Adhyaya 19
Sūrya-vaṃśa Genealogy and the Supremacy of Tapas: Gāyatrī-Japa, Rudra-Darśana, and Śatarudrīya Upadeśa
આ અધ્યાયમાં સૃષ્ટિકથાથી આગળ વધીને નિયમિત માનવ ઇતિહાસનો પ્રવાહ આવે છે. સૂર્યની પત્નીઓ અને સંતાનોનું વર્ણન કરીને મનુથી ઇક્ષ્વાકુ વગેરે દ્વારા સૂર્યવંશની પરંપરા માંધાતા તથા પછીના વારસાઓ સુધી કહેવામાં આવી છે. આગળ વંશના એક રાજાને ધર્મપુત્રની ઇચ્છા થાય ત્યારે નારાયણ/વાસુદેવની ભક્તિ કરવા ઉપદેશ મળે છે—ભક્તિ વંશ અને ધર્મની જનક છે એમ દર્શાવાય છે. પછી એક આદર્શ રાજર્ષિ વિજય અને અશ્વમેધ પછી ઋષિઓને પૂછે છે કે યજ્ઞ, તપ કે સંન્યાસ—કયું પરમ શ્રેય? અનેક ઋષિઓ એકસ્વરે કહે છે કે યજ્ઞ અને ગૃહસ્થધર્મ ક્રમે વાનપ્રસ્થ તરફ પરિપક્વ થાય છે, પરંતુ શાસ્ત્રસાર તપ જ છે અને તે મોક્ષ આપે છે. રાજા રાજ્ય પુત્રને સોંપી વર્ણાશ્રમક્રમયુક્ત શાસન જાળવી લાંબો ગાયત્રીજપ કરે છે અને બ્રહ્માથી દીર્ઘાયુનો વર પામે છે. વધુ તપથી તે નીલકંઠ અર્ધનારીશ્વર રુદ્રનું દર્શન કરે છે, શતરુદ્રીય જપ અને ભસ્માચારનો ઉપદેશ મેળવી બ્રહ્મલોક અને સૂર્યમંડળ માર્ગે મહેશ્વરપદે આરોહે છે. અંતે શ્રવણફળની પ્રતિજ્ઞા સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् / तस्यादित्यस्य चैवसीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् / संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વભાગમાં અઢારમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—અદિતિએ કશ્યપથી પ્રભુ આદિત્યને પુત્રરૂપે જન્મ આપ્યો. તે આદિત્યની ચાર પત્નીઓ હતી—સંજ્ઞા, રાજ્ઞી, પ્રભા અને છાયા. હવે તેમની સંતાનની વાત સાંભળો.
Verse 2
संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् / यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च
ત્વષ્ટાની પુત્રી સંજ્ઞાએ સૂર્યથી મનુઓમાં શ્રેષ્ઠ મનુને જન્મ આપ્યો; તેમજ યમ, યમુના, અને રાજ્ઞી તથા રૈવતને પણ।
Verse 3
प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् / शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्
આદિત્ય (સૂર્ય)થી પ્રભાએ પ્રભાતને જન્મ આપ્યો; અને છાયાએ પોતાના પુત્ર સાવર્ણને, તેમજ શનિ, તપતી અને વિષ્ટિને ક્રમશઃ જન્મ આપ્યો.
