Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः सूत उवाच अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः / तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં ત્રેયોવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—પછી દેવ હૃષીકેશ, ભગવાન પુરુષોત્તમ, પુત્રાર્થે ઘોર તપ કરવા લાગ્યા—તપનું પણ મૂળ નિદાનરૂપ તપ।

Verse 2

स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् / चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्

વિશ્વને ધારણ કરનાર તે, કૃતકૃત્ય હોવા છતાં, પોતાની સ્વેચ્છાથી અવતર્યો; અને વિચરતા વિચરતા પોતાના આત્મસ્વરૂપના મૂળને પ્રગટ કરી ઈશ્વરભાવનું બોધ જગાવતો રહ્યો।

Verse 3

जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् / आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः

પછી તે યોગીઓથી સેવિત અને નાનાવિધ પક્ષીઓથી ગુંજતું મહાત્મા મુનીન્દ્ર ઉપમન્યુના પરમ આશ્રમમાં ગયો।

Verse 4

तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् / शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः

તે દહકતા તેજવાળા પક્ષિરાજ ગરુડ—અતિ તેજસ્વી સુપર્ણ—પર આરુઢ થઈ પ્રગટ થયો; તેના હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા હતા અને વક્ષસ્થળે શુભ શ્રીવત્સચિહ્ન ઝળહળતું હતું।

Verse 5

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्

તે સ્થળ નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું, વિવિધ પુષ્પોથી શોભિત; ઋષિઓના આશ્રમોથી યુક્ત અને વેદઘોષના નાદથી ગુંજતું હતું।

Verse 6

सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् / विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्

તે પ્રદેશ સિંહ, ભાલુ અને શરભોથી ભરેલો, તેમજ વાઘ અને ગજોથી યુક્ત; અને નિર્મળ, મધુર જળવાળા સરોવરોથી વધુ શોભિત હતો।

Verse 7

आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः / ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा

તે સ્થળ નાનાવિધ રમણીય આરામ-ઉપવનોથી યુક્ત, દેવતાઓના શુભ આયતનોથી અલંકૃત; તેમજ ઋષિ, ઋષિપુત્ર અને મહામુનિગણોથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 8

वेदाध्ययनसंपन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः / योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः

તે સ્થાન વેદાધ્યયનમાં નિપુણ અને અગ્નિહોત્ર કરનારાઓ દ્વારા સેવિત છે; તેમજ ધ્યાનમાં રત યોગીઓ દ્વારા પણ, જેમની દૃષ્ટિ નાસાગ્ર પર સ્થિર રહે છે।

Verse 9

उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः / नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः

તે સ્થાન સર્વ તરફથી પુણ્યમય છે અને તત્ત્વદર્શી જ્ઞાનીઓ દ્વારા ઉપેત છે; ચારે બાજુ નદીઓ તેને ઘેરીને પોષે છે, તેમજ જપ કરનારાઓ અને બ્રહ્મવાદીઓ ત્યાં આવતાં રહે છે।

Verse 10

सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः / प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निः शोकैर्निरुपद्रवैः

તે સ્થાન પુણ્ય તપસ્વીઓ દ્વારા સેવિત છે, જે ઈશ્વર-આરાધનામાં તત્પર છે; જે પ્રશાંત, સત્યસંકલ્પી, શોકરહિત અને ઉપદ્રવરહિત છે।

Verse 11

भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः / मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः / सेवितं तापसैर्नित्य ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः

તે સ્થાન સદા એવા તપસ્વીઓ દ્વારા સેવિત છે જેમના સર્વ અંગ ભસ્મથી ધવળ છે અને જે રુદ્રજપમાં પરાયણ છે; તેમજ શુદ્ધ જનોથી—કોઈ મુંડિત, કોઈ જટાધારી, અને કોઈ શિખા તથા જટા બન્ને ધારણ કરનાર—અને જ્ઞાનીઓ તથા દૃઢ બ્રહ્મચારીઓ દ્વારા પણ।

Verse 12

तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते / गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी

ત્યાં તે રમ્ય શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં, સિદ્ધાશ્રમોના વૈભવથી વિભૂષિત સ્થાને, ભગવતી ગંગા નિત્ય વહે છે—પાપનાશિની।

