુષ્યો રુદ્રલક્ષણોથી યુક્ત જન્મે છે—ચન્દ્રાર્ધમૌલી, ત્રિનેત્ર અને મહાવૃષભવાહન।
Verse 34
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी / ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्
અવિમુક્તમાં મરેલો કોઈ પાપી પણ નરકમાં જતો નથી; કારણ કે ઈશ્વરના અનુગ્રહથી સર્વે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 35
मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् / अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
મોક્ષ અતિ દુર્લભ છે અને સંસાર અતિ ભયંકર છે એમ જાણી મનુષ્યે વારાણસીમાં વસવું જોઈએ—જરૂર પડે તો પથ્થરથી પોતાના પગને મારતાં પણ (પોતાને બાંધીને) ત્યાં રહેવું જોઈએ.
Verse 36
दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि / यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
હે પરમેશ્વરી! તપથી પવિત્ર થયેલા માટે પણ તમે દુર્લભ છો; પરંતુ વિપન્ન માટે તમે જ્યાં ક્યાંય હો ત્યાં સંસારમોચન આપતી શરણ-ગતિ બની જાઓ છો.
Verse 37
प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि / अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः
હે શૈલેન્દ્રનંદિની! આ તત્ત્વજ્ઞાન માત્ર મારા પ્રસાદથી જ જન્મે છે. જે અપ્રબુદ્ધ છે, તેઓ મારી માયાથી મોહીત થઈ મને—પરમ સત્યને—જોઈ શકતા નથી.
Verse 38
अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः / विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः
તમસથી આવૃત મૂઢો અવિમુક્તનું સેવન કરતા નથી. તેઓ મલ, મૂત્ર અને રેતસના મધ્યે—અશુચિ દેહબંધનમાં—વારંવાર વસે છે.
Verse 39
हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति
આઘાત સહેતાં પણ, સૈકડો વિઘ્નોમાં સ્થિર રહેનારો વિદ્વાન પરમ સ્થાનને પામે છે; ત્યાં ગયા પછી શોક કરતો નથી.
Verse 40
जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् / अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् / यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः
જન્મ, મૃત્યુ અને જરા થી મુક્ત થઈ સાધક પરમ શિવાલયને પામે છે. એ જ મોક્ષકાંક્ષીઓની ગતિ છે, જ્યાં ફરી મૃત્યુમાં પરત ફરવું નથી; તેને પામી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે—એવું પંડિતો કહે છે.
Verse 41
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया / प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
દાનથી નહિ, તપથી નહિ, યજ્ઞથી નહિ, અને માત્ર વિદ્યાથી પણ ઉત્તમ ગતિ મળતી નથી; તે તો માત્ર વિમુક્તિ—મુક્તિ—થી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 42
नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः / किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा / भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः
નાનાવર્ણના તથા પતિત સ્થિતિના—ચાંડાલ આદિ જઘન્ય ગણાતા લોકો, જેમના દેહ જાણે પાપો અને વિશેષ મહાપાતકોથી ભરેલા છે—તેમના માટે પણ વિદ્વાનો અવિમુક્ત (કાશી)ને પરમ ઔષધ, સર્વોચ્ચ ઉપાય માને છે।
Verse 43
अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् / अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्
અવિમુક્ત જ પરમ જ્ઞાન છે; અવિમુક્ત જ પરમ પદ છે. અવિમુક્ત જ પરમ તત્ત્વ છે; અવિમુક્ત જ પરમ શિવ સ્વયં છે.
Verse 44
कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये / तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्
જે અવિમુક્તમાં નૈષ્ઠિકી દીક્ષા કરીને વસે છે, તેમને હું તે પરમ જ્ઞાન આપું છું અને અંતે પરમ પદ અર્પું છું.
Verse 45
प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः / केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च
પ્રયાગ, પવિત્ર નૈમિષ, શ્રીશૈલ અને મહાલય; કેદાર, ભદ્રકર્ણ, ગયા અને પુષ્કર પણ—આ બધાં પુણ્ય તીર્થો છે.
Verse 46
कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् / शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् / प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
કુરુક્ષેત્ર, રુદ્રકોટિ, નર્મદા કાંઠે અમ્રાતકેશ્વર; શાલિગ્રામ અને કુબ્જામ્ર; અનુત્તમ કોકામુખ; પ્રભાસ, વિજયેશાન, ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણક—આ બધાં પ્રખ્યાત શ્રેષ્ઠ તીર્થો તરીકે ઘોષિત છે.