Verse 4
मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः / इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च
પ્રથમ મનુના નવ સંયમી પુત્રો હતા—ઇક્ષ્વાકુ, નભગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ વગેરે।
Verse 5
नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा / पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः
અને નરિષ્યંત, નાભાગ, અરિષ્ટ, કારુષક તથા મહાતેજસ્વી પૃષધ્ર—આ નવેય પરાક્રમે શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન હતા।
Verse 6
इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये / बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता
સોમવંશની વૃદ્ધિ માટે જ્યેષ્ઠા-શ્રેષ્ઠા ઇલા બુધના ભવનમાં ગઈ અને સોમપુત્ર બુધ સાથે સંગત થઈ।
Verse 7
असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् / पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्
દેવીએ સૌમ્ય (બુધ) દ્વારા ઉત્તમ પુરૂરવસને જન્મ આપ્યો; અમે સાંભળ્યું છે કે તે બુધજ અને પિતૃઓની તૃપ્તિ કરનાર હતો।
Verse 8
संप्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः / इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत
નિર્મળ પુરુષત્વ ફરી પ્રાપ્ત કરીને તે સુદ્યુમ્ન નામે પ્રસિદ્ધ થયો; ઇલા દ્વારા ત્રણ પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા અને પછી ફરી સ્ત્રીત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 9
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च / सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्
ઉત્કલ, ગયા તથા વિનતાશ્વ—આ સર્વે અપ્રતિમ ખ્યાતિવાળા થઈ કમલોદ્ભવ બ્રહ્માને શરણ ગયા।
Verse 10
इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः / ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः
ઇક્ષ્વાકુમાંથી વિકુક્ષિ નામનો વીર રાજા થયો. ઇક્ષ્વાકુના સો પુત્રોમાં તે જ્યેષ્ઠ હતો; અને વિકુક્ષિના પંદર પુત્રો થયા।
Verse 11
तेषाञ्ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः / सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः
તેમામાં જ્યેષ્ઠ કકુત્સ્થ થયો; કકુત્સ્થને જ સુયોધન કહેતા. સુયોધનથી શ્રીમાન પૃથુ જન્મ્યો અને પૃથુનો પુત્ર વિશ્વક હતો।
Verse 12
विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः / स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्
વિશ્વકથી ધીમાન આર્દ્રક જન્મ્યો; તેનો પુત્ર યુવનાશ્વ હતો. તે પ્રતાપવાન યુવનાશ્વ ગોકર્ણને જઈ પહોંચ્યો।
Verse 13
दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् / प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः / अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्
અગ્નિ સમ તેજસ્વી તપમાં લીન ગૌતમ બ્રાહ્મણને જોઈ, પુત્રકામ રાજાએ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી પૂછ્યું—“કયા કર્મથી ધાર્મિક પુત્ર પ્રાપ્ત થાય?”
Verse 14
गौतम उवाच आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् / अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्
ગૌતમ બોલ્યા—આદિપુરુષ, નિરામય, અનાદિ-અનંત દેવ નારાયણની આરાધના કરવાથી ધર્મનિષ્ઠ અને ધર્મપરાયણ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 15
यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः / तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम्
જેનાનો પુત્ર સ્વયં બ્રહ્મા અને પૌત્ર નીલલોહિત (રુદ્ર) બને—તે આદિકૃષ્ણ ઈશાનની આરાધના કરવાથી ઉત્તમ સદ્ગુણી પુત્ર મળે છે.
Verse 16
न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः / तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्
જેનાં સાચાં પ્રભાવને ભગવાન બ્રહ્મા પણ તત્ત્વથી જાણતા નથી—તે હૃષીકેશની આરાધના કરવાથી ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 17
स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः / आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम्
ગૌતમના વચન સાંભળી પૃથ્વીપતિ રાજા યુવનાશ્વે મહાયોગથી અનુભૂત્ય સનાતન વાસુદેવની આરાધના આરંભી.
Verse 18
तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः / निर्मिता येन श्रावस्तिर्गौडदेशे महापुरी
તેનો પુત્ર એક વીર થયો, ‘શ્રાવસ્તિ’ નામે પ્રસિદ્ધ; એણે જ ગૌડદેશમાં શ્રાવસ્તી નામની મહાનગરી સ્થાપી.
Verse 19
तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः / धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम्
તેનાથી બૃહદશ્વ ઉત્પન્ન થયો અને તેનાથી કુવલયાશ્વક થયો. મહાસુર ધુન્ધુનો વધ કરીને તેણે ‘ધુન્ધુમાર’ ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 20
धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः / दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च
હે દ્વિજોત્તમ! ધુન્ધુમારના ત્રણ પુત્રો કહેવાયા છે—દૃઢાશ્વ, દંડાશ્વ અને કપિલાશ્વ।
Verse 21
दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः
દૃઢાશ્વથી પ્રમોદ થયો અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો. હર્યશ્વથી નિકુમ્ભ અને નિકુમ્ભથી સંહતાશ્વક ઉત્પન્ન થયો।
Verse 22
कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ / युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि
સંહતાશ્વના બે પુત્રો હતા—કૃશાશ્વ અને રણાશ્વ. રણાશ્વનો પુત્ર યુવનાશ્વ યુદ્ધમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન બળવાન હતો।
Verse 23
कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् / मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
પછી વારુણી ઇષ્ટિ કરીને, ઋષિઓની કૃપાથી તેણે એક અપ્રતિમ પુત્ર મેળવ્યો—માંધાતા—વિષ્ણુભક્તોમાં ઉત્તમ, મહાપ્રાજ્ઞ અને સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 24
मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् / मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि
માંધાતાથી પુરુકુત્સ જન્મ્યો; તેમજ પરાક્રમી અંબરીષ અને પુણ્યાત્મા મુચુકુન્દ—એ બધા યુદ્ધમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન હતા.