Verse 13

स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् / प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः

વિશ્વાત્મા માધવે તેમને શોધી કાઢીને, કલ્મષરહિત તપસ્વીઓને સાષ્ટાંગ પ્રણામ અને યોગ્ય મધુર વચનો વડે પૂજ્યા।

Verse 14

ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર જગદ્યોનિને જોઈ, ભક્તિયુક્ત થઈ તેમણે યોગીઓના પરમ ગુરુને પ્રણામ કર્યા।

Verse 15

स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् / प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्

હૃદયમાં સનાતનને સ્થાપિત કરીને તેમણે વૈદિક મંત્રોથી સ્તુતિ કરી; અને પરસ્પર અવ્યક્ત—આદિદેવ, મહામુનિ—વિશે વાત કરી।

Verse 16

अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः / अगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्

“આ જ તે એક પરમ ભગવાન—સાક્ષાત્ પર નારાયણ. હવે આ દેવ, પુરાણપુરુષ, સ્વયં પ્રસ્થાન કરે છે।”

Verse 17

अयमेवाव्ययः स्त्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः

એ જ અવ્યય સ્રષ્ટા, સંહર્તા અને રક્ષક છે. અમૂર્ત હોવા છતાં મૂર્તિ ધારણ કરીને, મુનિઓને દર્શવા અહીં આવ્યા છે।

Verse 18

एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः / अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः

તે ધાતા અને વિધાતા છે; સર્વવ્યાપી બની સર્વની નજીક આવે છે. અનાદિ, અક્ષય અને અનંત—તે જ મહાભૂત, પરમેશ્વર મહેશ્વર છે.

Verse 19

श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः / ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः

તેમના વચનો વારંવાર સાંભળી, વાણીથી પર હરી—ગોવિંદ—ઝડપથી તે મહાત્માના નિવાસસ્થાને ગયો.

Verse 20

उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः / चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्

પછી તે યાદવે દરેક તીર્થમાં ભક્તિભાવથી આચમન કરીને શુદ્ધિ પામી, દેવકીપુત્રે દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને તર્પણ કર્યું.

Verse 21

नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः / लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः

નદીઓના કાંઠે મુનીશ્વરોએ સ્થાપેલા તીર્થસ્થાનોમાં, તેણે અમિત તેજવાળા શંભુ (શિવ)ના લિંગોની પૂજા કરી.

Verse 22

दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् / पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः

જ્યાં જ્યાં તેમણે જનાર્દનને આવતાં જોયો, ત્યાંના રહેવાસીઓએ વારંવાર પુષ્પો અને અક્ષતથી તેમની પૂજા કરી.

Verse 23

समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् / तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः

શારઙ્ગ ધનુષ, શંખ અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર તે વાસુદેવને જોઈ, તે શુભ ધામના સર્વ નિવાસીઓ નિશ્ચલ થઈ ઊભા રહ્યા।

Verse 24

यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् / दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुराहिरम्

જેઓ ત્યાં (તેમને) પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છા લઈને આવ્યા હતા, તેમના મનમાં ઉદ્ભવેલા ભાવોને જનાર્દને જોઈ તેમની ઇચ્છિત સિદ્ધિ કરાવી; પછી હરિ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 25

अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्

પછી ગંગામાં સ્નાન કરીને અને દેવતાઓ આદિનું તર્પણ કરીને, શ્રેષ્ઠ પુષ્પો લઈને તે મુનિશ્રેષ્ઠના ગૃહમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 26

दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् / जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्

ભસ્મથી ધૂસરિત દેહ, જટા અને ચીર ધારણ કરનાર, શાંત સ્વભાવવાળા તે યોગિશ્રેષ્ઠને જોઈ તેણે મુનિને શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો।

Verse 27

आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् / आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम्

કૃષ્ણને આવતાં જોઈ તત્ત્વજ્ઞે તેમનું પૂજન કર્યું અને યોગીઓમાં પ્રથમ અતિથિ તરીકે તેમને યોગ્ય આસન પર બેસાડ્યા।

Verse 28

उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् / विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्

તેણે કહ્યું—અમે વિષ્ણુને વાણીની યોનિ, પરમ પદ તરીકે જાણીએ છીએ. તેઓ અવ્યક્ત સ્વરૂપે સ્થિત છે અને અમે તેમના સમક્ષ શિષ્યભાવથી સ્થિત છીએ.

