Adhyaya 18
Genealogies of Kaśyapa and Pulastya; Rise of Brahmavādin Lines and Rākṣasa Branches
પાછલા અધ્યાય (17)ની સમાપ્તિ પછી સૂત કશ્યપના તપનું વર્ણન કરે છે—સૃષ્ટિની સતતતા માટે સ્થિર ગોત્ર-શાખાઓ સ્થાપવા हेतु. કશ્યપના બે મહાત્મા પુત્ર વત્સર અને અસિત પ્રગટ થાય છે; તેમનાથી નૈધ્રુવ, રૈભ્ય અને રૈભ્યો, સુમેધા દ્વારા કુણ્ડપાયિન, અને અસિતથી દેવલ જેવા બ્રહ્મવાદી વંશો વિસ્તરે છે; અંતે કાશ્યપની ત્રણ શાખાઓ—શાંડિલ્ય, નૈધ્રુ અને વારૈભ્ય—નિર્દિષ્ટ થાય છે. પછી કથા પુલસ્ત્ય વંશ તરફ વળે છે—ઇલવિલા અને વિશ્રવા દ્વારા; તેમની પત્નીઓ અને સંતાનોમાં કુબેર (વૈશ્રવણ) તેમજ પ્રસિદ્ધ રાક્ષસ રાવણ, કુંભકર્ણ, શૂર્પણખા, વિભીષણ અને તપોબળથી સમર્થ રુદ્રભક્ત અન્ય પૌલસ્ત્ય રાક્ષસો ગણાય છે. ઉપરાંત પુલહની પશુ-ભૂત પ્રજા, ક્રતુની નિઃસંતાનતા, ભૃગુથી શુક્રનો જન્મ, અને દક્ષ–નારદ શાપપ્રસંગથી વસિષ્ઠ પરંપરા (શક્તિ, પરાશર, વ્યાસ) તથા શુકની સંતતિનો ઉલ્લેખ થાય છે. અધ્યાય અંતે કશ્યપથી ઉતરતી રાજવંશ પરંપરા તરફ આગળના પ્રવાહનો સંકેત આપે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासंतानकारणात् / कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार सुमहत् तपः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. સૂત બોલ્યા—પ્રજાસંતતિના વિસ્તરણ માટે આ પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને, ગોત્રની ઇચ્છાવાળા કશ્યપે અતિ મહાન તપ કર્યું।
Verse 2
तस्य वै तपतो ऽत्यर्थं प्रादुर्भूतौ सुताविमौ / वत्सरश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ
તે અત્યંત તપ કરતા હતા ત્યારે તેમના બે પુત્ર પ્રાદુર્ભૂત થયા—વત્સર અને અસિત; અને બંને બ્રહ્મવાદી, પરમ જ્ઞાનમાં નિષ્ઠાવાન હતા।
Verse 3
वत्सरान्नैध्रुवो जज्ञे रैभ्यश्च सुमहायशाः / रैभ्यस्य जज्ञिरे रैभ्याः पुत्रा द्युतिमतां वराः
વત્સરથી નૈધ્રુવ જન્મ્યા અને મહાયશસ્વી રૈભ્ય પણ. રૈભ્યથી રૈભ્ય નામના પુત્રો જન્મ્યા, જે તેજસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા।
Verse 4
च्यवनस्य सुता पत्नी नैध्रुवस्य महात्मनः / सुमेधा जनयामास पुत्रान् वै कुण्डपायिनः
ચ્યવનની પુત્રી સુમેધા, મહાત્મા નૈધ્રુવની પત્ની, તેણે કુંડપાયિન નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો।
Verse 5
असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत / नाम्ना वै देवलः पुत्रो योगाचार्यो महातपाः
અસિતની (એકપર્ણા સાથે સંબંધિત) પરંપરામાં બ્રહ્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એક પુત્ર પ્રગટ થયો—દેવલ નામે; તે યોગાચાર્ય અને મહાતપસ્વી હતો।
Verse 6
शाण्डिल्यानां परः श्रीमान् सर्वतत्त्वार्थवित् सुधीः / प्रसादात् पार्वतीशस्य योगमुत्तममाप्तवान्
શાંડિલ્યોમાં તે પરમ શ્રીમાન, સર્વ તત્ત્વાર્થનો જાણકાર અને સુધી હતો; પાર્વતીપતિ શિવના પ્રસાદથી તેણે ઉત્તમ યોગ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 7
शाण्डिल्या नैध्रु वारैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः / नरप्रकृतयो विप्राः पुलस्त्यस्य वदामि वः
શાંડિલ્ય, નૈધ્રુ અને વારૈભ્ય—આ ત્રણ શાખાઓ કાશ્યપ વંશની છે. આ વિપ્રો માનવ સ્વભાવવાળા છે; હવે હું તમને પુલસ્ત્યની વંશપરંપરા કહું છું.