Verse 25
अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत्
અંબરીષના વંશમાં યુવનાશ્વ નામનો બીજો વારસ પ્રસિદ્ધ થયો. યુવનાશ્વથી હરિત જન્મ્યો અને હરિતનો પુત્ર હારિત થયો.
Verse 26
पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत्
પુરુકુત્સના વંશમાં મહાયશસ્વી ત્રસદસ્યુ જન્મ્યો. અને નર્મદા કિનારે સંભૂતિ પ્રાદુર્ભવ્યો; તે તેનો પુત્ર થયો.
Verse 27
विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः / बृहदशवो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत्
તેનો પુત્ર વિષ્ણુવૃદ્ધ થયો; અને તેમાંથી શ્રેષ્ઠ અનરણ્ય જન્મ્યો. અનરણ્યનો પુત્ર બૃહદશ્વ અને બૃહદશ્વનો પુત્ર હર્યશ્વ થયો.
Verse 28
सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः / प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम्
એ રાજા અત્યંત ધાર્મિક હતો; પ્રજાપતિ કર્દમના પ્રસાદથી તેણે સૂર્યપરાયણ એવો ધર્મિક પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 29
स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम्
શુભબુદ્ધિ અને સમૃદ્ધચિત્ત રાજા વસુમનાએ સૂર્યદેવની વિધિપૂર્વક આરાધના કરીને શત્રુદમન કરનાર અપ્રતિમ પુત્ર ત્રિધન્વા પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 30
अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः / स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः
શત્રુઓને જીત્યા પછી તે દ્વિજોત્તમે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો। તે સ્વાધ્યાયમાં નિષ્ઠાવાન, દાનશીલ, સહનશીલ અને ધર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતો।
Verse 31
ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः / वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
ત્યારે મહાત્માના યજ્ઞવાટમાં વસિષ્ઠ અને કશ્યપ વગેરેના નેતૃત્વમાં ઋષિઓ ભેગા થયા, અને ઇન્દ્રને અગ્રે રાખીને દેવતાઓ પણ આવ્યા।
Verse 32
तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः / समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान्
વિધિપૂર્વક યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને વિનયયુક્ત મહારાજે તેમને પ્રણામ કર્યા અને વસિષ્ઠ વગેરે દ્વિજોત્તમોને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 33
वसुमना उवाच किंस्विच्छेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः / यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः
વસુમનાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણર્ષભો! આ લોકમાં વધુ શ્રેયસ્કર શું છે—યજ્ઞ, તપ, કે સંન્યાસ? હે સર્વવેદવિદો, મને કહો।
Verse 34
वसिष्ठ उवाच अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः / इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद वनमथात्मवान्
વસિષ્ઠે કહ્યું—વિધિપૂર્વક વેદો અધ્યયન કરીને, ધર્મ મુજબ પુત્રો ઉત્પન્ન કરીને, અને યજ્ઞોથી યજ્ઞેશ્વરનું પૂજન કરીને; આત્મસંયમી પુરુષ પછી વનમાં જાય।
Verse 35
पुलस्त्य उवाच आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् / प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान्