Verse 29

स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः / यद् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः

હે હૃષીકેશ, તમારું સ્વાગત છે. અમારા તપ ફળ્યા, કારણ કે સాక్షાત્ વિશ્વાત્મા વિષ્ણુ સ્વયં મારા ગૃહે આવ્યા છે.

Verse 30

त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः / तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्

યત્નશીલ મુનિઓ—સાધનામાં રત યોગીઓ પણ—તમને દર્શન કરી શકતા નથી. તો એવા આપનું અહીં આગમન કયા કારણે થયું?

Verse 31

श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः / व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्

ઉપમન્યુના તે વચનો સાંભળી ભગવાન કેશિમર્દન, મહાયોગી, તેને પ્રણામ કરીને ઉત્તરરૂપે બોલ્યા.

Verse 32

श्रीकृष्ण उवाच भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् / संप्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભગવન, કૃત્તિવાસ ધારણ કરનાર ગિરીશનું દર્શન કરવા હું ઇચ્છું છું. ભગવદ્દર્શનની ઉત્કંઠાથી હું તમારા સ્થાને આવ્યો છું.

Verse 33

कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः / मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्

યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન ઈશ કેવી રીતે પ્રત્યક્ષ થશે? અને હું કેટલા સમય પછી, ક્યાં, ઉમાપતિ શિવના દર્શન કરીશ?

Verse 34

इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः / भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः

આ રીતે પૂછતાં ભગવાને કહ્યું—“પરમેશ્વર ખરેખર દર્શન આપે છે; ભક્તિથી અને ઉગ્ર તપથી. તેથી અહીં તેને પ્રયત્નપૂર્વક આચરો.”

Verse 35

इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये

અહીં બ્રહ્મવાદી શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દેવદેવ ઈશ્વરનું ધ્યાન કરે છે; અને અહીં જપ કરનાર તથા તપસ્વીઓ પણ તે દેવની ઉપાસના કરતાં વસે છે.

Verse 36

इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः / क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः

અહીં ભગવાન વૃષભધ્વજ (શિવ) પત્ની સહિત વિવિધ ભૂતગણો સાથે ક્રીડા કરે છે અને સિદ્ધ યોગીઓથી પરિભ્રમિત રહે છે.

Verse 37

इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः

આ જ આશ્રમમાં પ્રાચીન કાળે ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠે રુદ્રને ઉદ્દેશીને અત્યંત કઠોર તપ કર્યું; અને મહેશ્વર પાસેથી યોગ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 38

इहैव भगवान् व्यसः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम्

આ જ લોકમાં ભગવાન વ્યાસ—કૃષ્ણદ્વૈપાયન પ્રભુ—પરમ જ્ઞાનનું દર્શન કરીને ઈશ્વરોના ઈશ્વર શ્રીઈશ્વરને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 39

इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः / अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता

અહીં આ રમ્ય શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં ભક્તિયુક્ત સુરભીએ કપર્દિન (શિવ) માટે તપ કર્યું અને રુદ્ર પાસેથી વરરૂપે પુત્રોને પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 40

इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् / दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः

હે શ્રીમાન! અહીં પૂર્વકાળે કાળથી ભયભીત દેવતાઓએ મહેશ્વર હરનું દર્શન કર્યું; તેમને જોઈ તેઓ નિર્ભય બની શાંતિ અને પરમ નિવૃતિને પામ્યા।

Verse 41

इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः / लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्

અહીં મહાદેવની આરાધના કરીને તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ સાવર્ણિએ પરમ યોગ પ્રાપ્ત કર્યો અને ગ્રંથકારત્વની ઉત્તમ સિદ્ધિ પણ મેળવી।

Verse 42

प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः / पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु

તે દ્વિજ મુનિએ શુભ સંહિતાની રચના કરીને, મહાપુણ્યદાયી પૌરાણિક પરંપરાને યોગ્ય દ્વિજ શિષ્યોમાં પ્રવર્તિત કરી।

Verse 43

इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः / महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः / द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम

અહીં જ સંહિતાને જોઈ કાપેય શાંશપાયને તે જ નિયોગથી મહાદેવ માટે આ પૌરાણિક ગ્રંથ રચ્યો. હે પુરુષોત્તમ, તેમાં ચોક્કસ બાર હજાર શ્લોકો છે.