Verse 47
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह / न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः
આ પુણ્યસ્થાનો ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે; છતાં ત્યાં મરણ પામનારાઓ વારાણસીમાં દેહત્યાગ કરનારાઓ જેવી પરમ મુક્તિ પામતા નથી।
Verse 48
वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी / प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्
વિશેષ કરીને વારાણસીમાં ત્રિપથગામિની ગંગામાં પ્રવેશ કરીને સ્નાન કરવાથી સૈકડો જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે।
Verse 49
अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः / व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्
અન્યત્ર ગંગા સહેલાઈથી મળે છે, તેમજ શ્રાદ્ધ, દાન, તપ, જપ અને વ્રતો પણ; પરંતુ વારાણસીમાં આ બધું (સિદ્ધરૂપે) અતિ દુર્લભ છે।
Verse 50
यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् / वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः
વારાણસીમાં વસતો મનુષ્ય નિત્ય યજન-હવન કરે, દાન આપે, અમર દેવતાઓની અર્ચના કરે; અને સદા સંયમમાં રહી જાણે વાયુ-આહારથી જ જીવન ધારે।
Verse 51
यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः / वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः
મનુષ્ય પાપી હોય, કપટી હોય કે અધાર્મિક હોય—વારાણસીમાં પહોંચતાં જ તે પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વને પવિત્ર કરે છે।
Verse 52
वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै / सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
જે વારાણસી (કાશી)માં મહાદેવનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરે અને સ્તુતિ કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શિવગણોમાં ગણેશ્વર (ગણોના અધિપતિ) તરીકે જાણીતા થાય છે।
Verse 53
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः / प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना
યોગ અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન વિના—અથવા સંન્યાસ કે અન્ય કોઈ વિશેષ ઉપાય વિના—તે પરમ સ્થાન સહસ્ર જન્મો પછી જ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 54
ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै / ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
દેવોના દેવેશ્વરમાં નિષ્ઠા રાખીને વારાણસી (કાશી)માં વસતા ભક્તો પરમ મોક્ષને ખરેખર એક જ જન્મમાં પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 55
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना / अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्
જ્યાં યોગ તથા જ્ઞાન છે, ત્યાં એક જ જન્મમાં મુક્તિ છે. અવિમુક્ત (કાશી) પ્રાપ્ત કરીને અન્ય કોઈ તપોવનમાં ન જવું જોઈએ।
Verse 56
यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् / तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते
કારણ કે હું તેને કદી ત્યજતો નથી, તેથી તે ‘અવિમુક્ત’ (કદી ન ત્યજાયેલું) તરીકે સ્મરાય છે. આ રહસ્યોમાં પરમ રહસ્ય છે; તેને જાણવાથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 57
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् / या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु
હે સુભ્રુ! જ્ઞાનનિષ્ઠ અને સાધના/કર્મનિષ્ઠ, જે પરમાનંદ ઇચ્છે છે—તેમને માટે શાસ્ત્રે જે ગતિ નિર્ધારિત કરી છે, અવિમુક્તમાં મુક્તભાવથી દેહત્યાગ કરનારને એ જ પરમ ગતિ બને છે।
Verse 58
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः / पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा
અવિમુક્તના દેહમાં જે જે તીર્થો સંપૂર્ણ રીતે કહ્યા છે—તે તમામ સ્થાનોથી પણ કાશીપુરી વારાણસી વધુ શુભ છે।
Verse 59
यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः / व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्
જ્યાં દેહાંત સમયે સ્વયં ઈશ્વર મહાદેવ પ્રત્યક્ષ થઈ ‘તારક બ્રહ્મ’નું ઉપદેશ આપે છે—એ જ સ્થાન ‘અવિમુક્તક’ કહેવાય છે।
Verse 60
यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् / एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
હે દેવી! ‘અવિમુક્ત’ તરીકે શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ જે પરમ તત્ત્વ છે—વારાણસીમાં નિવાસ કરવાથી મનુષ્ય એક જ જન્મમાં તેને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 61
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि / यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
ભ્રૂમધ્ય, નાભિમધ્ય, હૃદય અને મસ્તક-શિખર ખાતે—જેમ અવિમુક્તમાં (મોક્ષદાયિની સન્નિધિ) સ્થિત છે, તેમ જ વારાણસીમાં પણ સ્થિર છે।
Verse 62
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी / तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्
વરણા અને અસી નદીઓની વચ્ચેના પ્રદેશમાં પવિત્ર વારાણસી પુરી છે. ત્યાં જ પરમ તત્ત્વ સદૈવ સ્થિત છે—એ જ નિત્ય ‘અવિમુક્ત’ પાવન ક્ષેત્ર છે।
Verse 63
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति / यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः
વારાણસી કરતાં ઊંચું કોઈ પવિત્ર સ્થાન ન ક્યારેય હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે—જ્યાં સ્વયં નારાયણ દેવ વિરાજે છે અને દેવેશ્વર મહાદેવ પણ દિવ્ય અધિપતિરૂપે ત્યાં છે।