પુલસ્ત્યે કહ્યું—તપસ્યા દ્વારા યોગીઓના નાથ પરમેષ્ઠી દેવનું આરાધન કરીને; પહેલાં દેવોત્તમોને વિધિપૂર્વક યજ્ઞોથી સંતોષી, પછી નિયમ મુજબ પ્રવ્રજ્યા (સંન્યાસ) લે।
Verse 36
पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् / तमाराध्य सहस्त्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात्
પુલહે કહ્યું—જેનને એક, પુરાતન પરમપુરુષ, પરમેશ્વર કહે છે; તે સહસ્રકિરણધારીને તપસ્યા દ્વારા આરાધવાથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 37
जमदग्निरुवाच अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् / बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते
જમદગ્નિએ કહ્યું—અજના નાભિકમળમાં ઈશ્વરે અર્પિત કરેલું તે એક અદ્વિતીય બીજ, જેના દ્વારા ભગવાન સૃષ્ટિ પ્રવર્તાવે છે; એ જ દેવ તપસ્યા દ્વારા પૂજ્ય છે।
Verse 38
विश्वामित्र उवाच यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः
વિશ્વામિત્રે કહ્યું—જે અગ્નિ સર્વાત્મક, અનંત, સ્વયંભૂ અને વિશ્વતોમુખ છે; એ જ રુદ્ર છે, અને તે ઉગ્ર તપસ્યા દ્વારા પૂજાય છે, માત્ર અન્ય મખોથી નહીં।
Verse 39
भरद्वाज उवाच यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः / स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः
ભરદ્વાજે કહ્યું—યજ્ઞોથી પૂજાતો સનાતન દેવ ‘જાતવેદ’ એ સર્વદેવતામય તનુ છે; તપના ઈશ્વર તે સદા વંદનીય છે।
Verse 40
अत्रिरुवाच यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः / तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः
અત્રિએ કહ્યું—જેનાથી આ સર્વ જગત જન્મ્યું અને જેના સંતાન સ્વયં પ્રજાપતિ છે; અતિ મહાન તપમાં સ્થિત તે મહેશ્વર પૂજાય છે।
Verse 41
गौतम उवाच यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् / स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः
ગૌતમએ કહ્યું—જેનાથી પ્રધાન અને પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેના શક્તિથી આ જગત વ્યાપ્ત છે; તે સનાતન દેવદેવ તપ દ્વારા પૂજનીય છે।
Verse 42
कश्यप उवाच सहस्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः / प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः
કશ્યપે કહ્યું—સહસ્રનયન દેવ સાક્ષી સ્વરૂપ છે; તે જ પ્રજાપતિ છે. પરમ મહાયોગી તે ઉત્તમ તપથી પૂજિત થાય ત્યારે પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 43
क्रतुरुवाच प्राप्ताध्ययनयज्ञस् लब्धपुत्रस्य चैव हि / नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते
ક્રતુએ કહ્યું—જેણે અધ્યયન અને યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કર્યું હોય અને જેને પુત્રલાભ પણ થયો હોય; તપ વિના કોઈ ધર્મ શાસ્ત્રોમાં દેખાતો નથી।
Verse 44
इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः / विसर्जयित्वा संपूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत्
આ રીતે સાંભળી રાજર્ષિ અત્યંત પ્રસન્નચિત્ત થઈ તે ઋષિઓને પ્રણામ કર્યો. પછી તેમને વિદાય આપી અને ત્રિધન્વાનનું યથાવિધિ પૂજન કરીને તે બોલ્યો.