Verse 44

इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा / वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् / इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्

અહીં જ આ પુણ્યમય પુરાણ—‘વાયવીયોત્તર’ નામે, અઠ્ઠાવીસ હજારથી થોડા વધુ શ્લોકોવાળું અને વેદસંમિત—પ્રચારમાં આવ્યું; અને શાંશપાયનના વચનરૂપે શિષ્યોએ અહીં જ તેને પ્રસિદ્ધ કર્યું.

Verse 45

याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् / चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्

અહીં જ મહાયોગી યાજ્ઞવલ્ક્યે તપસ્યાના બળથી હર (શિવ)નું દર્શન કરીને, તેમની આજ્ઞાથી અનુત્તમ યોગશાસ્ત્ર રચ્યું.

Verse 46

इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः / शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः

અહીં જ પૂર્વકાળમાં ભૃગુએ પરમ તપ કર્યું; અને મહેશ્વર પાસેથી પુત્રરૂપે શુક્રને પ્રાપ્ત કર્યો—યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠ શુક્રને.

Verse 47

तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् / द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्

અતએવ અહીં જ દેવેશ મહેશ્વર માટે તપ અને સાધના કરીને, તું વિશ્વેશ્વર—ઉગ્ર, ભીમ, કપર્દી (જટાધારી શિવ)—નું દર્શન કરવા યોગ્ય છે.

Verse 48

एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः / व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे

આ રીતે કહી મહામુનિ ઉપમન્યુએ અક્લિષ્ટ કર્મવાળા શ્રીકૃષ્ણને જ્ઞાન આપ્યું; પાશુપત વ્રત અને તેનું યોગ-અનુશાસન પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 49

स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः / तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः

તે મુનિવર્યના વચનથી સંબોધિત મધુસૂદન ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો; પ્રભુએ એ જ સ્થાને તપસ્યા દ્વારા દેવ રુદ્રની આરાધના કરી।

Verse 50

भस्मौद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः / जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः

સર્વ અંગે ભસ્મ લપેટી, મુંડિત મસ્તક અને વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરીને, શિવમાં એકાગ્ર મન રાખી તે અવિરત રુદ્રનામ જપતો રહ્યો।

Verse 51

ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः / अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ, અર્ધચંદ્રભૂષિત મહાદેવ દેવીসহ આકાશમાં મહેશ્વરરૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 52

किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् / शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श

તેણે દેવીসহ મહાદેવને જોયા—કિરીટધારી, ગદાધારી, અદ્ભુત માળાથી અલંકૃત; પિનાક અને ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર દેવદેવ, જેમના અંગો વ્યાઘ્રચર્મવસ્ત્રથી આવૃત હતા।

Verse 53

परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् / समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्त्रसूर्यप्रतिमं ददर्श

તેણે ત્રિનેત્ર પ્રભુને જોયા—હાથમાં પરશુ ધારણ કરેલ, સર્વ અંગ નૃસિંહચર્મથી આવૃત; મહાન્ પ્રણવ ‘ઓં’ ઉચ્ચારતા, સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી।

Verse 54

प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् / अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श

તેણે પોતાના સમક્ષ શંભુને જોયા—સર્વાધિપતિ, પ્રાચીન પુરુષ, સનાતન; યોગી અને પરમ શાસક, પ્રાણેશ્વર; અણુથી પણ અણુ, અનંત શક્તિવાન।

Verse 55

न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः / प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श