Verse 8
तृणबिन्दोः सुता विप्रा नाम्ना त्विलविला स्मृता / पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्
હે વિપ્રો, તૃણબિંદુની પુત્રી ‘ઇલવિલા’ નામે સ્મૃત છે; તે રાજર્ષીએ તે કન્યાને પુલસ્ત્યને વિવાહાર્થે અર્પણ કરી.
Verse 9
ऋषिस्त्वैलविलिस्तस्यां विश्रवाः समपद्यत / तस्य पत्न्यश्चतस्त्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धिकाः
તે ઇલવિલામાંથી ઋષિ વિશ્રવા જન્મ્યા. તેમની ચાર પત્નીઓ હતી, જેઓ પૌલસ્ત્ય કુળને વધારનારીઓ બની.
Verse 10
पुष्पोत्कटा च राका च कैकसी देववर्णिनी / रूपलावण्यसंपन्नास्तासां वै शृणुत प्रजाः
પુષ્પોત્કટા, રાકા અને કૈકસી—દેવવર્ણથી દીપ્તિમતી—રૂપ અને લાવણ્યથી સંપન્ન હતી. હે પ્રજાજનો, હવે તેમના વિષે સાંભળો.
Verse 11
ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देवरूपिणी / कैकसी जनयत् पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम्
તેનાથી દેવરૂપિણી કૈકસીએ પ્રથમ જ્યેષ્ઠ પુત્ર વૈશ્રવણ (કુબેર)ને જન્મ આપ્યો; પછી એ જ કૈકસીએ રાક્ષસાધિપતિ રાવણને પુત્રરૂપે જનમાવ્યો।
Verse 12
कुम्भकर्णं शूर्पणखां तथैव च विभीषणम् / पुष्पोत्कटा व्यजनयत् पुत्रान् विश्रवसः शुभान्
પુષ્પોત્કટાએ વિશ્રવસને શુભ સંતાનો આપ્યા—કુંભકર્ણ, શૂર્પણખા તથા વિભીષણ।
Verse 13
महोदरं प्रहस्तं च महापार्श्वं खरं तथा / कुम्भीनसीं तथा कन्यां राकायां शृणुत प्रजाः
હે પ્રજાજનો, સાંભળો—મહોદર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને ખર; તેમજ કુંભીનસી, કન્યા અને રાકા—આ નામો સ્મરણમાં રાખવા યોગ્ય છે।
Verse 14
त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वो महाबलः / इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश / सर्वे तपोबलोत्कृष्टा रुद्रभक्ताः सुभीषणाः
ત્રિશિરા, દૂષણ અને મહાબલી વિદ્યુજ્જિહ્વ—આ રીતે ક્રૂર કર્મવાળા આ દસ પૌલસ્ત્ય રાક્ષસ; બધા તપોબળથી ઉત્તમ, રુદ્રભક્ત અને અત્યંત ભયંકર હતા।
Verse 15
पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः / भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा
પુલહના સંતાનો મૃગ વગેરે બન્યા; તેમજ દંષ્ટ્રાવાળા ભયંકર વ્યાલ પણ—સાથે ભૂત, પિશાચ, સર્પ, શૂકર અને હાથી પણ।
Verse 16
अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वते ऽन्तरे / मरीचेः कश्यपः पुत्रः स्वयमेव प्रजापतिः
તે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ક્રતુ નિઃસંતાન તરીકે સ્મરાય છે; અને મરીચિના પુત્ર કશ્યપ સ્વયં પ્રજાપતિ હતા।
Verse 17
भृगोरप्यभवच्छुक्रो दैत्याचार्यो महातपाः / स्वाध्याययोगनिरतो हरभक्तो महाद्युतिः
ભૃગુમાંથી પણ શુક્ર જન્મ્યા—દૈત્યોના આચાર્ય, મહાતપસ્વી; સ્વાધ્યાય અને યોગમાં રત, હર (શિવ)ના ભક્ત, અને મહાદ્યુતિમાન।
Verse 18
अत्रेः पत्न्यो ऽभवन् बह्व्यः सोदर्यास्ताः पतिव्रताः / कृशाश्वस्य तु विप्रेन्द्रा घृताच्यामिति मे श्रुतम्
અત્રિના અનેક પત્નીઓ હતાં—તેઓ પરસ્પર સહોદરીઓ અને પતિવ્રતા હતાં; પરંતુ, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, મેં સાંભળ્યું છે કે કૃશાશ્વની પત્ની ઘૃતાચી હતી।
Verse 19
स तासु जनयामास स्वस्त्यात्रेयान् महौजसः / वेदवेदाङ्गनिरतांस्तपसा हतकिल्बिषान्
તે પત્નીઓમાંથી તેમણે સ્વસ્ત્યાત્રેય પુત્રોને જન્મ આપ્યો—મહૌજસ્વી; વેદ અને વેદાંગોમાં નિરત, અને તપથી પાપરહિત થયેલા।