Verse 45
आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् / प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्
હું તપસ્યા દ્વારા ‘એકાક્ષર’ નામે પ્રસિદ્ધ તે દેવનું આરાધન કરીશ—એ જ મહાન પ્રાણ, મહાપુરુષ, અને આદિત્યના અંતરમાં સ્થિત છે।
Verse 46
त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः / चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम्
પરંતુ તું સદા ધર્મમાં રત રહી, પ્રમાદ વિના, ચાતુર્વર્ણ્ય વ્યવસ્થાથી યુક્ત આ સમગ્ર ક્ષિતિ-મંડળનું પાલન અને શાસન કર।
Verse 47
एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः / जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम्
આ રીતે કહી તે નિષ્પાપ રાજાએ પોતાનું રાજ્ય પોતાના પુત્રને સોંપ્યું અને અનુત્તમ તપ કરવા અરણ્યમાં ગયો।
Verse 48
हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे / कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्
હિમાલયના રમ્ય શિખરે, શુભ દેવદારુ વનમાં, કંદમૂળ-ફળ આહાર કરનાર તે મુનિએ મునિઓના સરળ અન્નથી દેવતાઓનું યજન-પૂજન કર્યું।
Verse 49
संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः / जजाप मनसा देवीं सावित्ररिं वेदमातरम्
તપથી કલ્મષ ધોઈને તેણે સો વર્ષથી પણ વધુ સમય મનમાં વેદમાતા દેવી સાવિત્રીનો જપ કર્યો।
Verse 50
तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः / हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्
તે આમ જપ કરતો હતો ત્યારે સ્વયંભૂ પરમેશ્વર—હિરણ્યગર્ભ, વિશ્વાત્મા—એ દેવ સ્વયં તે સ્થળે આવ્યા।
Verse 51
दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् / ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन्
સર્વદિશામુખ બ્રહ્મદેવને આવતાં જોઈ તેણે તેમના ચરણોમાં શિર નમાવ્યું અને નામકીર્તન કરતાં પ્રણામ કર્યો।
Verse 52
नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने / हिर्ण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे
દેવાધિદેવ, બ્રહ્મન્ પરમાત્માને નમસ્કાર. હિરણ્યમય મૂર્તિધારી, સહસ્રાક્ષ, સર્વવિધાતા વેધસ—તમને પ્રણામ।
Verse 53
नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये / सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये
ધાત્રે અને વિધાત્રે નમસ્કાર; વેદાત્મમૂર્તિને નમસ્કાર. સાંખ્ય-યોગથી અનુભૂત્ય, જ્ઞાનમૂર્તિ પ્રભુ—તમને પ્રણામ।
Verse 54
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः
ત્રિમૂર્તિ-સ્વરૂપ પ્રભુ, તમને નમસ્કાર; સ્રષ્ટા, સર્વ અર્થ અને પુરુષાર્થ જાણનારને પ્રણામ. આદ્ય પુરાણ પુરુષ, યોગીઓના ગુરુને નમઃ।
Verse 55
ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः / वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत
પછી વિશ્વભાવન ભગવાન વિરિંચ (બ્રહ્મા) પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“વર માગ; તને કલ્યાણ થાઓ. હું વરદાતા છું.”
Verse 56
राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् / भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम
રાજાએ કહ્યું—“હે દેવદેવેશ! જો હું વેદમાતા ગાયત્રીનો જપ કરું, તો શું મારું આયુષ્ય ફરી વધીને પૂરાં સો વર્ષ અને તેનાથી પણ વધુ થશે?”
Verse 57
बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् / स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत
“તથાસ્તુ,” એમ કહી વિશ્વાત્માએ રાજાને નિહાળ્યો; પછી અતિ પ્રસન્ન થઈ બંને હાથોથી સ્પર્શ કરીને ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.
Verse 58
सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः / शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः
તે પણ વર મેળવી શ્રીમાન થયો; પ્રજાપતિની કૃપાથી તેની બુદ્ધિ પ્રસન્ન અને નિર્મળ બની. તે શાંત સ્વભાવનો, ત્રિસંધ્યાએ સ્નાન કરનાર અને કંદ-મૂળ-ફળ આહાર કરનાર હતો.