જેનાં પ્રભાવને દેવતાઓ—પિતામહ પણ—પૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી; ન ઇન્દ્ર, ન અગ્નિ, ન વરુણ, ન મૃત્યુ. જે રુદ્રની શક્તિ આજેય વર્ણાય છે, તેને તેણે આદિદેવ રૂપે સમક્ષ જોયા।

Verse 56

तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् / स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम्

ત્યારે તેણે ગિરીશના ડાબા ભાગે પોતાનું જ આત્મસ્વરૂપ જોયું—અવ્યક્ત, અનંતરૂપ—જે અનેક વચનો દ્વારા ઈશ્વરની સ્તુતિ કરતું હતું; શંખ, અસિ અને ચક્ર ધારણ કરેલા હસ્તોવાળો આદ્ય।

Verse 57

कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श / स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम्

હાથ જોડીને તેણે દક્ષિણ તરફ સુરેશ—પિતામહ બ્રહ્માને—જોયા, જે હંસ પર આરૂઢ હતા; દિવ્ય લોકમાં સ્થિત લોકગુરુ, ઈશ્વરની પરમ મહિમાનું સ્તવન કરતા હતા।

Verse 58

गणेश्वरानर्कसहस्त्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् / त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारमग्निपतिमं सशाखम्

ત્યારે તેણે ત્રિલોકને ધારણ કરનાર પ્રભુના સમક્ષ સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી ગણેશ્વરોને, નંદીશ્વર આદિ અમિત પ્રભાવશાળી ગણો સહિત જોયા; અને અગ્નિ સમ પ્રજ્વલિત, પોતાના અનુચરો સહિત દેવસેનાપતિ કુમાર (સ્કંદ) ને પણ દર્શન કર્યો।

Verse 59

मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् / पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श

તેણે મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, દક્ષ અને કણ્વને જોયા; પછી પરાશરને, ત્યારપછી વસિષ્ઠને, અને સ્વાયંભુવ મનુને પણ જોયા।

Verse 60

तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः / प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य

ઉદાર બુદ્ધિવાળા વિષ્ણુએ અંજલિ બાંધી અમરોમાં અગ્રણી પ્રભુની પવિત્ર મંત્રોથી સ્તુતિ કરી; અને દેવી સહિત ગિરીશ (શિવ)ને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને, પોતાના આત્મામાં જ તે પરમાત્માનું ચિંતન કર્યું।

Verse 61

श्रीकृष्ण उवाच नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति / तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— હે શાશ્વત, સર્વયોનિ! તમને નમસ્કાર. ઋષિઓ તમને બ્રહ્માના પણ અધિપતિ કહે છે. તપ, સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ બધું, હે પ્રભુ, સંતો તમને જ સર્વરૂપ માને છે।

Verse 62

त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः / प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद- सत्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्

તમે જ બ્રહ્મા, તમે જ હરિ (વિષ્ણુ); તમે જ વિશ્વયોનિ અગ્નિ, તમે જ સંહર્તા, અને તમે જ સૂર્યમંડળમાં અધિવાસ કરો છો. તમે જ પ્રાણ છો, અને હુતવહ (અગ્નિ) તથા વાસવ (ઇન્દ્ર) આદિ ભેદશક્તિરૂપે પ્રગટ થાઓ છો; હે દેવેશ ઈશ! એકમાત્ર તમને જ હું શરણ સ્વીકારું છું।

Verse 63

सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् / वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्

સાંખ્યજન તમને ગુણાતીત, એકરસ સ્વરૂપ કહે છે; યોગીઓ હૃદયસ્થ તમને સતત ઉપાસે છે. વેદો અહીં તમને રુદ્ર અને અગ્નિ તરીકે પ્રગટ કરે છે. હે દેવેશ, હું માત્ર તમારું જ શરણ લઉં છું.

Verse 64

त्वात्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः / सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात्

તમારા ચરણોમાં એક ફૂલ—અથવા એક પાન પણ—અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે. સિદ્ધ યોગીઓ દ્વારા સેવિત તમારા પદયુગળનું સ્મરણ માત્ર, તમારી કૃપાથી, સર્વ પાપ દૂર કરે છે.