Verse 20
नारदस्तु वसिष्ठाय ददौ देवीमरुन्धतीम् / ऊर्ध्वरेतास्तत्र मुनिः शापाद् दक्षस्य नारदः
નારદે વસિષ્ઠને દેવી અરુંધતી અર્પણ કરી; ત્યારબાદ તે મુનિ ઊર્ધ્વરેતા (સંયમી) બન્યા—નારદ પર દક્ષના શાપના કારણે।
Verse 21
हर्यश्वेषु तु नष्टेषु मायया नारदस्य तु / शशाप नारदं दक्षः क्रोधसंरक्तलोचनः
નારદની માયાથી હર્યશ્વો અદૃશ્ય થયા ત્યારે, ક્રોધથી રક્ત નેત્રોવાળા દક્ષે નારદને શાપ આપ્યો।
Verse 22
यस्मान्मम सुताः सर्वे भवतो मायया द्विज / क्षयं नीतास्त्वशेषेण निरपत्यो भविष्यति
હે દ્વિજ! તારી માયાથી મારા બધા પુત્રો સંપૂર્ણ રીતે ક્ષયને પામ્યા; તેથી તું નિઃસંતાન થશી।
Verse 23
अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयत् सुतम् / शक्तेः पराशरः श्रीमान् सर्वज्ञस्तपतां वरः
અરુંધતીમાંથી વસિષ્ઠે ‘શક્તિ’ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો; અને શક્તિમાંથી શ્રીમાન, સર્વજ્ઞ, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ પરાશર જન્મ્યો।
Verse 24
आराध्य देवदेवेशमीशानं त्रिपुरान्तकम् / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं कृष्णाद्वैपायनं प्रभुम्
દેવદેવેશ, ત્રિપુરાંતક ઈશાનની આરાધના કરીને તેણે અપ્રતિમ પુત્ર—પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)—ને પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 25
द्वैपायनाच्छ्रको जज्ञे भगवानेव शङ्करः / अंशांशेनावतीर्योर्व्यां स्वं प्राप परमं पदम्
દ્વૈપાયનમાંથી ‘શ્રક’ જન્મ્યો—તે તો સ્વયં ભગવાન શંકર જ હતા. અંશના અંશે પૃથ્વી પર અવતરી અંતે પોતાનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 26
शुकस्याप्यभवन् पुत्राः पञ्चात्यन्ततपस्विनः / भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः / कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता
શુકને પણ પાંચ પુત્રો થયા, બધા અતિશય તપસ્વી—ભૂરિશ્રવાઃ, પ્રભુ, શંભુ, કૃષ્ણ અને પાંચમો ગૌર. તેની કીર્તિમતી નામની એક કન્યા પણ હતી, જે ધૃતવ્રતા અને યોગમાતા હતી.
Verse 27
एते ऽत्र वंश्याः कथिता ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनाम् / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं कश्यपाद्राजसंततिम्
અહીં બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણોની વંશપરંપરા વર્ણવાઈ છે. હવે આગળ સાંભળો—હું કશ્યપથી ઉત્પન્ન થયેલી રાજસંતતિનું વર્ણન કરું છું.
Frequently Asked Questions
Kaśyapa’s austerity is presented as the generative cause for manifesting spiritually accomplished sons whose descendants become named branches (gotras), thereby ensuring both biological continuity of creation and the transmission of sacred knowledge.
The chapter depicts tapas as a neutral cosmic force that can empower even cruel beings; their Rudra-devotion reflects the Kurma Purāṇa’s samanvaya, where Śaiva devotion appears across moral spectra while remaining integrated within the broader cosmic order.
After completing brahmavādin genealogies, it explicitly announces a shift to royal succession descending from Kaśyapa, moving from sage-line authority to kṣatriya dynastic history.