Verse 64
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्
ત્યાં દેવતાઓ—ગંધર્વો, યક્ષો, ઉરગો (નાગો) અને રાક્ષસો સહિત—મને, દેવદેવ અને આદ્ય પિતામહને, સતત ઉપાસે છે।
Verse 65
महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः / वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्
જે મહાપાતકી છે અને જે તેમનાથી પણ વધુ પાપકર્તા છે—તેઓ પણ વારાણસી (કાશી) પહોંચીને પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 66
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् / वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
અતએવ મુક્તિ ઇચ્છનાર સાધકે નિયમપૂર્વક જીવનાંત સુધી ત્યાં જ વસવું જોઈએ; કારણ કે વારાણસીમાં મહાદેવ પાસેથી મુક્તિદાયક જ્ઞાન મેળવી તે બંધનથી મુક્ત થાય છે।
Verse 67
किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः / ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा
પરંતુ પાપથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળાઓને નિશ્ચયે વિઘ્નો થાય છે; તેથી કાયાથી, મનથી અને વાણીથી કદી પાપ ન કરવું।
Verse 68
एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः / अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः
હે સુવ્રતધારીઓ, આ જ વેદો અને પુરાણોનું રહસ્ય છે; અવિમુક્તને આશ્રય કરેલું આ જ્ઞાન તત્ત્વથી કોઈપણ સહેજે જાણતું નથી।
Verse 69
देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् / देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પરમેષ્ઠિગણ સાંભળતા હતા ત્યારે દેવે દેવીને સર્વપાપ-વિનાશક આ ઉપદેશ કહ્યો।
Verse 70
यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः / यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्
જેમ દેવોમાં પુરુષોત્તમ નારાયણ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ ઈશ્વરોમાં ગિરીશ (શિવ) પ્રધાન છે; અને સર્વ સ્થાનોમાં આ સ્થાન જ ઉત્તમ છે।
Verse 71
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि / ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
જેઓએ પૂર્વજન્મમાં જ રુદ્રની વિધિવત્ આરાધના કરી હતી, તેઓ જ પરમ ક્ષેત્ર—અવિમુક્ત, શિવાલય—ને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 72
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः / न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः
કલિયુગના કલ્મષથી ઉત્પન્ન દોષોથી જેમની બુદ્ધિ ઘાયલ થઈ છે, તેઓ પરમેષ્ઠી પરમેશ્વરના તે પરમ ધામને જાણી શકતા નથી।
Verse 73
ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
જે સદા સ્મરણ કરે છે, તેઓ આ પવિત્ર પુરીને પ્રાપ્ત કરે છે; તેમનું પાપ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—શીઘ્ર નાશ પામે છે।
Verse 74
यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः / नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
અહીં નિવાસ કરનારાઓ જે જે પાપ કરે છે, તે સર્વને કાળતનુ દેવ શિવ નાશ કરે છે।
Verse 75
आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् / मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे
મોક્ષ ઇચ્છનારાઓ આ સ્થાનની સેવા-પૂજા કરવા આવે; અહીં મરણ પામનારને ભવસાગરમાં ફરી જન્મ થતો નથી।
Verse 76
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः / योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી મનુષ્યે વારાણસીમાં વસવું જોઈએ—યોગી હોય કે અયોગી, પાપી હોય કે પરમ પુણ્યકર્તા।
Verse 77
न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः / मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
વેદવચનના બળથી, માતા-પિતાના આગ્રહથી કે ગુરુના ઉપદેશથી પણ અવિમુક્તગતિ તરફ લઈ જતો સંકલ્પ કદી ડગમગાવવો નહીં।
Verse 78
सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः / सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહીને, વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન વ્યાસ પોતાના ઉત્તમ શિષ્યો સાથે વારાણસીમાં વિહાર કરવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
It acknowledges multiple disciplines but elevates a ‘most secret’ mokṣa-dharma centered on Avimukta: in Kāśī, worship, japa, dāna, tapas, study, and jñāna become imperishable and culminate in liberation—especially through Śiva’s final transmission of Tāraka Brahman.
Rituals, gifts, austerities, and learning are praised yet declared insufficient for the highest destiny by themselves; the chapter insists the supreme state is obtained through vimukti—realized liberation—granted decisively in Avimukta by Śiva’s grace and saving instruction.
No. It explicitly includes mixed castes, women, mlecchas, and even beings like insects as falling under Kāśī’s Time-power and salvific scope, portraying Avimukta as the ‘supreme medicine’ even for those marked by grave sins.
Other tīrthas are revered, but the chapter claims that dying in them does not yield liberation ‘in the same way’ as dying in Vārāṇasī, where Śiva directly gives Tāraka Brahman and where sin-destruction and perfected religious fruit are said to be uniquely concentrated.