Verse 65

यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् / स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवंविश्वेश्वरन्तंशिवम्

જેનુ નિર્મળ તત્ત્વ સર્વ ભેદથી રહિત થઈ હૃદયમાં સ્થિત છે—અનંત જ્યોતિ, એક, અચલ, પરમ સત્ય, સર્વવ્યાપી. જેને અનાદિ-મધ્ય-નિધન રહિત શાશ્વત ધામ કહે છે, જેના પરથી આ જગત સતત જન્મે છે—તે વિશ્વેશ્વર શિવ, સત્યવૈભવને હું નિત્ય શરણ માનું છું.

Verse 66

ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे / महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः

ઓં નીલકંઠને, ત્રિનેત્રને અને વેગવાન પ્રભુને નમસ્કાર. હે મહાદેવ, હું નિત્ય તમને પ્રણામ કરું છું; ઈશાન અધિપતિને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 67

नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने / नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने

પિનાકધારી તમને નમસ્કાર; મુંડમાલાધારી, દંડધારીને નમસ્કાર. વજ્રહસ્તને નમસ્કાર; દિગંબર તપસ્વી અને જટાધારી પ્રભુને નમસ્કાર.

Verse 68

नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे / नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे

ભૈરવનાદ કરનાર, કાળરૂપ દંષ્ટ્રાધારી પ્રભુને નમસ્કાર. નાગને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર, અગ્નિમય વીર્યવાળા તમને પ્રણામ.

Verse 69

नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः / नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः

હે ગિરીશ, તમને નમસ્કાર; ‘સ્વાહા’કારરૂપે રહેનાર તમને પ્રણામ. મુક્ત અট্টહાસવાળા તમને નમસ્કાર; ભીમ, ભયંકર સ્વરૂપને વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 70

नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने / नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे

કામનાનો નાશ કરનારને નમસ્કાર; કાળને પણ દમન કરનારને પ્રણામ. ભૈરવવેષધારીને નમો; નિષંગ (ખડ્ગ) ધારણ કરનાર હરને નમસ્કાર.

Verse 71

नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः

ત્ર્યંબક, ત્રિનેત્રધારી પ્રભુને નમસ્કાર; કૃત્તિવાસ, ચર્મવસ્ત્રધારીને પ્રણામ. અંબિકાધિપતિને નમો; સર્વ જીવોના પતિ પશુપતિને નમસ્કાર.

Verse 72

नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः / नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने

વ્યോമરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; વ્યોમાધિપતિને પ્રણામ. નર-નારી શરીર ધારણ કરનારને નમો; સાંખ્ય અને યોગના પ્રવર્તકને નમસ્કાર.

Verse 73

नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने / कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

દેવોના નાથ, દેવો દ્વારા અનુસરાતા લિંગધારી તમને નમસ્કાર. હે કુમાર-ગુરુ, હે દેવદેવ! તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 74

तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे / मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः

હે તમઃસ્વરૂપ યજ્ઞાધિપતિ, તમને નમસ્કાર; હે મહાન બ્રહ્મચારી, તમને નમસ્કાર. હે મહાબળવાન મૃગવ્યાધ, અને હે બ્રહ્માધિપતિ, તમને પ્રણામ.

Verse 75

नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः / योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः

પરમ હંસ, સર્વવ્યાપી વિશ્વસ્વરૂપ, જગત્મોહન—તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે યોગી, યોગથી જ ગમ્ય, અને તમારી યોગમાયાને પણ પ્રણામ.

Verse 76

नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च / कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः

હે પ્રાણોના પાલક, અને ઘંટાનાદપ્રિય, તમને નમસ્કાર. હે કપાલધારી પ્રભુ, તમને નમસ્કાર; હે જ્યોતિઓના પતિ, તમને પ્રણામ.

Verse 77

नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः / मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर

નમો નમઃ, તમને નમસ્કાર; ફરી ફરી નમો નમઃ. હે પરમેશ્વર, સર્વાત્મા બનીને મારા ઇચ્છિત કામ્યફળો સંપૂર્ણ રીતે પ્રસાદ કરો.