Verse 59
तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः / प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः
તેના સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં જ ભગવાન ઉગ્રદીધિતિ મહાયોગી સૂર્યમંડળના મધ્યમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયા।
Verse 60
तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् / स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः
વેદવિદ્વાન, મંડલસ્થ, સનાતન, સ્વયંભૂ, અનાદિ-અંત બ્રહ્માને જોઈ તે અતિ વિસ્મયમાં પડ્યો।
Verse 61
तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः / क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम्
તેણે વૈદિક મંત્રોથી, વિશેષ કરીને સાવિત્રી (ગાયત્રી)થી સ્તુતિ કરી; ક્ષણમાં જ તે જ પુરુષ પરમેશ્વરને દર્શન કર્યો।
Verse 62
चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् / चन्द्रावयवलक्षमाणं नरनारीतनुं हरम्
તેણે હર (શિવ)ને જોયા—ચતુર્મુખ, જટામૌલિ, અષ્ટહસ્ત, ત્રિલોચન, ચંદ્રચિહ્નિત, નર-નારી-તનુ (અર્ધનારીશ્વર) સ્વરૂપે।
Verse 63
भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः / रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम्
મેં નীলકંઠ પ્રભુને જોયા, જે પોતાના કિરણોથી સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે—લાલ વસ્ત્રધારી, લાલ તેજસ્વી, લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી અલંકૃત।
Verse 64
तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि / ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि
તે દિવ્ય ભાવથી સંપૂર્ણ ભાવિત દૃષ્ટિ ધરાવતા તેમને જોઈ, પરમ શુદ્ધ ભક્તિથી ભરાઈ તેણે શિર નમાવી રુદ્રને નમસ્કાર કર્યો અને સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રથી પણ વંદન કર્યું।
Verse 65
नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने / त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे
હે નીલકંઠ, તેજસ્વી પરમેષ્ઠી—તમને નમસ્કાર. ત્રયીમય રુદ્રને અને કાળરૂપ કારણતત્ત્વને નમસ્કાર।
Verse 66
तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः / इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ
ત્યારે પ્રીતમન મહાદેવે રાજાને કહ્યું—હે નિષ્પાપ, મારા આ રહસ્ય નામો સાંભળ।
Verse 67
सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु / नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः
સર્વ વેદોમાં સંસારબંધન શમાવતી સ્તુતિઓ ગાઈ છે. તેથી હે નૃપતિ, સદા શુચિ રહી આ (વૈદિક સ્તુતિઓ) દ્વારા સતત મને નમસ્કાર કર।
Verse 68
अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् / जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप
હે નૃપ, યજુર્વેદના સારરૂપે ઉદ્ધૃત શતરુદ્રીય અધ્યાયનો જપ કર—ચિત્તને અન્યત્ર ન ફેરવી, મનને મારામાં આસક્ત રાખીને।
Verse 69
ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः / जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम्
બ્રહ્મચારી, મિતાહારી, ભસ્મનિષ્ઠ અને સમાહિત ચિત્તવાળો થઈ, મૃત્યુ સુધી રુદ્રનો જપ કરે; તે પરમ પદને પામે છે.
Verse 70
इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया / पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्
આ રીતે કહીને, ભક્ત પર અનુગ્રહ કરવા ઇચ્છતા ભગવાન રુદ્રે ફરી રાજાને સો વર્ષનું આયુષ્ય નિર્ધારિત કર્યું.
Verse 71
दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः / क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्
પરમેશ્વરે તેને પરમ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ વૈરાગ્ય આપી, રુદ્ર ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયા; તે ઘટના અદ્ભુત લાગી.
Verse 72
राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः / भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः
રાજાએ પણ તપસ્યા દ્વારા એકાગ્ર મનથી રુદ્રનો જપ કર્યો. ભસ્મથી આવૃત થઈ, ત્રિકાળ સ્નાન કરીને, તે શાંત અને સમાહિત રહ્યો.
Verse 73
जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः / योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्
તે નૃપતિ જપ કરતો રહ્યો અને પૂર્ણ સો વર્ષ થયા ત્યારે, કાળ દ્વારા—કાળસ્વરૂપ પરમ તત્ત્વ દ્વારા—તેમાં ફરી યોગપ્રવૃત્તિ પ્રગટ થઈ.
Verse 74
विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः / भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्
તે વેદસારરૂપ પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા)ના પરમ ધામમાં પ્રવેશ્યો. પછી તેણે ભાનુના શુભ્ર, તેજસ્વી મંડળને પ્રાપ્ત કરી ત્યાંથી મહેશ્વર પાસે ગમન કર્યું।
Verse 75
यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
જે કોઈ આ રાજાના ઉત્તમ ચરિત્રનું પાઠ કરે છે અથવા સાંભળે પણ છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।
Frequently Asked Questions
The sages present a staged dharma: Vedic study, progeny, and yajña mature into forest-life, but they repeatedly emphasize tapas as the decisive essence that perfects merit and leads to liberation; renunciation is framed as meaningful when preceded by fulfilled sacrificial and social obligations.
The narrative uses Gāyatrī-japa to open Vedic realization that culminates in a Shaiva theophany, expressing samanvaya. Rudra instructs continual salutation through Vedic hymns, prescribes Śatarudrīya-japa with undistracted devotion, and commends brahmacarya, moderation, and bhasma as a direct path to the Supreme State.