Verse 78

एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः / पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्

આ રીતે ભક્તિપૂર્વક દેવેશની સ્તુતિ કરીને, હે વિપ્રો, તે માધવ દેવદેવ અને દેવદેવી—બન્નેના ચરણોમાં દંડવત્ થઈ સંપૂર્ણ રીતે પડી ગયો।

Verse 79

उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् / बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिः स्वनः

પછી ભગવાન સોમએ કેશિનિષૂદન કૃષ્ણને ઊભો કરાવી, મેઘગંભીર ગર્જના સમા સ્વરથી, તેને મધુર વચન કહ્યાં।

Verse 80

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय / त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह

હે પુન્ડરીકાક્ષ, હે અવ્યય પ્રભુ! તું તપ શા માટે કર્યો? આ લોકમાં ઇચ્છુકોને સર્વ કામનાઓ આપનાર દાતા તો તું જ છે.

Verse 81

त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया / नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम

તું જ મારી પરમ મૂર્તિ છે, ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ. હે તાત, હે પુરુષોત્તમ! તારા માટે અપ્રાપ્ત એવું કશું જ નથી.

Verse 82

वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् / महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव

હે કેશવ! તું પોતાના યોગથી નારાયણ—અનંત—ને જાણે છે; તે પરમાત્મા અને પરમેશ્વર છે—એ જ મહાદેવ, મહાયોગી, યોગસ્વરૂપ.

Verse 83

श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् / उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्

તે વચન સાંભળી કૃષ્ણ હસ્યા; વૃષધ્વજ વિશ્વેશ્વર શંભુ અને હિમાલયકન્યા દેવીને જોઈને તેમણે કહ્યું।

Verse 84

ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर / इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर

હે શંકર! તમારા સ્વયોગથી તમે સર્વ જાણો છો. મને આત્મસમ એવો, તમારો ભક્ત પુત્ર જોઈએ; હે શંકર, તેને મને આપો।

Verse 85

तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः / देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे

“તથાસ્તુ” એમ કહી વિશ્વાત્મા હર આનંદિત મનથી બોલ્યા. પછી ગિરિજા દેવીને જોઈ તેમણે કેશવને આલિંગન આપ્યું।

Verse 86

ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी / व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा

પછી જગતની માતા, શંકરના અર્ધશરીરિણી, હિમગિરિની પુત્રી દેવી હૃષીકેશને સંબોધીને બોલી।

Verse 87

वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत / अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव

વત્સ, હે અચ્યુત! હું જાણું છું કે તારી ભક્તિ અનંત અને સદા અચલ છે—ઈશ્વરમાં અનન્ય ભક્તિ; અને હે કેશવ, આત્મામાં પણ તારી નિષ્ઠા છે।

Verse 88

त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः / प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो दैवकीसुतः

તમે જ સాక్షાત્ નારાયણ—સર્વના અંતરાત્મા, પુરુષોત્તમ. દેવતાઓએ પૂર્વે પ્રાર્થના કરેલ હોવાથી તમે દેવકીપુત્ર રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 89

पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् / नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः

પોતાના આત્માથી આત્માને જો—તારું નિર્મળ પદ. આપણાં બન્નેમાં ભેદ નથી; જ્ઞાની એમ જ જુએ છે.

Verse 90

इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव / सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् / ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्

હે કેશવ, મારી પાસેથી આ પરમ ઇષ્ટ વરો ગ્રહણ કર—સર્વજ્ઞત્વ અને ઐશ્વર્ય; પરમેશ્વરકેન્દ્રિત પરમ જ્ઞાન; ઈશ્વરમાં અચલ ભક્તિ; અને પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં પણ પરમ બળ.

Verse 91

एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः / आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः

મહાદેવી એમ કહ્યા પછી જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણે મસ્તક નમાવી તેણીનો આશીર્વાદ ગ્રહણ કર્યો; ત્યારબાદ મહેશ્વર ભગવાન પણ બોલ્યા.

Verse 92

प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः / संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- र् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः

પછી દેવદેવ ભગવાન ઈશે દેવીસહ પોતાના હાથે કૃષ્ણનો હાથ પકડી, મુનિઓ અને સુરેશો દ્વારા પૂજિત થતા, ગિરીશ કૈલાસગિરિ તરફ ગયા.